Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Tķminn

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31 . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Tķminn

						JR£

ir

Við stigabrún í Þjóðminja-

safninu hangir konumynd í

skrautlegum ramma og mál-

aðar skreytingar í horn mynd

arinnar umhverfis mynd kon-

unnar. Ekki er sjáif andlits-

myndin dráttmikil né eðlileg,

gráhvít undir hvítum höfuð-

búnaði og svartur hattur þar

ofan á. Þessi mynd er sögð

vera eftir séra Jón Guðmunds

son á Felli í Sléttuhlíð, máluð

á skinn, og er af Hólmfríði

Sigurðardóttur í Vatnsfirði.

I þætti Jóns ölafssonar írá

Grunnavik, „um þá lærðu Vida-

lína", er smásaga af Hólmfríði:

„Það var sú, sem lét færa sér

utan gylltan lit til hái's síns, að

sagt er. Og einhverja vinnukonu

þvo sér, ef hún tók á nokkru

óhreinu, og sú, er sagði: Mun ég

þá verða að segja: æ? þá hún

fann sig fyrst þungaða. Af þessu

fólki er nefnd Vatnsfjarðardramb-

semin".

Ekki er ólíklegt, að þessi smá-

saga sé sönn að einhverju leyti,

því að Jón Ólafsson var í fóstri

hjá Páli lögmanni Vídalín, sem

kvæntur var Þorbjörgu sonardótt-

ur Hólmfríðar.

Fleirum fer líkleg'a eins og mér,

að þeim komi dálítið á óvart, að

kona, sem fædd er árið 1617 og

andast 1692, sé svo tilhaldssöm, að

hún láti senda sér gullslit á hár

sítt, vinnukonu þvo af sér hvern

óhreinindablett og kvíði því einu

í sambandi við fyrstu barnsfæð-

ingu, að hún muni þá neyðast til

þess að hljóða. Hver er hennar

uppruni og umhverfi? Ekki þarf

lengi að fletta bókum, sem fjalla

um aldarhátt og ættfræði til að

sannfærast um, hve víða hún og

henriar ættmenn, bæði forfeður og

afkomendur, koma við sögu. Til

gamans skulu hér tilfærð fáein

atriði varðandi þetta f.ólk, sem

þjóðminjavörður segir, að sér þyki

ákaflega vænt um, því að frá því

og þess ættum séu runnir svo

margir gripir, sem í safninu geym

ast.

Hólmfríður er dóttir Sigurðar

yngra Oddssonar biskups Einars-

sonar og er einkabarn hans og

Þórunnar ríku Jónsdóttur Vigfús-

sonar frá Galtalæk. Hjónaband

Sigurðar og Þórunnar varð stutt,

2—3 ár. Hann drukknaði í Ölfusá

1617, er hann fór til móts við konu

sína, sem var í berjaferð á Hest-

fjalli. Um foreldra þeirra hjóna

eru þær sagnir, að Jóns Vigfús-son

ar hafi lítt verið saknað af alþýðu,

þá hann iézt, en um Odd biskup

og Helgu, konu hans, að koma

myndi aftur hans líki í Skálholt,

en seint eða aldrei hennar jafn-

ingi, enda kölluð nafnfræg höfð-

ingskvinna að röksemd, örlæti, góð

gerðum, samt öðrum kvendyggð-

um.

Þórunn Jórisdóttir hefur fráleitt

komið snauð úr föðurgarði, en

viðurnefnið „rika" fékk hún víst,

eftir að hún erfði tvær systur sín-.

ar, sem báðar dóu barnlausar, en

þær voru Helga, fyrri kona Arna

lögmanns Oddssonar og Hólmfríð-

ur, fyrri kona séra Sigurðar eldra

Oddssonar (biskups). Þórunn gift-

ist aftur og átti þá Magnús sýslu-

mann Arason, bróður Jóns, tengda

sonar síns.

Hinn 4. september 1636 ganga

þau í hjónaband Hólmfríður Sig-

urðardóttir og séra Jón Arason

Magnússonar í Ögri. Jón hafði

verið skólameistari í fjögur ár, en

gerðist prestur í Vatnsfirði sama

wn

c»3 er

af Hólmfríöi Siguröardóttur í Þjóðminjasafninu.

