Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. . . . . 1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						ISLENSKUR-
HANDA- OG
FÓTABÚNAÐUR
EFTIRDÓRU JÓNSDÓTTUR
Skófatnaður og vettlingar voru með ýmsu móti á fyrri
tíð sem nú. Vegalengdir voru mældar í roðskóaleiðum
og íslenzku sjóvettlingarnirvoru eftirsóttir af erlendum
sjómönnum, m.a. Frökkum sem borguðu með kexi.
LLT frá landnámstíð gerði
fólk á íslandi skóna sína
sjálft í hartnær þúsund ár.
Til skógerðar voru notuð
skinn af ýmsum dýrum, þó
aðallega af kindum. Skinn-
ið af þessum dýrum kallast
sauðskinn og þess vegna
tölum við vanalega um sauðskinnsskó. En
skinnið var flokkað eftir aldri og kyni og
þótti misgott. Skinn af sauðum þótti
sterkast og best, en aftur á móti
þótti skinn af hrútum ekki jafn
endingargott. Þeger sláturtíðin
hófst á haustin var mikið að gera
á hverju heimili, því sauðk-
indin var gjörnýtt. Auk þess
að búa til allan matinn fýrir
veturinn þurfti að verka
skinnin og undirbúa þau
fyrir skógerðina. Það voru
piltarnir á heimilunum
sem áttu að sjá um það. Til
þess höfðu þeir sérstaka
hnífa, sem voru kallaðir
gæruhnífar. Þetta þótti
vandasamt verk og til þess
þurfti að hafa góða hnífa og
þeir þurftu að bíta vel.
Blautt skinn var bundið yfir
vinstra hnéð, gæran var lögð
þar yfir og ullin rökuð af. Síð-
an þurfti að elta skinnið og
spýta.
Þegar búið var að verka
skinnið var það litað. Algeng-
ast var að blásteinslita, einn-
ig var notaður hellulitur,
sortulitur og eir. Þetta var
allt gert á heimilunum og
sáu húsmæðurnar um það
verk. Blásteinn (indigo) og Vöttur fundinn á
hellulitur fengust í verslun- Fljótsdalshéraði
um. Hellulitur er svartur
og er hann unninn úr dökkrauðu tré, sem vex í
Mið-Ameríku, en sortulitur var heimagerður.
Síðan voru skinnin þurrkuð og geymd til þess
tíma að hentugt þótti að gera skó. Það voru
stúlkurnar á heimilunum, sem höfðu það hlut-
verk að sauma skóna.
Bændurnir þurftu að sjá til þess að það væri
til nægilegt skinn til vetrarins. Þegar fólk réð
sig í vist var tekið fram að það hefði frítt skæða-
skinn.
Sortulyngslitað skinn var svart og það var
notað í spariskó, sem jafnan voru með hvítum
eltiskinnsbryddingum. Blásteinslitaðir skór
voru notaðir sem vinnuskór.
Selskinn var notað þar sem til náðist, sem var
að sjálfsögðu bara við sjávarsíðuna. Selskinnið
var ekki rakað, það þótti endingarbetra að hafa
hárin, en þau slitnuðu fljótt af. Selskinn harnaði
ekki eins fljótt og leðrið vegna fitunnar.
Stórgripahúðir voru líka notaðar og þótti
nautsleður endingarbest, það var því notað í
gangnaskó og handa karlmönnum sem þurftu
að ganga mikið. Þegar menn fóru í göngur
lðgðu þeir upp með nesti og nýja skó og er það
orðtæki, sem við notum enn í dag.
Kýrhúðir komu næst að endingu, en hross-
hárin þótti ekki nærri eins góð. Folaldaskinn og
kálfskinn þóttu léleg til skæða, hörnuðu illilega
og voru endingarlítil.
Fyrir þá karlmenn sem mikið þurftu að vera
úti að vetri til voru gerðir skinnsokkar. Þeir
voru sniðnir úr lipru sauðskinni (lambskinni) og
náðu upp undir hné. Efst var dreginn þvengur í
sokkinn til að draga hann saman og bundið neð-
an við hnéð, svo voru menn í leðurskóm utan yf-
ir skinnsokkunum.
I frostum og þurrviðrum voru menn í utanyf-
irsokkum sem svo voru kallaðir. Það voru sokk-
ar úr togbandi, sem voru prjónaðir með snúinni
lykkju. Þeir náðu upp fyrir hné og voru bundnir
neðan við hnéð með bandi sem fest var við sokk-
ana, svo voru notaðir leðurskór utan yfir.
Þessir sokkar voru kallaðir reiðsokkar
eða snjósokkar. Þeir blotnuðu síður af
því að togið hrinti frá sér.
Hákarlaskrápur var stundum
notaður í skófatnað sjómanna,
hann þótti endingargóður, en
gat stundum verið háll.
