Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
. . . . 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30 31
Smelltu hér til aš fį meiri upplżsingar um 144. tölublaš og Landsmót 1982 
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						8
MORGUNBLAÐID, LAUGARDAGUR 3. JÚLI1982
77
Umsjénarmaður Gísli Jónsson
153. þáttur
Enn hef ég fengið Pálsbréf,
og mun ekki af veita. Góö-
kunningi minn, Páll Helgason
á Akureyri, hefur sjöunda bréf
(til mín) svo og mælir nú í
Ijóðstöfum í fyrsta sinni:
Fárra kosta mitt er mál,
Mm því sljó er hyggja.
Sama graut í sömu skál
og síoast máttu þiggja.
Ef allir töluðu og rituðu mál
svo margra kosta sem Páll
Helgason, þyrfti engu að kvíða
í því efni. Hyggja hans er og
ekki sljórri en svo, að hann er
hverjum manni hnaskari að
taka eftir mállýtum í því sem
hann les.
Ég hef haft þann sið að birta
mjög margt af þessum mállýt-
um til viðvörunar, en aldrei
getið úr hvaða blöðum eða
tímaritum lesmálið er. Slíkt
gæfi einungis til kynna hvaða
lesmál er Páli tamt, en væri
ekki vísbending um málfar
einstakra blaða. Áður en vitn-
að er til dæma úr Pálsbréfi
VII, skal aðeins vikið að eign-
arfallinu fárra kosta í upp-
hafslínunni á vísu Páls. Held
ég svo áfram að taka í smá-
skömmtum dæmi um forsetn-
ingarlaus aukaföll, sem ég hef
miklar mætur á.
Eignarfallið fárra kosta
nefnist eoliseignarfall og þarfn-
ast sjáanlega ekki forsetn-
ingar, enda bágt að finna hver
hún ætti þá að vera. Mjög ein-
föld dæmi um eðliseignarfall,
úr daglegu nútímamáli, eru:
Barnið er þriggja ára, húsið er
margra hæða (margra hæða
hús). Eðliseignarfall er algeng-
ara að fornu en að nýju og
mun í því bókmáli, sem varð-
veist hefur, gæta áhrifa frá
latínu, en í henni voru höfund-
ar íslenskra fornrita spreng-
lærðir. Talað er um korn til
dæmis, það sem var lítils vaxt-
ar. Seinna stældi góður prest-
ur, Eiríkur Brynjólfsson, söng-
texta um Nóa, sem var „mikils
háttar maður". En þegar sagt
er að einhver sé mikillar ættar,
þá fer að verða spurning hvort
ekki væri réttara að flokka það
undir upprunacignarfall
I síðasta þætti var sagt frá
hinu nauðasjaldgæfa tímaeign-
arfalli (kom annars dagsl. Þá er
ónefnt tillitseignarfall (með lýs-
ingarorðum), dæmi: Vegurinn
er erfiður yfirferðar. Hann er
illur viðureignar. Konungsgarð-
ur forn var sagður rúmur inn-
gangs, en þröngur brottfarar.
Ekki vildi ég hafa gleymt stað-
areignarfalli, sem varðveitist til
dæmis í orðasambandinu þessa
heims og annars
Víkjum þá aftur að bréfi
Páls.   Hann   tekur   dæmi   úr
blaði, þar sem skrifað var um
að koma upp frystu skauta-
svelli. Höfundur mun eiga hér
við „vélfryst" skautasvell, þ.e.
svell sem verður til með til-
styrk frystivéla, en ekki af
náttúrlegum orsökum. Því tek-
ur Páll þetta upp, að svell er að
sjálfsögðu frosið, og það
hljómar andkannalega að
heyra orðasambandið fryst
svell. Þó skal viðurkennt að
munur er á því og hinu, ef tal-
að væri um frosio svell. Það
væri hrein tátólógía, og er hér
auglýst eftir góðu nýyrði um
þetta fyrirbæri mannlegs
máls. Óþörf tvítekning, svo
sem frosið svell, andvana lík,
snauður fátæklingur, heitir al-
þjóðlegu orði tautologia. Ég tók
þann kost, sem sjá má, að rita
það eftir íslensku lagi, því að
mig skortir þarna gott nýyrði.
I næstu klausu (Pálsbréf
VII, 2) er dæmi um skakka
beygingu sagnarinnar að
valda. Sú beyging, sem rétt
telst, er mjög óregluleg: valda,
olli, hef valdið. Þetta veldur því,
að menn hneigjast til að segja:
hefur ollið eða ollað. Þótt dæmi
um slíkt tal séu gömul á bók-
um, er það ekki talið „rétt"
mál.
