Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Heimilistķminn

og  
S M Þ M F F L
. . . 1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 31 .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Tķminn


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Heimilistķminn

						Jónas Guðlaugsson:
Var Island jarlsdæmi 1262-1309
og síðar hertogadæmi á fyrri helming 14. aldar?
1 fornrisögu vorri er margt litt eða ekki
rannsakað, sem betur gæti varpað ljósi á
ýmisleg ihugunarefni varðandi hana.
Einn er sá þáttur, sem varðar sögu vora,
eftir að landsmenn gengu á hönd Noregs-
konungi og sóru honum trú og hollustu, er
staða og embættisskipun islenzkra
höfðingja innan Noregsveldis og gagnvart
konungi þess. Telja má, að tsland hafi
verið jarlsdæmi innan rikjasambandsins
frá 1262 og að rannsökuðu máli, allt fram
á 14. öld. bað er mjög liklegt, aö
„hertogadæmi" hafi tekið við af jarls-
dæminu, sem siðar mun vikið að.
Islendingar lifðu á svonefndri
þjóðveldisóld 930-1262 i sinu konungslausa
landi, sem vakti undrun margra erlendra
manna i þann tið, og undir nokkurs konar
demókratiskri höfðingjastjórn goða-
veldisins, 36 eða 39 goða eða goðorðs-
manna. Siðar mun þó goðaveldið hafa
mjög riðlazt að skipun, og goðorð og
héraðsstjórn, og siðar heilir landsfjórð-
ungar, orðið að valdasviði einstakra
höfðingja, eins og málum háttaði á
Sturlungaöld. Seinustu áratugi valda-
baráttu Sturlungaaldar stóð i raun glíma
um, hvaða islenzkur höfðingi næði valdi
yfir öllu landinu. Sem kunnugt er, studdi
Noregskonungur hérlendis ýmsa
höfðingja, sem persónulega höfðu allt frá
fyrstu tið gerzt handgengnir Noregs-
konungum og orðið hirðmenn þeirra og
með þvi, gegn friðindum hirðvistarinnar
játað konungi hollustu sina, sem herra og
yfirboðara. Eru ótalmörg dæmi um hirð-
mennsku Islendinga á þjóðveldisöld.
Samband þetta var aðeins persónulegt
samband viðkomandi aðila og konungs.
Var i þessari hirðvist engin frjálsræðis-
skerðing i heimalandi þess, sem hér átti
hlut að máli. Konungur taldi sér skylt að
hefna vigs hirðmanns sins, og þess vegna
hlutaðist hann oft til um mál manna á
Islandi og á Grænlandi, einnig viðar, þar
sem áhrifasvæði hans náði ýfir.
Þótt konungur , gerði tilraun aö ná
Islandi undir krúnu sina, sbr. á dögum
Haralds hárfagra (Uni danski) og í tið
Ölafs helga (Þórarinn Nefjólfsson,), mis-
tókst honum slikt vegna skeleggrar and-
stöðu landsmanna. Vaid konungs yfir
hirðmönnum sinum á Islandi bauð heim
vissri hættu, þegar einstakir íslenzkir
hófðingjar voru i heimalandi sinu orðnir
yfirmenn heilla landshluta, en voru jafn-
26
framt handgengnir Noregskonungi. Enda
leit konungur þá sem lénsmenn sina og
sig, sem yfirmann þeirra, þótt he'r væri
um að ræða höfðingja i landi, sem hann
átti ekkert tilkall til.
Konungur studdi þá Islendinga, sem
hann taldi sér vera vandabundnasta og
sló þá á strengi skyldieika og sameigin-
legrar ættar og fékk þá til að gefa loforð
um að koma landinu undir veldi sitt en
ekki sjálfrar sin, eins og dæmi i sögu
Sturlungaaldar sýna glöggt, sem hér er
óþarft að geta nánar. En baráttan, sem
stóð um völdin á Islandi á Sturlungaöld,
má þó telja að hafi verið i upphafi sú, að
einn höfðingi hefur ætlað sér alræðisvöld í
landinu og þá mjög liklega konungsdæmi.
Eins og dæmin sýna i Apavatnsför,
„þegar Sturla Sighvatsson bað Gizur Þor-
valdsson ekki efast l.þvi, að hann ætlaði
sér meira hlut en öðrum mönnum á
Islandi". En það hcfur i upphafi alls ekki
verið ætlunin að koma landi undir
Noregskonung, þótt sú yrði þróun mála
