Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Vķsir

og  
S M Þ M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 . . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Vķsir

						tt
vi»ite
Föstudaginn 6. nóvember ISfód
[__......i_.     _i — ___ _,------.----.____     -
gT                                        Líkan  af  herskipi frá fyrri hluta 16. aldar.
Þorkell Sígurðsson:
Landhelgismálið í Ijesi sögunnar
Þegar ísland var boðið
Hinrik VIII fil kaups.
VI.
Hinrik VIII. tekur við
konungdómi í Englandi.
ítökum Englendinga á íslandi
byrjar að hraka og þau glatast
að fullu um miðja 16. öld.
Enginn enskur konungur mun
hafa haft eins mikil afskipti af
Islandsmálum og hinn sögu-
frægi konungur, Hinrik VIII.
Því þótt sagan geti hans aðal-
lega vegna kvennamála hans,
þá var hann um margt stór-
merkur konungur, sem setti
svip á samtíð sína. En þótt hann
hafi lagt drjúgan hlut að upp-
byggingu enska heimsveldisins,
þá fór svo, að þau ítök, sem
Englendingar höfðu náð með
ofbeldi á íslandi á 15. öld, glöt-
uðust að mestu eða öllu leyti
í stjórnartíð hans. Þá átti hann
kost á því að fá ísland keypt,
ef hann hefði þá viljað gera
þau kaup við Danakonung, ¦ og
einnig að fá það sem veð eða
tryggingu, ef hann hefði viljað
lána Danakonungi tiltölulega
lága f járhæð. Við megum þakka
forsjóninni fyrir að hann tók
ekki því boði.
Þegar Hinrik VIII. tók völd
22. apríl 1509, var Englending-
um samkvæmt lögum bannað
að sigla til íslands, en þeir
sigldu þangað samt eins og að
framan er sagt, þrátt fyrir öll
bönn. Þá höfðu þeir stundað ís-
landssiglingar í rétt 100 ár, eft-
ir því sem næst verður komizt,
og oftast í heimildaiieysi. ¦—
Fyrstu lögin, sem Parlament
hins unga konungs tók fyrir
eftir valdatöku hans, fjölluðu
meðal annars um afnám lag-
anna frá 1429, sem fjölluðu
um bann við verzlun og fisk-
yeiðum Englendinga við ísland
og aðrar nálægar eyjar að við-
lögðum þungum refsingum. En
þar segir meðal annars, að þegn-
ar hans hafi um langt árabil
leitað til íslands til fiskveiða
óg oft hlotið harkalegar refsing-
ar, bæði líkamlegar og efna-
hagslegar. Nú er ókunnugt um,
að nokkur hafi á undangengnu
tímabili hlotið refsingar fyrir
að brjóta þessi lög frá því um
1464, en ónógar rannsóknir á
skjölum tímabilsins geta verið
2. grein.
i
orsök þeirrar vanþekkingar.
Annars hafði lögunum frá 1429
sjaldan verið beitt til að hindra
siglingar Englendinga til ís-
lands heldur kröfðust Englands-
konungar þess aðeins að þegnar
þeii-ra keyptu sér undanþágur
hjá þeim. Játvarður IV. var tal-
inn einkar örlátur á slík leyfis-
bréf. Eftir 1449 gátu Englend-
ingar siglt til íslands á lögleg-
an hátt, ef þeir höfðu keypt sér
leyfi Englands- og Danakonungs
og greiddu auk þess tolla og
skatta af verzlun sinni og fisk-
veiðum. Á þessu varð engin
breyting við samningana 1490.
En um þær mundir eru íslands-
siglingarnar orðnar svo frjáls-
ar og almennar, að Englending-
ar eru hættir að sækja um leyfi
til þeirra hjá konungi. Síðasta
leyfisbréfið, sem tekizt hefur
að ná í, er frá 1478, veitt Jo-
hannesi Foster, kaupmanni frá
Bristol. Lögin frá 1429 eru því
í raun og veru fallin um sjálf
sig,  en lögin eru þó í gildi á
meðan þau eru ekki afnumm.
Afnám þeirra var því hinum
unga konungi kostnaðarlaust
vinarbragð við fjölmenna stétt
sæfara í hafnarborgum Austur-
Anglíu.
Heimildir benda á, að aldrei
hafi jafnmörg ensk skip sótt til
íslands til verzlunar og fisk-
veiða sem á fyrstu áratugum
16. aldar þar til loks á 19. öld.
Til er skýrsla um enska íslands-
flotans 1528 og telur hann þá
149 skip, og eru þau öll frá
hafnarborgunum á austurströnd
Englands, frá London til Bost-
on. Um þær mundir telur Fult-
on, að samanlögð tala fiskiskipa
í enskum hafnarborgum hafi
verið 440 skip. Ekkert bendir
til, að enski íslandsflotinn hafi
verið óvenjustór þetta ár, en
hann átti ekki eftir að stækka.
En hann er yfir V3 af öllum
enska skipaflotanum. Englands-
konungar hpfðu allt frá dögum
Richards III. látið sér annt um
íslandsflotann, því hann færði
þeim nokkrar tekjur.
Hinrik konungur hafði ekki
einungis tekjur af íslandsflotan-
um heldur einnig útgjöld, því að
í styrjöldunum við Skota og
Frakka þarfnaðist hann her-
skipaverndar. Þrátt fyrir slíkar
öryggisráðstafanir tókst Skot-
um að hremma nokkur ensk
skip á leið frá íslandi árið 1524
konungi og Lord Wolsey til
mikillar armæðu. Flotaverndin
mun aldrei hafa náð lengra
norður en til skozku eyjanna.