I orðlagt, að frakt þessa skips hef ði

verið estimeruð fyrir 43 tunnur

gulls, nær það sigldi frá Austur-

indíen. Þar var idel klukkukopar

fyrir barlesl en góssið var allra

handa raritet: Silki, skarlat, pell,

lérept, etc., ýmislegir dýrmætir

eðalsteinar og carbunculi, desmer-

kettir og alls kyns þesskonar dýr-

mætt góss, af hverju upprak smám

saman í reitingum, og var þetta

góss, sem upp rak, flutt til Bessa-

staða eptir commandantsins skip-

un, hver sýslumaður frá sér til ann

ars".

Sigling kom seint þetta árið og

ekki auðvelt að afla veizlufanga,

því að getið er um hjónavigslu „ut-

an öls og engum utansveitarmönn-

um tilboðið, hvað þá þótti nýtt hér

í landi"

Þeim Hólmíríði og séra Jóni

fæddust 12 börn. en upp komust

þessi:

1.  Magnús í Vigur, hafði viður-

nefnið digri. Hann var skólageng-

inn, en gerðist bóndi, var fræði-

maður og hagmæltúr og lét skrifa

upp ýmsan fróðleik. Stirðlynd.ur

þótti hann og sama var sagt um

fyrrí konu hans, Ástríði, enda

skildu þau með dómi. Þeirra dæt-

ur voru Þorbjörg, kona Páls Vída-

lín, og Kristín. kona Mála-Snæ-

bjarnar.

2.  Helga, átti fyrst Teit Skál-

holtsráðsmann Torfason, sem

drukknaði í skurði skammt frá

Skálholti, en síðar séra Þorstein í

Laufási.

ár og hann kvæntist. Við gifting-

una voru honum talin til eigna

fimm hundruð hundraða og henni

þrjú hundruð hundraða, svo að

ekki hefur verið byrjað með nein-

um kotungsbrag.

En hvernig er þá aldarhátturinn

á þessum tíma?

Ári áður en Hólmfríður fæðist,

verða hin illræmdu Spánverjavíg

á Vestf jörðum, sem Pétur lögréttu

maður Einarsson á Ballará skráir

um í annál sinn: „En með hverju

móti þeir voru drepnir (sem aum-

lega var að farið), vil ég ekki vita

eftir mig annálað liggi". Þegar

Hólmfiíður er tíu ára, verður

Tyrkjaránið. Sé blaðað í annálum

þessa tíma, svo sem Vestfjarða-

annálum, sem skráðir eru af þeim

feðgum séra Jóni Arasyni og Guð-

brandi, syni hans, eða Annálsgrein

um frá Holti, sem séra Sigurður,

sonur Jóns, skráði, sést, að mörg

skuggaleg tíðindi gerast á þessum

árum. Harðindi, landfarsóttir og

gaídraofsóknir geisa. Skipakomur

bregðast og varningsskip brotna

við landið. Árin 1635 og 6 er skráð:

Bólan gekk . . . Gekk samt bólan.

Næstum árlega er getið um aftök-

ur karla og kvenna, sem gerzt hafa

sek um blóðskömm og önnur skír-

lífisbrot. 1653 er skráð: Ásókn

djöfulleg á nokkrum persónum í

Trékyllisvík norður og árið eftir:

Brenndir þrír galdramenn í

Strandasýsiu við Trékyllisvík.

Samt kyrrist ekki um í Trékyll-

isvík. 1656 eru „galdramál í Borg

arfirði og undir Jökli, item í

Strandasýslu i Trékyllisvík af

þeim ókyrleika, er þar geisar.

Voru brenndir 2 galdramenn í

Skutulsfirði'" . . . og þannig geng-

ur þetta hvað eftir annað. Einkum

verður fólk fyrir galdraásókn að

vetrarlagi, með vorinu léttir henni

alloft fyrir Guðs hjálp. Við segjum

ardrambsemin"

Nokkrir drættir úr sögu Hólm-

f ríðar Sigurðardóttur frá Vatnsfirði

| líklega:   Með K hækkandi   sól   og

bættu mataræði.

