Tķmarit.is
Search | Titles | Articles | About | FAQ |
login | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

and  
M T W T F S S
. . 1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Open in new window:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Vertical fit


Your browser does not support PDF files
Click here to view the page as JPG
Morgunblašiš

						36
MORGUNBLADIÐ, SUNNUDAGUR 26. JÚNÍ 1983
Gullskip í sjó og
gullskip á landi
~ ^-
— eftir Þorvald
Friðriksson
fornleifafræöing
Gullskipið eða Indíafarið Het
Wapen van Amsterdam er nú á
hvers manns vörum, þar sem
framkvæmdir eru nú hafnar við
að grafa skipið upp á Skeiðarár-
sandi. Vonandi verða leitarmenn
fengsælir og eitt er víst að hafi
þeir fundið skipið í sandinum, sem
þeir telja, þá er hér um einn
merkasta fornminjafund á íslandi
fyrr og síðar.
Þar sem hér er í mikið ráðist og
miklu til kostað, væri ekki úr vegi
að huga að því, sem er að gerast í
þessum efnum hjá öðrum þjóðum.
Fundin skip
Merkilegasta björgunin í seinni
tíð, á sokknu skipi, er eflaust er
breska herskipinu Mary Rose var
lyft upp af hafsbotni í október í
fyrra. En skipið sökk 1545 fyrir
utan Portsmouth í Englandi.
En eitt merkasta afrek í björg-
un sokkinna skipa unnu Svíar á
árunum 1959—1961, þegar her-
skipinu Vasa var lyft nánast heilu
af hafsbotni. Vasa var höfuðprýði
sænska herskipaflotans, þegar það
var byggt 1627, en það sökk í
jómfrúferð sinni.
í dag er Vasa-skipið einn mesti
dýrgripur Svía, þar sem það
stendur í Vasa-safninu í Stokk-
hólmi og hefur öliu öðru fremur
dregið ferðamenn til Svíþjóðar
hvaðanæva úr heiminum.
Vasa fannst eins og Indíafarið á
Skeiðarársandi fyrir tilstilli og
þrotlausa leit einstaklinga, eða
réttara sagt einstaklings. Anders
Franzén hét sá eldhugi, sem eftir
mikla leit fann skipið í leðjunni á
botni Straumanna við Stokkhólm
árið 1956.
En Anders Franzén hefur ekki
lagt árar í bát. Árið 1980 fann
hann flakið af herskipinu Kronan,
fyrir austurströnd Ölands.
Stærsta skip
síns tíma
Kronan var flaggskip sænska
flotans á seinni hluta 17. aldar.
Það var smíðað á árunum
1665—1668, undir stjórn enska
skipasmiðsins Francis Sheldon.
Kronan var 60 m að lengd, ca. 14
m á breidd. Frá siglutoppi til kjal-
ar voru 50 m og alls var skipið
2140 tonn að stærð og var þannig
stærsta skip síns tíma.
Skipstjóri á Kronan var aðmír-
állinn og ríkisráðið Lorentz
Creutz. Frá skipi sínu stýrði
aðmírállinn sænska flotanum í
sjóorrustu við dönsk og hollensk
herskip árið 1676. Orrustunni lauk
með því að skot hæfði púður-
geymslurnar á Kronan og skipið
sprakk í loft upp.
Þúsundir forngripa
Eftir að flak Kronan fannst árið
1980, var umfangsmikiili forn-
teifarannsókn hleypt af stokkun-
um af hálfu sænska þjóðminja-
safnsins og lénssafnsins í Kalmar
og hefur rannsóknum verið haldið
áfram á hverju sumri síðan.
Svæðið var fyrst kvikmyndað og
mælt og mönnum varð ljóst að
flakið af Kronan var einn
merkasti fornleifafundur neð-
ansjávar, sem gerður hefur verið í
Svíþjóð.
Þó rannsóknin sé enn skammt á
veg komin, þá hefur þegar verið
bjargað þúsundum forngripa, sem
hafa gífurlegt menningarsögulegt
gildi.
Sænska sjónvarpið sýndi nýver-
ið mynd af því, þegar fornleifa-
fræðingar opnuðu stráheila
kommóðu úr skipinu, sem reyndist
hafa að geyma fágætt safn sigl-
ingatækja.