Þar fyrir norðan biðu íslands-
flotans að vísu ýmsar hættur
eins og síðar verður skýrt frá,
en gegn þeim aðilum, sem þar
var að mæta, beitti Hinrik ekki
flota sínum.                               *
arlöggjöf  íslendinga  frá   14901 lands. Honum var meðal annars
breyttu     litlu . um     athafnir falið að reisa tvö virki, annað
ehskra  sæfara við  ísland.  Á- í Vestmannaeyjum, en hitt að
rekstrar voru tíðir þar norður j konungsgarðinum á Bessastöð-
frá á milli kaupmanna og um-; um. Ekkert varð úr virkisgerð
boðsmanna Danakonungs, sem j höfuðsmans,    og    1517    varð
gekk illa að kalla inn tolla og, Kristján   konungur   að    leysa
skatta af verzluninni. Einkum j hann frá störfum og fá honum
eru enskir sæfarar bornir þung-  annað að sýsla. Nú sneri kon-
um sökum. Á árunum  1511—
1514 ræna Englendingar nokk-
ur  Hansaför   í   Islandsferðum.
Þeir  drepa  umboðsmann  kon-
ungs á Islandi og nokkra sveina
hans og vinna önnur hervirki.
Enskir víkingar eru sakaðir um
að ræna dönsk kaupför á leið
til  Spánar - og Frakklands.  Af
þessum ástæðum gerði Kristján
II.   út  legáta   á   fund   Hinriks
VIII. árið 1514. Krafðist hann
skaðabóta fyrir  hervirki  Eng-
lendinga,   sama- verzlunarfrels-
is í Englandi, til handa dönsk-
um    kaupmönnum,    eins    og
Hansamenn nutu þar  í  landi,
og nýrra samninga um frið milli
ríkjanna.
ungur við blaðinu í íslands-
málunum og gerði út nýjan
sendimann á fund Hinriks VIII.
til samninga við hann.
Sem fyrr átti sendimaðurinn
að fjalla um spellvirki, sem.
Englendingar valda þegnum
Danakonungs í Danmörku, Nor-
egi og á íslandi. En þar með er
erindi hans ekki með öllu lýst.
Meðal erindisbréfa hans í
danska ríkisskjalasafninu er
sérkennilegt plagg, „De werwe
Hans Holm heff van ijs.Zland."
Þar segir, að hann eigi að bjóða
Hollendingum í Amsterdam og
Waterlandische (það er norður-
hollenzku) bæjunum, líka Ant-
werpen, landið ísland að veði
fyrir 30.000 gyllinum, eða að
þessu minnsta kosti fyrir 20.000..
Ef Hollendingar vilja ekkiganga
Erindrekum Danakonungs
hafði jafnan verið vel tekið við
ensku hirðina og svo var enn.
Hinrik VIII. ritaði Kristjáni j að þessu boði, þá skal hann, er
konungi vinsamlegt bréf og hann kemur til Englands, bjóða
kvaðst mundu fela aðmírál sín-jkonungi þar, landið fyrir 100.-
um og parlamenti að fjalla um
kærumál hans,  og láta hegna
000, eða að minnsta kosti 50.000
flórínur. Ekki á hann að bjóða
þeim,  sem sekir  reyndust um   það  fyrr  en  rætt  hefur  verið
óhæfuverk. Ekkert er kunnugt   um önnur erindi hans. Á kon-
um efndir á þeim fyrirheitum.   ungur   að   gefa   Danakonungi
Hins vegar endurnýja konung-  „sannarlegt skuldaskjal", svo að
arnir samningana frá 1490 árið   hans hátign nái aftur tálmana-
1515. Við þá samningagerð er   laust landi sínu, með öllum þess
hvergi    minnzt    á    skaðabóta-  gögnum, réttindum og kvöðum,
kröfu Kristjáns konungs. Krist-  þegar féð er endurgreitt, hon-
jáni öðrum hefur verið ljóst, að   um  eða erfingjum hans,  Eng-
ekki  var  einhlítt að  kæra   og  landskonungum,   á   áreiðanleg-
semja við ensku stjórnina um   um stað, í Amsterdam eða Ant-
athafnir þegna hennar við ís-
land, sökum þess, að árekstr-
arnir stöfuðu af því hvað um-
boðsstjórn hans var lítils megn-
ug. Árið 1514 kærði konungur
meðal annars yfir því, að Eng-
lendingar hlæðu hervirki á ís-
landi og vildu koma undir sig
landinu. Sú kæra var ekki ný
tilkomin, því að íslenzki land-
stjórinn hafði oft áður kært yf-
ir virkisgerð Englendinga. Svo
sem í Vestmannaeyjum 1425
(Ákæruskjal Hannesar Pálsson-
ar).
Árið 1515 sendi Kristján II.
Sören Nordly, helztu sjóhetju
Dana,  sem höfuðsmann til ís-
werpen, og bréf það er hann
hefur „upp á landið" skal leggj-
ast þar fram og skilast Dana-
konungi. Þ. 6. nóv. 1518 ritaði
Hinrik VIII. Kristjáni II. um
erindisrekstur Hans Holm í Eng-
landi. Þar segir Hinrik, að auk
þeirra mála, sem um getur í
erindisbréfi sendimannsins, hafi
hann átt að flytja sér mikilvægt
mál (graviæris momenti), sem
hann hafi rætt við ráðherra
sína. Hann hafi svarað sumum
málum Hans Holm skriflega, en
beðið hann að segja Kristjáni
konungi munnlega, í trúnaði,
frá   öðrum.   Þetta   mikilvæga
Frh. á bls. 9.
S^&SttfíeHi\
VII.
Átök og ofbeldi jœrist í aukana.
Hansamenn koma til sögunnra.
Friðarsamningur og verzlun-
Þetta Islandskort var gert á öndverðri 18. öld.
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12