E!nda þótt sögnin sé vand-
meðfarin, vildi ég biðja menn
um að firrast hana ekki og
flýja til hinnar ljótu sagnar að
orsaka. Við skulum heldur
segja að valda einhverju og
hætta þá á hvort við kunnum
að beygja sögnina rétt, heldur
en að tala um að orsaka eitt-
hvað.
Þriðja dæmi Páls er um
brenglaða orðarðð: „Ég held að
þær í Grýlunum hefðu látið
sér ekki detta það í hug."
Þetta er mjög einkennilegt.
Atviksorðið ekki á þarna að
koma strax á eftir hjálpar-
sðgninni hefðu. En gott var að
fá þetta dæmi. Staða atviks-
orða í íslensku er einmitt í
stórhættu fyrir áhrif frá
ensku. Þau áhrif eru hins veg-
ar á þann veg að færa atviks-
orð framar, en það á að vera að
íslenskri hefð og hætti. At-
viksorð heita á latínu adverbia
(meðsagnarorð), því að tíðast
standa þau einmitt með sögn-
um og tákna þá hvar, hvernig
og hvenær eitthvað gerist og á
hve háu stigi eitthvað er. At-
viksorð er jafnan eftirsett í ís-
lensku: Hann kemur aldrei.
Hún veit þetta áreiðanlega. í
ensku er atviksorð hins vegar
fyrirsett í slíkum dæmum: He
never comes. She certainly
knows this. Því miður heyri ég
og sé mörg dæmi þess, að farið
sé að hafa enska háttinn á
þessu í máli okkar. Ýkt dæmi
væri: Hún núna veit þetta, í
stað þess að segja: Hún veit
þetta núna.
Mér dettur því í hug að
dæmið, sem Páll tók, vitni um
ofleiðréttingu (hypercorrect-
ion). Maðurinn veit af því, að
hætta er á að hafa atviksorðið
of framarlega. Nú ætlar hann
aldeilis að gæta sín og segir,
„að þær í Grýlunum hefðu lát-
ið sér ekki detta þetta í hug".
Oft hefur í þessum þáttum
verið drepið á notkun fornafn-
anna hvor og annar og sam-
hengi þeirra. I bréfi Páls (VII,
4) er þessi klausa: „... og þeir
sem síðastir eru í röðinni
reyna að telja kjarkinn hvor í
aðra." Hér skortir á samræmi
eintölu og fleirtölu. Hvorir
(hverjir) telja kjarkinn í aðra,
en hvor (hver) telur kjark í
annan.
Þá skal minnst á beygingu
sagnarinnar að Ijá = lána, að
gefnu tilefni frá Páli Helga-
syni. Sögnin hét á eldra mál-
stigi léa og lýsingarhátturinn
léað. Nú er tvennt til. Hljóða-
sambandið éa breytist þrá-
sinnis í já með þeirri sérís-
lensku breytingu sem heitir
samdráttur (tvö atkvæði verða
eitt). Yrði þessi breyting í öll-
um kennimyndum, kæmi út
samræmd beyging: Ijá - Ijáði -
Ijáð. En málinu er ýmislegt
betur gefið en samræmi. Það
er einnig sú venja, að grannt
sérhljóð falli niður á eftir
breiðu sérhljóði eða tvíhljóði.
Ef það gerðist í öllum kenni-
myndum, kæmi út samræmda
beygingin lé - léði - léð. I
nafnhætti reyna menn löngum
að láta sagnir enda á a (eða á),
og því heitir sögnin nú að Ijá,
en í síðari kennimyndunum
hefur orðið brottfall. Kemur
þá út hin ósamræmda beyging:
Ijá - léði - léð (nútíð: ég ljæ).
Þetta mun tíðast. Hitt get ég
ekki talið rangmæli, þótt menn
samræmi beyginguna: ljá,
ljáði, ljáð.
Fyndnasta dæmið úr 7. bréfi
Páls (til mín) er svo: „Margt
verður gert af hálfu skólans í
tilefni af 100. ártíð hans."
Ártíð er dánarafmæli: Skól-
inn ætlar sem sagt að verða
margtækur í athöfnum, þegar
hann hefur verið dauður í
hundrað ár.
P.s.
Vegna fyrirspurnar í Vel-
vakanda á þriðjudaginn, leit-
aði ég til starfsmanna Orða-
bókar Háskólans um aldur
orðasambandsins alla vega í
merkingunni að minnsta kosti.
