Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Tķminn

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31 . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Tķminn

						Jólablað TÍMANS 1952
FRÁ  ELDBOR  TIL  ELDSPÝTU    -
eítir INGÓLF DAVÍÐSSON
Fornar sagnir herma, að menn-
irnir hafi rænt eltíinum frá guðun-
um. Eldurinn var lengi talinn guð-
legur og eldsdýrkendur munu enn
vera til í Austurlöndum. Orsakir
þessarar trúar má sennilega rekja
til þrumuveðranna. Þór var þrumu-
goð og Seifur hafði eldinguna að
vopni. Við íslendingar þekkjum
flestir lítið til þrumuveðra. En í
heitari löndum eru þau algengur
viðburður. Vísuorðin alkunnu:
„Þrungna þrumu heimkynnið,
þar sem að skruggan skæð
skekur dunandi hamar,
rekur fjalli högg á hlið,
hittir skóginn og stórviðu lamar",
lýsa snilldarlega þessum náttúru-
hamförum. Eldingarnar kveikja oft
í skóglendi. Var eðlilegt, að villi-
þjóðir óttuðust slikt og teldu vera
refsield af himni. Skógareldar
geysuðu í grárri forneskju engu sið-
ur en nú og grassléttur stóðu i
ljósum loga. Menn horfa enn í dag
með óttablandinni undrun á þessi
náttúrufyrirbrigði.
Þannig hafa verið fyrstu kynni
frummannsins af eldinum. Maður-
inn varð að flýja eldana; þeir
eyddu skóginum og drápu villidýr-
in hrönnum saman. Ef til vill hafa
hálfbrunnin dýr verið fyrsta steik
villimannsins. Forvitni hans hefir
verið vakin. Einhver fífldjarfur ná-
ungi hefir þrifið, logandi grein,
sveiflað henni og séð að hún gat
kveikt í öðrum greinum. Sá, sem
með logandi grein kunni að fara,
varð voldugri en hinir; bæði menn
og dýr óttuðust hann. Þegar séð
varð, að eldurinn gat orðið gagn-
legur, hafa menn reynt að ná valdi
á honum. Það slokknaði fljótt á
greininni. Eflaust hafa óralangir
tímar liðið þangað til menn lærðu
að kveikja eld, varðveita hann og
halda í skefjum. Hægt er að halda
lífi í eldsglóðum furðulengi með
því að byrgja þær hæfilega. Muna
allmargir enn hvernig eldurinn var
„falinn" í hlóðum hér á landi.
Löngu áður en sögur hófust
lærðu menn að kveikja eld og varð-
veita hann langtímum saman. Að-
ferðirnar við eldkveikju voru í
meginatriðum tvær, þ. e. viðarnún-
ingur og högg.
Flestar villiþjóðir kveikja eld
með núningi, og hafa eflaust lært
það á bernskuskeiði mannkynsins.
Frummenn höfðu léleg verkfæri úr
steini og tré. Þeir hafa tekið eftir
hitanum og fundið sviðalyktina
við vinnu sína, þegar þeir néru og
fægðu smiðisgripina, og séð neist-
ana, þegar steinum lýstur saman.
„Eldurinn svaf" í hlutunum og
þeim hefir að lokum tekizt að
vekja hann með núningi og högg-
um. Næsta stigið var að kveikja í
eldfimu efni með fyrstu neistunum
og varðveita eldinn, sem lengst.
Fátt eða ekkert hefir valdið því-
líkri byltingu í þróunarsögu mann-
kynsins og beizlun eldsins. Hægt
er að kveikja eld með núningi á
ýmsa vegu. Ástralíu-svertingjar
núa hörðum viðarteini fram og
aftur á mýkri viðarbút, mjög þurr-
um. Myndast dálítil skora í mjúka
viðinn og fingert viðarduft, sem
kviknar í af núningnumvÁ Austur-
Indlandi, Indiandseyjum. og -wSat,
eld með því að tíraga bambustein
fram og aftur í þverskoru á öðrum
bambusteini, unz viðarmylsnan,
sem við þetta myndast, fer að
brenna. Kváðu þessir austrænu
„eldsagarar" furðu fljótir að
kveikja eld.
Eldborun er samt algengari. Er
þá viðarteini snúið í holu í kubb
eins og bor og þrýst vel á. Sérstak-
ar viðartegundir eru nauðsynlegar
bæði til eldborunar og eldsögunar
og  mikla   æfingu   þarf   til   slíkra
verka.   Sumsstaðar  er  löng  stöng
notuð   til   eldborunar   og skiptast
menn á að bora. Þeir, sem lengra
eru á veg komnir, vefja snúru um
eldborinn  og  draga  endana  fram
og aftur með höndunum eða nota
boga   til   léttis. Bornum er þrýst
niður  með  viðarbút.  Ennþá  full-
komnari er eldbor   með   „sveiflu-
hjóli" úr þungum steini. Er honum
snúið   með   boga,   sem   ýmist  er
færður upp eða niður. Slikur „vél-
bor" er notaður bæði á Grænlandi
og hjá Sioux-Indíánum.