Fleira er þó fréttnæmt. 1617 er

útfluttur viður til Bessastaða-

kirkju og hún byggð með engum

j bitum", hvað byljavindur íslenzkur

jvel sá", því að árið 1619 „hrapaði

| sú bitalausa Bessastaðakirkja í

vindi".

Ekkert er verið að fárast    um

galdrabrennur bg aðrar   aftökur,

\ en 1622 er „mál dæmt til alþingis

úr Árnessýslu    um    mann    einn,

iMagnús    Erlendsson,    sem    barið

:hafði  kvennsnipt  með  skammorfi

15 leyndarstað hennar líkama, hon-

um dæmdist refsing til 13 marka,

[en stúlkan skyldi hafa 4 hndr. í

þann  tíð  sögðust  elztu  menn ei

heyrt hafa verra mál".

Þegar Hólmfríður Sigurðardótt-

j ir hefur búið í Vatnsfirði um þrjá

j tíu ár, ve.rður enn einn skiptapinn,

sem vert þykir að geta alf ræki-

lega, árið 1667.

„Steytti hér við    landið    fyrir

austan  eitt mikið og stórt aust-

indianskt  skip,  út  gert  frá  Hol-

landi, nær það skyldi heim aptur

sigla, það hafði í burtu verið 7 ár,

en s-ukum stríðsins Engelskra og

Hollenzkra í milli tók það þennan

kers, unz það týndist við Sólheima

sand austur; komst fólkið á land

mestan part. en kropnaði þó fj.öldi

af því,  á land kom,  sökum  þess

það var silki klætt einasta, þó að

lyktum komust vel 50 til byggða,

!en 2V2  hundrað manns hafði þar

I á verið með það fyrsta. Komu þess

|ir  sér  í  skip  með  Dönskum  um

ihaustið. en þeir af gengu   og   ei

jfengu  far, skiptust manna meðal

log höfðu hér vetursetu. Það var

3.  Ragnheiður eldri, átti Torfa

sýslumann Jónsson.

4.  Séra Guðbrandur, tók við

kalli eftir föður sinn, var mikill

gáfu- og fræðimaður, kvæntur

Elínu Hákonardóttur frá Bræðra-

tungu.

5.  Séra Sigurður í Holt^ í Önund

arfirði, var mikilhæfur maðux og

vel að sér og kom til tals, að hann

tæki við biskupsdómi eftir Jón

Vigfússon. Kona hans var Helga,

dóttir séra Páls í Selárdal, en allÍT

kannast við galdramálin, sem um

það heimili spunnust. Voru tveir

menn brenndir í sambandi við það

mál, annar fyrir norðan og þótti

sá enn harðsvíraðri, því að sagt

var vestur, að hann hefði skrafað

í bálinu nokkra stund. Eitthvað

þótti Helga taugaveikluð og óstillt,

sem varla er að undra. Er sagt, að

hún hafi verið óstjórnlega eyðslu-

söm og drykkfelld, svo að eitt sinn

er hún seldi jörð, spurði Sigurður,

sonur hennar, vitnin, hvort móðir

sín hefði verið ódrukkin, en þau

svöruðu, að þau héldu, að hún

hefði verið „kennd af brennivíni,

en ei skert á rænu".

6.  Ragnheiður yngri giftist ein

íslenzkra kvenna tveimur biskup-

um. Varð hún fyrst 3. kona Gísla

biskups Þorlákssonar, en síðari

kona Einars biskups Þorsteinsson-

ar. Það hjónaband varaði þó ekki

nema tæpan mánuð, þá dó biskup

og flutti Ragnheiður aftur á eignar

jörð sína Gröf.

7.  Oddur digri, sem bjó um tíma

að Keldum, var um sinn ráðsmað-

ur á Hólum og klausturhaldari á

Reynis-tað. Hann dó að Gröf hjá

Ragnheiði, systur sinni. Hann var

svo feitur, að hestar báru hann

illa, nema 2 eða 3 bæjarleiðir í

senn. Dóttursonnr hans var Gísli

biskup Magnússon.

8.  Anna digra átti séra Ólaf Þor

varðsson á Breiðabólss'tað í Vestur

hópi. Hún varð að hafa stiga eða

tröppu til a'ð ftíga á bak hesti, því

að enginn treystist til að lyfta

henni í söðulinn og fáir hestar

gátu borið hana til lengdar.