Sjómenn klæddust skinn-
klæðum,   sem  voru  bæði
sterk og skjólgóð, enda reru
þeir mest á opnum bátum.
Skinnbrækurnar,        sem
gerðar voru úr ærskinni,
náðu alveg niður og á fótun-
um  höfðu  þeir  skinnskó,
sem bæði þurftu að vera
stórir og sterkir.
Þá þekktist einnig að skór
voru gerðir úr fiskroði, mun
það mest hafa verið á Vest-
fjörðum. Var þá notað stein-
bítsroð og stundum hlýraroð.
Roðskór voru ekki endingar-
góðir. Þegar skinn voru sniðin
var   það   regla   að   skera
hrygglengjuna úr skinninu,
úr henni  fengust bestu
skæðin. Ef átti að nota
lengjuna í karlmanns-
skó var hún höfð breið-
ari en ef átti að sníða
kvenskó. Svo var haldið
áfram að rista húðina í
lengjur þar til ekkert var
eftir   nema   útnárar   og
skæklar eða hemingar, en
svo nefndist fótleggja skinnið - þá voru skæðin
sniðin og lengjan lögð tvöföld, þ.e.a.s. í skæðis-
lengd.
Lítið var um málbönd o.þ.h. á bæjum, fólk
notaði þá það sem hendi var næst og það var
spönnin - stuttspönn og langspönn. Stuttspönn
var kölluð þegar þumalfingur og vísifingur voru
teygðir hvor á móti öðrum, en
langspönn milli þumalfing-
urs og löngutangar.
Fæturnir voru
mjög misjafnir
að stærð þá
eins
Arnheiðarstöðum
Talinn frá 10. öld.
íslcnsk sjóklæði. Ljósmynd frá öndverðri 20. öld.
Úr gersemar og þarfaþing/Þjóðminjasafn Islands
Fremst eru skór úr grásleppuhvelju, en aftan við þá frá vinstri skór úr sauðskinni,
steinbítsroði og hákarlsskráp.
nú. Varð því að hafa ná- "j?
kvæmt mál og var þá mæld 1/3
- Vz fingurhæð eða heil fingurhæð í viðbót
við spönnina. Mjög algeng stærð á kvenskóm
var ein spönn og 1/3 - Vi fingurhæð. Fingurhæð
var miðuð við löngutöng, 1/3 fingurhæð var frá
góm og upp að fremsta hnúa, Vz fingurhæð að
öðrum hnúa óg ein fmgurhæð að efsta lið.
Breiddin á skæðunum var oft mæld þannig,
að skinnið var lagt tvöfalt eftir lengdinni og því
brugðið milli
vísifingurs og
löngutangar,
voru karlmanns-
skæðin venjulega
ein fingurhæð miðað
við vísifingur, en kven-
skæðin voru mæld fram að
fremsta lið á vísifingri. Skinn-
in voru bleytt ögn áður en sniðið
var, en ekki máttu þau blotna um
of. Skæðin voru stundum brotin sam-
an og vafin deigum klút og sett undir
farg og sléttað þannig úr þeim.
Sauðskinnsskór voru lang algengastir sem
spari- og inniskór, leðurskór notaðir meira við
útiverk. Mjög var það misjafnt hvernig konum
tókst að gera skóna; fór það eftir handlagni og
smekkvísi eins og öll önnur handavinna. Saum-
ar voru gerðir á skóna með hörtvinnna og þrí-
strendri nál; tásaumur var saumaður líkt og aft-
urstingur, gegnspor út og inn. Hælsaumurinn
var kastaður og klipptur biti úr hælnum svo tot-
an stæði ekki út. Varð að vanda vel til saumanna
svo skórnir yrðu ekki nasbitnir. Þegar búið var
að gera saumana voru skórnir verptir. I varpið
var notaður togþráður eða seymi. Var þráður-
inn hafður margfaldur í nálinni eftir því hvað
skinnið var þykkt og hver átti að nota skóna.
Skónálarnar voru mjög mismunandi að stærð
og þóttu það góðir gripir, ef þær voru vel gerð-
ar. Skónálasmiðir (skónálagoggar) voru í hverri
sveit, svo sjaldan var hörgull á góðum nálum.
Stúlkurnar höfðu það hlutverk að gera skó
fyrir vinnumennina og vildu þeir þá gjarnan
gera vel yið stúlkuna og bjuggu þá til nálhús
fyrir hana svo hún gæti geymt nálarnar sínar á
góðum stað.
Byrjað var að verpa skóinn rétt við hælsaum-
inn, skórinn hafður úthverfur og stungið frá
réttu á röngu, varpið látið hafast örlítið við svo
flái kæmist ekki í skóinn. Tásaumur lagður á
miðjan skóinn og þar sem vik myndaðist var
byrjað að draga saman yfir tána. Þá voru sporin
4    ŒSBÓK MORGUNBLAÐSINS - MENNING/USTIR 23. SEPTEMBER 2000
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20