Harmonikublaðið - 01.10.2002, Qupperneq 6

Harmonikublaðið - 01.10.2002, Qupperneq 6
FRÓÐLEIKUR HARMONIKUBLAÐIÐ Blásnir tónar, úr trékössum, heilla Ég held að það sé ekki ofmælt að enginn meðlimur hljóðfæra- fjölskyldunnar hafi valdið við- líka umróti meðal tónlistar- manna og harmonikan. Skýringarinnar kann að vera að leita í frumstæðum hljóðfærum sem samt öðl- uðust feiknalegar vinsældir hjá almenn- ingi svo flytjendur hinnar „æðri" tónlistar sátu í auðum sölum, meðan harmoniku- spilarar fylltu sína, líka hér á íslandi. Kunnust er þó sennilega sagan af Edvard Grieg sem lék verk sín fyrir sárafáa með- an þeir sem spiluðu á einfaldar og tvö- faldar harmonikur fylltu sali í Bergen heimabæ tónskáldsins. Tvö fslensk tónskáld þeir Páll ísólfsson og Karl O.Runólfsson hófu afskipti sín af tónlist með leik á harmoniku, en hvorug- ur þessara manna getur þó talist hafa verið harmonikunni vinsamlegur. Það er því miður staðreynd að allir sem hafa fjallað um tónlist á íslandi hafa hunsað þann merka þátt sem hún hefur átt í leik og starfi þjóðarinnar. Þeir sem fjalla um tónlistariðkun í dag vita ekki betur en hér hafi fyrst verið leikið á harmoníum, þó svo. að heimidir greini frá því að leikið hafi verið á harmoniku á hátíðinni 1874, sumir kunna þó að rekja heimildir um að á íslandi hafi fyrst heyrst í einhverskonar harmoniku þegar árið 1840. Gamall mað- ur sem ég þekkti, Gísli Sigurðsson sem kenndi sig við Viðvík í Skagafirði, sagði mér frá konu, Maríu Pétursdóttur, sem eignaðist lítið hljóðfæri annað hvort harmoniku eða consertínu og lék á fyrir dansi.Þetta var nokkru eftir miðja nítjándu öld. Þetta minnir mig óneitan- lega á alla þá sem haft hafa á orði „Þá var bara ein harmonika" og hún dugði kyn- slóð forfeðra okkar þegar litið var upp úr erfiði daganna. Þó við íslendingar þekkjum harmonik- una aðeins af rúmlega einnar aldar sögu hennar hér á landi, er uppruna hennar að leita í öðrum og frumstæðari hljóðfærum sem ætlað var hlutverk með öllu ólíkt því sem nú þekkist. Elstu sagnir greina frá Cheng kínversku munnblásnu orgeli.sem sagt er að landkönnuðurinn Marco Polo hafi haft með sér til Evrópu. Kínverjar hafa um aldir leikið á Cheng og jafnvel hér á íslandi mun það hafa verið haft um hönd í heimsókn þarlendra listamanna. Cheng er gert úr leirkeri sem mislangar bambuspípur standa uppúr. Á kerinu er pípa eða munnstykki sem blásið er í og hendur látnar leika um pípurnar.Tónarnir líkjast töluvert hljóðum harmonikunnar. Strax á miðöldum fóru menn að reyna sig við blásin hljómborð í borginni Tula í Rússlandi sem hefur verið nefnd fæðing- arborg þessara tilrauna og eru slík hljóð- færi til á söfnum. Mestu erfiðleikarnir við ITO HAPÍU> Högni lónsson, fimmtugur að aldri, staddur í Frakklandi. smíði svokallaðra tunguradda sem voru í öllum blástnum hljómborðum var vinnsla málmsins sem varað mestu kop- ar. Hann hefur allt til þessa dags verið í harmonium og munnhörpum og jafnvel hef ég heyrt að koparblanda hafi verið notuð í harmonikuraddir á árum áður. Hljóðfæri með tunguröddum voru lengi ekki hugsuð fyrir skemmtanahald heldur voru þau ætluð til trúarlegra athafna, en höfð létt, svo auðveldlega mætti flytja þau. Smáorgel voru með belg sem hreyfður var með annari hendi eða, hnik- að til með fæti og þar var sannarlega komin fyrirmynd harmonikunnar, sem Q3f varð að bíða betri tækni og leiknari smiða. Meðganga fæðing og uppeldi vandræðabarns Þó hljóðfærasmíð hafi náð hæðum ald- irnar áður en farið var að smíða þá hljóð- gjafa sem við köllum harmoniku einu nafni, má ekki gleyma því að bestu strengjahljóðfærin voru smíðuð á Ítalíu af snillingum sem enn í dag hafa ekki eignast jafningja sína. Svo voru orgel- smiðirnir, sem byggðu pípuorgelin sem enn prýða margar kirkjur og eru óviðjafn- anleg. En það var hið smáa fjölefnalega fangberanlega smáhljóðfæri sem virðist hafa verið nær óframkvæmanlegt að smíða. En það vantaði ekki áhugann því fjöldi manna reyndi fyrir sér á árunum 1820-40. Án efa hefur sú þekking sem þá var komin á eðli málma hjálpað til. Það þarf jú að herða efnið sem nota á í fjaðr- irnar (tungurnar) sem mynda tónana. Það sem gerist er það sama og þegar maður blæs í strá á milli handa sér, titringur myndast líkt og í öllum þeim hljóðgjöf- um sem við þekkjum og eru órafmagnað- ir. Þess vegna er það áríðandi að draga harmoniku svo að (tón)fjöðrin nái fullum titringi. |æja þetta var nú útúrdúr en þessa ör- lagafullu áratugi sækja ýmsir um einka- leyfi á „belghörpum" Buscmann í Berlín 1822, Demían í Vín 1829 sama ár hefur Lundúnarbúanum Wheatstone tekist að koma saman Consertinu og því hljóðfæri er um hæl tileinkaðir konsertar og stofu- tónsmíðar. Áfram heldur svo sagan um alla Evrópu og berst alla leið til Túla í Rússlandi og svo virðist sem „allir vilji Lilju kveðið hafa" ef marka má lesefni aft- an á grammafónplötum. Þrátt fyrir allt komust harmonikusmið- ir upp á lagið með að smíða góð og vel hljómandi hljóðfæri, en það var ekki fyrr en 1950.Þar til voru ýmsir barnasjúkdóm- ar að hrjá „nikkurnar". Tónfjaðrir oft úr svo mjúku stáli að þær héldu illa still- ingu, en annað var verra; skinnin sem höfð voru á tónplöturnar voru illa sútuð og alltof gróf. Á hverri plötu eru tveir tón- ar og tveir skinnrenningar sem loka fyrir loftstreymi að þeim tónum sem ekki er verið að nota. Það er áríðandi að skinnin

x

Harmonikublaðið

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Harmonikublaðið
https://timarit.is/publication/1088

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.