Ekki fundust eldri dæmi en frá
okkar öld og þau nýleg, t.d. í
verkum Jónasar Árnasonar og
Þorsteins frá Hamri.
Verzlunarmannahelgin:
Hátíð Rejkjavíkur
skáta að Úlfljótsvatni
rÁ%
SKÁTAFÉLÖGIN í Reykjavík ætla
að haida afmælismót um verslun-
armannahelgina í ár til að minnast
þess að 70 ár eru lioin frá því fyrsta
skátasveitin var stofnuð í Reykjavík.
Heiðursgestir verða frú Hrefna
Tynes og Óskar Pétursson. Kjör-
orð mótsins er „Austur aftur".
Mótið er tvíþætt, annars vegar
skátabúðir og hins vegar fjöl-
skyldubúðir. Dagskrá verður í
gangi fyrir alla aldurshópa.
Dagskráin í skátabúðunum
byggist á flokksstarfi, og er aðal-
lega um að ræða ýmsa dagskrár-
pósta og markferð. Meðal dag-
skrárpósta má nefna trjárækt,
girðingu, hnýtingar, radíóskátun,

'*».»(#•
refaveiðar, gönguferðir, vatnasaf-
ari, þrautabraut o.fl.
83000
4ra herb. íbúö viö Hólabraut, Hafn.
Góö 4ra herb. íbúð á 1. hæö í tvíbýlishúsi, þríbýlishúsi, bílskúrsrétt-
ur, bein sala. hagstæö kaup
Einbýlishús viö Uröarstíg, Hafn.
Litið járnklætt timburhús. hagstætt verð.
Einbýlishús viö Unnarstíg, Hafn.
Lítið einbýlishús á einni hæð, hagstætt verð. Laust fljótlega.
Við Sólheima, Rvík
litil snotur íbúð með sérinngangi. Hagstætt verð.
Opiö alla daga til kl. 10 e.h.
FASTEICNAÚRVALID
SÍMI 83000 SilfurtelgM
Sölustión Auöunn Hermannsson,  Kristján Eiriksson hæstaréttarlögmaöur
Til sölu
Járnvarið timburhús
Til sölu er þetta fallega hús staösett í Hafnarfiröi.
Stærö þess er 172,4 m2 og stækkunarmöguleikar
miklir. Bílskúrsréttur er viö husið. Lóðin er stór og
fyrirkomulag skemmtilegt.
Mjög athyglisverö eign sem gefur ótakmarkaöa
möguleika.
Nánari upplýsingar í síma: 25977, 25972, 54731.
HÚSEIGNIN
"55
Sími 28511
Opið í dag, verðmetum eignir sam-
dægurs.
Einbýlishús Mossfellssveit
Hæö og kjallari 240 fm plús söklar að búlskúr, húsið er timburhús á
steyftum kjallara, nýtt, verð kr. 2,3 millj. Skipti koma til greina.
Hótel til sölu
Veitinga og gistihús í fullum rekstri. 19 ára steinhús uti
á landi samtals 320 fm á einni hæö, 6 gistiherb. Stór (50—60
manna) salur, auk þess 5 herb. íbúö í húsinu, bílskúr, allur búnaður
fylgir með, verö 1,6 millj.
Kleppsvegur — 3ja herb.
90 fm í lyftublokk við Kleppsveg mjög vönduð íbúð, gott skápa-
rými.suðu svalir. Verö 900—1 millj.
Hraunbær — 2ja herb.
Vönduð 2ja herb. íbúð á 2. hæð við Hraunbæ. 67 fm. Verö 700 þús.
Dalsel 7—8 herb.
160 fm íbúð á tveim hæðum 6 svefnherb. Verð 1.6—1.7 millj.
Gamli bærinn — verö aöeins 750 þús.
85 fm hæð og ris allt sér í gömlu steinhúsi. Stórar stofur, stórt
barnaherb., og eldhús á hæðinni. í risi stórt svefnherb., og bað.
Verð aðeins 750 þús.
Njálsgata — 4ra herb. efri hæö verö 750 þús.
75 fm efri hæð í þríbýli í skemmtilegu eldra járnklæddu timburhúsi.
Verð 750 þús.
Hraunbær — 4ra herb.
110 fm á 4. hæð. Mjög vönduð, sér smíöaöar innróttingar. 3 svefn-
herb., stofa með suður svölum. Þvottahús í íbúðinni. Verð 1.100
þús. Skiþti koma til greina á góðri 3ja herb. íbúð í Þingholtunum.
li
)   HÚSEIGNIN
Skólavörðustíg 18, 2. hæð.
Pétur Gunnlaugsson, loglræðingur
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40