9.  Yngslur barnanna var Ari,

sem bió á Sökku, í Svarfaðardal.

Hann var sá eini af bræðrunum,

sem ekki var skólagenginn. Er

sa.gt, að hann hafi dáið af vosi og

kulda árið 1698. Kona hans var

Krktrún Þor:teinsdóttir prófasts á

Völlum. Einn afkomandi þeirra

var Albert Tborvaldsen mynd-

höggvari.

Séra Jón Arason andaðist 1673,

j og flutti Hólmfríður ári síðar norð

ur að Hólum tii Ragnheiðar, dótt-

ur sinnar. og hafði msð sér yngstu

bó'rnin. Ara og Önnu. Eftir að Gísli

biskun andaðis-t. fór hún að Sökku

til Ara og var þar þriú ár, en það-

an að Laufási til Hslíu dóttur

s'nnar og andaðist bar 1692. Séra

Sigurður sonur hennar skráir and-

lát hennar í annál=greinar sínar

jsvofelldum orðum: „Þann 25. april-

is. sem var mánudagur næstur eft

ir kong Majestets bænadag, sálað-

ist sætlega i drottni göfug matróna

Hólmfríður Sigurðardóttir. norður

j Laufási'.

Allan sóma hafa börn Hólmfríð

ar viljað sýna minningu móður

sinnar. Laufáshjón hafa látið gera

ai henni myndina, sem nú er í

Þjóðminjasafninu og hengt hana í

Laufáskirkju, ásamt mynd af þeim

sjálfum, sem sami maður hefur

gert og nú er í safninu. Þar geym

ast líka dúkar tveir frá börnum

hennar. Á altarisdúk er þetta saum

að: „Þennan altarisdúk gefur Ari

Jónsson kirkjunni að Laufási fyrir

legstað sinnar blessuðu móður

Hólmfríðar Sigurðardóttur sællar

minningar 1694". Og altarisklæði,

sem í er saumað: „Þetta altaris-

klæði gefur Ragnheiður Jónsdóttir

kirkjunni að Laufási fyrir legstað

sinnar sælu hjartans móður Hólm-

fríðar Sigurðardóttur 1694".

Miklar ættir eru komnar af

Hólmfríði og séra Jóni. Meðal af-

komenda Magnúsar sonar þeirra er

Jón- Sigurðsson.

Sagt er, að skólasveinar hafi ver

ið fegnir að losna við séra Jón

vegna drambsemi hans og að hann

hafi þótt drembilátur, er hann var

sjálfur skólasveinn. Hin síðustu

æviár sín var séra Jón mjög heilsu

bilaður og varð hann þá „guð-

hræddur og auðmjúkur".

Ekki þótti séra Jón mikill bú-

maður, enda snemma heilsuveill

og segir Hannes Þorsteinsson í for

mála fyrir Vatnsfjarðarannál, að

bústjórnin hafi að mestu komið á

Hólmfríði, sem hafi verið dugnað-

arkona, en þótt drembilát og hé-

gómagjörn. Hver veit, nema það

eftirmæli byggist að verulegu leyti

á sögunni, sem Jón Ólafsson segjr

af henni?

Hver er aldarandinn, þegar hin

gullinhær'ða prófastsfrú stjórnar

búi í Vatnsfirði, meðan maður

hennar situr við skriftir, þýðingar

og skáldskap, eða segir fyrir um

annálaritun?

Þetta er grimm öld. Harðæii,

landfarsóttir og hungur eltir lands

menn hvert spor. Úr hverjum

skugga leggur. beyg af galdri,

hvergi voru menn óhultir fyrir

ásólcn djöfls og sendinga, ekki

einu sinni i sjálfum kirkjunum,

a. m. k. segir í Ballarárannál ári'ð

1653: „Það haust kom ókyrrleiki

og plága af vondum anda eður

draugi í Trékyllisvlk, með því

móti, að mest á einum degi og

mest í kirkjunni, þá prédikað var,

vissu menn ei betur, en hann hlypi

ofan í kverkar á fólki, svo það

fékk mikla ropa og síðan ofurfylli,

en þá það létti af, fann það á sér

Framhald á 15. síðu

T í MIN N, sunnudaginn 21. ianúar 1962

• 1 1 . { i ¦

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16