Fundist hafa margar sjó-
mannskistur, hundruð ýmissa
trébúta úr skipinu, m.a. hjól und-
an fallbyssum, tindiskar, leirker,
föt, skór og 18 fallbyssur af ýms-
um gerðum.
Margar af fallbyssunum eru
herfang, þær eru bæði danskar og
þýskar, auk sænskra. Ein er frá
1514 og er það elsta fallbyssan,
„Það er ekkert efamál
að leitarmenn eiga mik-
inn heiður skilið fyrir
sína þrotlausu Ieit að
Indíafarinu Het Wapen
van Amsterdam, fyrir að
finna skipið og fyrir að
grafa það upp. En það
mun vera nokkuð á
huldu hvað þeir ætla að
gera við fornleifar þær,
sem þeir kunna að fínna
á Skeiðarársandi."
Flak herskipsins Kronan (1676) er talið einn merkasti fornleifafundur neó-
ansjávar í seinni tíð. Hér hefur lítið skatthol verið sótt í djúpin.
(Ljósm.: Lénsufnið í Kalmar, Peter NormanJ
Byggja ber skemmu yfir Het Wapen van Amsterdam, t.d. í Hafnarfirði, á sama hátt og gert var með Vasaskipið 1961.
sem vitað er um í Svíþjóð. Önnur
er tólfhyrnd, skreytt liljum af
óþekktum uppruna. Skipið mun
hafa borið 128 fallbyssur, þegar
það sökk.
Gullmynt fyrir
milljónir
Gull og gersemar hafa og fund-
ist, sem viðeigandi er. Rúmlega
100 gullpeningar fundust, er
froskmenn unnu við að hreinsa
holu nálægt skipsb'otninum. Þar
fannst og gullhringur með áletr-
uninni LCD, sem líklegast hefur
legið í sömu kistu og gullpen-
ingarnir. Þetta getur hafa tilheyrt
skipstjóra skipsins, aðmírálnum
Lorentz Creutz.
Gullmyntin er metin á nokkrar
milljónir sænska króna, sé miðað
við verð á almennum myntmark-
aði. Einn gullpeningurinn er sex-
dúkatur, sleginn af Karli 9unda.
Aðeins eitt eintak af slíkum pen-
ingi er áður þekkt og er það varð-
veitt í konunglega myntsafninu í
Stokkhólmi.
Hver borgar björgun
fornleifanna?
Þegar við upphaf rannsóknar-
innar gaf sænska ríkið í skyn að
það  hyggðist ekki  standa undir
öllum kostnaði við rannsókn
skipsflaksins. Stjórnvöld hafa lagt
til útbúnað frá sjóhernum og
strandgæslunni, m.a. rannsókn-
arskipið Mare Balticum, þaðan
sem Peter Norman, sjávarforn-
leifafræðingur, stjórnar rann-
sóknunum.
Fé til rannsóknarinnar hefur að
mestu fengist með frjálsum fram-
lögum einstaklinga og sjóða. T.d.
stóð fjárgjöf frá bókaútgáfufyrir-
tækinu Bra Böcker undir rann-
sókninni um tíma og frá einstakl-
ingi fékk iénssafnið í Kalmar
75.000 skr. til forvörslu á trégrip-
um, sem komið hafa upp.
Geysimikið og erfitt starf er nú
unnið á söfnum við að forverja þá
gripi, sem upp úr sjó hafa komið,
en myndu eyðast á skömmum
tíma ef ekkert væri við þá gert, né
þeir meðhöndlaðir á þar til gerðan
hátt.
Forvarsla er
nauðsyn
Ljóst er að rannsóknin á flaki
Kronan leiðir til þess að ómetan-
legir menningarsögulegir fjár-
sjóðir koma upp á yfirborðið. Vel
er staðið að öllum undirbúningi til
þess að taka á móti fornleifum og
þeim strax komið í forvðrslu svo
þær megi varðveitast um alla
framtíð.