Á Norðurlöndum og í Rússlandi
og víðar var siður að slökkva allan
eld, ef stórgripafár geysaði á ein-
hverju svæði og kveikja síðan nýj-
an eld, „neyðareld", á sérstakan
hátt með núningi. Var eikarstokki
snúið með köðlum milli tveggja
stólpa. Hélst þessi siður lengi og
sýnir trú á kraft elds, sem kveikt-
ur var með núningi að fornum sið.
Vanir menn eru furðu fljótir að
kveikja eld með núningi. Darwin,
náttúrufræðingurinn frægi, segir
svo frá eldkveikju Tahitibúa á
Suðurhafseyjum: „Elds öfluðu þeir
á þann hátt, að þeir stungu odd-
mjóum spýtuenda inn í holu á ann-
arri spýtu, og boruðu svo hart og
títt, eins og þeir ætluðu-að gera
holuna stærri, og héldu því áfram
þangað til kviknaði í trénu. Á fá-
um sekúndum voru þeir búnir að
kveikja eld." Hvítan við mjög létt-
an (skyldan Hawaiirós, sem hér er
ræktuð í stofum) notuðu Tahiti-
búar aðallega. Darwin reyndi og
tókst að kveikja eld eftir langa
mæðu.
sem hinar hentugu   steintegundir
fundust báðar á sömu slóðum.
Þegar brennisteinskís og tinnu
lýstur saman, losnar smágerð
mylsna af brennisteinskísnum og
kviknar í henni við hita höggsins.
Sama verður uppi á teningnum ef
stáli og tinnu er slegið saman. Stál-
agnir losna við höggin, hitna og
brenna. Þegar stál var orðið al-
gengt í fornöld, leysti stál og tinna
smámsaman eldborunina af hólmi.
Tinna (eldtinna) er algeng á Norð-
urlöndum og víðar. En hér á landi
finnst sú steintegund ekki. (Hrafn-
tinna er allt annað.)
Eldborun með bogastreng
Gauchóarnir á Pampa-sléttum
Suður-Ameríku fara dálítið öðru-
vísi að. Þeir hafa um 60 cm. lang-
an staf; setja annan endann við
brjóst sér, en hinn í holu í spýtu-
kubb og snúa svo stafnum eins og
smiðir snúa borjárnum sínum.
Eldlendingar kveiktu eld á ann-
an hátt. Þeir „slógu eld", þ. e.
framieiddu  neista  með  tinnu   og
Eldbor Eskimóa
brennisteinskis. Aöferöin er eflaust
}»arseirtbaæfrus vex, kretítja reeatt . æ?»f«»..og'j fieffc retiS sofcsS þar
Ekki nægir að slá eld. Neistarn-
ir þurfa að kveikja í einhverju eld-
fimu efni, ef gagn skal af verða.
Tinna, eldstál og tundur, þ. e. eld-
fimt efni, voru nauðsynleg eld-
kveikjuáhöld til forna. Ýms efni
voru notuð til íkveikju, einkum
þur mosi, eldsveppur, fúinn viður,
pjötlur, sem áður voru sviðnar yfir
loga o. fl. eldfim efni. Var svo fyrst
sleginn neisti í eldfima efnið og
venjulega blásið að glóðunum. Síð-
an voru harpixmiklir viðarteinar
notaðir til að kveikja á og flytja
eldinn til arinsins eða eldstæðisins
og kveikja i eldiviðnum. Voru tein-
amir kallaðir „fýrstykki" og hafa
oft verið úr furu (Fyr). En nafnið
getur líka verið dregið af þýzka
orðinu Feuer, sem þýðir eldur. Síð-
ár tíðkuðust „eldspýtur" með
brennisteini á endanum, sem neist-
inn tendraði, þegar sleginn var
eldur.
Ekki var ávalt hlaupið að því að
slá   eld   með   tinnu,   eldstáli   og
tundri.    Stálið   neistaði   stundum
illa og neistarnir lentu oft utan við
tundrið.  Þurfti líka   stundum   að
blása lengi að glóðunum, ef tundr-
ið var ekki nógu þurrt og eldfimt.
Þessvegna var reynt að varðveita
eldinn   sem  lengst.   Eldurinn   var
„falinn" a kvöldin. Oft var lika eld-
ur sóttur til nágrannans. Reynt var
að búa til betri eldfæri. Komu ýms-
ar gerðir á markaðinn, en voru dýr-
ar  og  flestar   fremur   óhentugar
samanborið við það sem nú tíðkast.