og þá einkum vegna þess, að flestir
islenzkir goðar voru eiðsvarnir og
bundnir konungi sem handgengnir og
hirðmenn hans, en það verður ekki frekar
sundurgreint hér. Hitt verður svo skýrt
mál, að höfðingi sá, sem yrðiofan á, hlyti
að telja það sinn sterkasta stuðning, að
Noregskonungur væri sér hliðhollur I
valdabrölti sinu. Sú var lika reyndin, að
islenzkir goðorðsmenn leituðu sér
stuðnings hjá konungi og sumir töku hér
upp merki hans og börðust fyrir að koma
landi undir hann, leynt og ljóst.
Þegar leið að lokaskeiöi valdaófriðar i
landinu lágu málin ljós fyrir, að sá
höfðíngi, sem hérlendis hefði meginhluta
landsins undir sér að siðustu, mundi
verða lénsmaður og undirmaður Noregs-
konungs. Sú varð og raun á, að Hákon
gamli Hákonarson, Noregskonungur
gerði Islendinginn Gizur Þorvaldsson ,,af
hinni merku og þjóölegu góðaætt Hauk-
dælum. i Arnesþingi, sem vár ei.i sterk"
asta stoö undir guðs kristni i landinu", að
jarli sinum á Islandi, fékk honum merki
og lúður, sem tákn virðingar sinnar og lét
skutilsvein sinn skenkja honum sem
sjálfum sér. Gizur var einn fjölhæfastur
allra höfðingja á Islandi.
Hér var þó ekkisopið kálið þótt i áusuna
væri komið. 1 þessu máli varð jarlinn að
fara bónarferð á hendur landsmönnum,
að þeir játuðu Hákoni konungi skatt og
þegn, og riki hans gengi hér yfir. Eins og
saga timabilsins 1260-64 sýnir, varð
konungur að fá hér i lið með sér aðra
Islendinga, sem mannaforráð höfðu og
áttu mikið undir sér og voru svarnir
óvinir jarlsins, eins og t.d. Hrafn
Oddsson, og senda hingað til landsins
tryggustu vildarmenn og hirðmenn
konungserinda. Eins og kunnugt er, fór
það svo, að land var svarið konungi 1262-
64 og jarli heitið trúnaði. Og gerður var
rnilli rikjanna tveggja innan Noregsveldis
svonefndur „Gamli sáttmáli", sem er
reyndar næsta fáorður, en gerir bert
sjálfstæði íslendinga gagnvart öllum
nema Noregskonungi sjálfum, og hér var
aðeins um persónusamband að ræða, sem
islenzkir forsvarsmenn sfðan bentu á í
öllum slnum konungshyllingum. Var
hér i raun og veru aðalatriðið að_
koma Islandi undir krúnu Noregs-
konungs, en ekki innlenda, með Islending
sem konung, en skattgjald leiddi af sjálí'u
sér.
Islendingar héldu i fyrstu öllum slnum
fornu réttindum og lögum og höfðu I
landinu jarlinn, handhafa konungs-
valdsins innanlands, það atriði hafa
sagnamenn Utiö litið á, aö völdin virðast
hafa i raun verið öll I höndunum á lands-
mönnum sjálfum. Noregskonungur var þó
fljótur að færa sig upp á skaftið og krefj-
ast meiri valda. Aftur á móti virðist jarls-
ins hafa litt gætt þegar I fyrstu, e.t.v.
vegna óvinsælda hans hérlendis meðal
höfðingja, og þess að landsmenn leituðu
beint til konungs með klögunarmál sin, en
ekki til handhafa konungsvaldsins innan-
lands.- Má og vera, að konungur hafi þeg-
ar reynt að skerða vald jarlsins og ekki
viljaö ofjarl sinn I landinu. Islendingar
gerðu heldur ekkert til að styrkja stöðu
jarlsins út á við, þar sem hann var þeim
ófrelsistákn.
Það er mjög útbreidd söguskoðun og
éðlileg, að halda, að jarlsdæmið hafi verið
úr sögunni við andlát Gizurar jarls 1268.
Að vel athuguðu máli er annað uppi á
teningnum, það að iandið hafi verið jarls-
dæmi fram á 14. öld. Hinir skarp-
skyggnustu fræðimenn I söguvisindum
hafa rýnt i gegnum götóttar heimildir og
séð þess merki; að svo mun málum hafa'
vorið háttað. Mörgum islenzkum fræði-
mönnum mun hafa yfirsézt, að nokkrum
*'-***—••¦•'-¦•kW }>wl\mVW*'Í&&*IWVGlg&**'f{JM0t&
'   -   '¦*
¦
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40