Það mun og ljóst vera að upp-
gröftur Indíafarsins Het Wapen
van Amsterdam á Skeiðarársandi
mun líklegast ekki gefa af sér
færri forngripi, sem hafa menn-
ingarsögulegt gildi, cn sænska
skipið. En þá vaknar spurningin,
hvernig staðið verður að því að
taka á móti öllum þeim fornleif-
um, sem koma upp á yfirborðið.
Að öllum líkindum munu
kynstrin öll af timbri finnast.
Timbur, sem legið hefur í vatni
eða jörð þarf að forverjast strax
eftir að það er grafið upp, annars
eyðist það á skömmum tíma.
Það er augljóst mál að tilgangs-
lítið er að grafa upp Indíafarið, sé
ekki gert ráð fyrir forvörslu á
timbrinu og öllum forngripum
öðrum, sem upp munu koma.
Nýlega hafa lokið námi 2 eða 3
íslendingar, sem stundað hafa
nám í forvörslu forngripa og lista-
verka í mjög fullkomnum skóla í
Kaupmannahöfn. Eðlilegt er, að
sú sérhæfða þekking, sem til er á
íslandi á þessu sviði, sé nýtt til
hlítar. Líklegt er þó að leita verði
aðstoðar erlendis frá t.d. um for-
vörslu skipsskrokksins. Mikil
reynsla hefur fengist af slíku á
Vasa-safninu í Stokkhólmi, svo
dæmi sé nefnt. Vasa-skipið hefur
verið í stöðugri forvörslumeðferð,
allt frá því að það var tekið upp úr
sjó 1961.
íslenskar fornleifar
seldar úr landi?
Það er ekkert efamál að leitar-
menn eiga mikinn heiður skilinn,
fyrir sína þrotlausu leit að Indía-
farinu Het Wapen van Amster-
dam, fyrir að finna skipið og fyrir
að grafa það upp. En það mun
vera nokkuð á huldu hvað þeir
ætla að gera við fornleifar þær,
sem þeir kunna að finna á Skeið-
arársandi. Helst er á þeim að
skilja að selja eigi fornminjarnar
á opnum markaði hæstbjóðanda.
Bergur Lárusson, einn af fyrir-
svarsmönnum leitarmanna, segir í
Þjóðviljanum 4. ágúst 1982, að
fornleifarnar, sem kunni að finn-
ast í Skeiðarársandi séu ekki ís-
lenskar, heldur hollenskar og því
óviðkomandi Þjóðminjsafninu, en
hollenska ríkið eigi heldur ekkert
tilkall til fornminjanna, þar sem
þær hafi legið svo lengi á Islandi.
Samkvæmt þessu þá virðist
Bergur Lárusson telja sig óháðan
öllum fornminjalögum og að hann
og félagar hans geti ráðstafað þvi,
sem kann að finnast að eigin geð-
þótta.
En málið er ekki svo einfalt. Ár-
ið 1960 sótti Bergur Lárusson og
félagar um leyfi ríkisstjórnarinn-
ar til leitar að Indíafarinu Het
Wapen van Amsterdam. 1 leyf-
isbréfi forsætisráðuneytisins til
Bergs segir m.a.:
					
Hide thumbnails
Page 1
Page 1
Page 2
Page 2
Page 3
Page 3
Page 4
Page 4
Page 5
Page 5
Page 6
Page 6
Page 7
Page 7
Page 8
Page 8
Page 9
Page 9
Page 10
Page 10
Page 11
Page 11
Page 12
Page 12
Page 13
Page 13
Page 14
Page 14
Page 15
Page 15
Page 16
Page 16
Page 17
Page 17
Page 18
Page 18
Page 19
Page 19
Page 20
Page 20
Page 21
Page 21
Page 22
Page 22
Page 23
Page 23
Page 24
Page 24
Page 25
Page 25
Page 26
Page 26
Page 27
Page 27
Page 28
Page 28
Page 29
Page 29
Page 30
Page 30
Page 31
Page 31
Page 32
Page 32
Page 33
Page 33
Page 34
Page 34
Page 35
Page 35
Page 36
Page 36
Page 37
Page 37
Page 38
Page 38
Page 39
Page 39
Page 40
Page 40
Page 41
Page 41
Page 42
Page 42
Page 43
Page 43
Page 44
Page 44
Page 45
Page 45
Page 46
Page 46
Page 47
Page 47
Page 48
Page 48