(„Kemisku"    eldfærin,   „þrýstield-
færin",    „platínueldfærin",    „raf-
magnseldfærin" o. s. frv.). í lok 18.
aldar var farið að gera fosfóreld-
færi og um 1830—1840 komu fosfór-
eldspýtur á markaðinn.   Kviknaði
óðara á þeim, ef þeim var strokið
við vegg, ermi, skósóla o.s.frv. En
þær voru of eldfimar, svo oft varð
að slysum, og ennfremur allmjög
eitraðar. Um'œiSja ia,öld,var.<lGks.
-faii6v.aði gera «Ms#ýtur »svtpaðar.
þeim, sem við þekkjum, með rauð-
um fosfór o. fl. efnum í stað gamla
fosfórsins. Eftir 1860 tóku sænsku
eldspýturnar að ryðja sér til rúms.
Þeim er núið á sérstakan strokflöt
á eldspýtustokkunum, eins og   al-
kunnugt er, og eru miklu öruggari
og hættuminni í meðferð en gömlu
eldspýturnar. Sjálf „spýtan" er úr
ösp, víði o.  fl. léttum og ódýrum
trjátegundum. Nú er eldspýtnagerð
í ýmsum löndum. Hausinn á sænsku
öryggiseldspýtunum er búinn til úr
blöndu   af   kaliumklórati   og blý-
súperoxydi   eða   brúnsteini.  Gler-
mjöli eða fínum sandi er bætt í til
að minnka brunahraðann og jafn-
framt til  þess  að   hausinn   hitni
meira en ella, þegar honum er nú--
ið á strokflötinn, sem er gerður úr
rauðum fosfór, pyríti o. fl. efnum.
Nú á tímum gerir lítið, þótt eld-
ur siokkni; hann er óðara kveiktur
aftur með aðstoð eldspýtnanna því
nær alveg fyrirhafnarlaust. En for-
feður okkar urðu að gæta eldsins
vandlega, því að það kostaði ærið
erfiði að kveikja hann aftur. Margt
fullorðið fólk hér á landi manþeg-
ar verið var að fela eldinn í mó-
köggli eða sauðataði, byrgt í ösku
á kvöldin, til þess að hann lifði til
næsta morguns. Menn skyldu ætla,
að með eldspýtunum væri fyllstu
fullkomnun náð. En svo er ekki;
þróun  eldfæranna heldur   áfram.
Þótt eldspýtur séu hentugar, hafa
þær. sína galla eins og allt annað.
Það er t. d. erfitt að kveikja á þeim
þar sem súgur er eða úti í stormi,
og raka þola þær illa. Rafmagns-
ljós og önnur rafmagnstæki leysa
eldspýturnar  af hólmi   á   ýmsum
sviðum. Er nú yíða svo komið, að
það er helzt reykingafólk, sem not-
ar    eldspýtur.    Jafnframt    keppa
vindlingakveikjararnir við eldspýt-
urnar. Vindlingakveikjararnir eruí
raun og veru gömlu eldfærin end-
urbætt. Eru til af þeim ýmsar gerð-
ir, t. d. benzínkveikjarar. Þarf ekki
annaö en ýta við hnapp, þá kvikn-
ar óðara á litlum benzínlampa.
Snemma var farið að nota eldinn
til fjölmargra hluta. Aftur í grárri
forneskju hafa frummennirnir set-
ið kringum bálið, ornað sér og' not-
ið birtunnar. Þeir hafa steikt villi-
bráð á teini eða hitað stéina og
vafið kjötræmum og jurtablöðum
utan um þá glóðheita og síðan
byrgt allt saman, unz maturinn
varð meyr og ljúffengur. Eldurinn
var lika snemma notaður til að
bræða málma úr grjóti, þurrka og
herða leirker, hola trjástofna til
bátagerðar (eintrjáningar), ryðja
skóga o. fl. o. fl. Löngu síðar kom-
ust menn upp á að nota eldinn sem
aflgjafa beinlínis.
Prestar í fornöld notuðu einfalda
eldavél til að láta musterisdyr opn-
ast á leyndardómsfullan hátt, þeg-
ar eldur var kveiktur á altari. Heita
loftið frá eldinum undir holu alt-
ari þandi út skinnbelg, sem með
böndum og hjólum var í sambandi
við dyrnar. Þegar eldurinn slokkn-
aði, lagðist belgurinn saman og
dyrnar lokuðust aftur. Lýsir Grikk-
inn Hero þessu í ritum sínum á
annarri öld e. Kr. Á síðustu öldurfl
komu gufuvélar og mótorar til sög-
unnar, og valda straumitvörfum- í
tgekwiipgnmt  efnum.   Eldöréaatr er
þacbeiziaöur sem aflgjati á hag
sí
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47