Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Tķminn

og  
S M Þ M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Tķminn

						21.-22. júlí 1990
«W5,,.....
Kastalaklerkurinn óttalegi
Reiði og ótti fyllti brjóst alls almennings og
æðri sem lægri guðsmanna á íslandi, er
spurðist að von væri á danska prestinum
Ludvig Harboe til landsins að vega og meta
andlega hagi þjóðarinnar. Ótti þessi var
vissulega ekki ástæðulaus, en Harboe reynd-
ist annar en menn héldu
JtT að er uppi fótur og fit einn ág-
ústdag á Hofsósi sumarið 1741, er
verslunarskipið leggst við festar. En
nú er það ekki bara tilhlökkunin, sem
tengist skipskomunni, er henni veld-
ur. Með skipinu er að sögn einn hinn
versti maður, danskur „heiðingi",
sendur að þrengja og myrkva hagi
landslýðsins með öllu móti og voru
þeir þó nógu bágir fyrir. Verri hug
leggja menn þó á þann mann sem
mesta ábyrgð ber á þessari forsend-
ingu — Jón skólameistara Torcillius.
Hann er einnig með þessu sama
skipi. Nú er báti róið að landi frá
skipinu og menn sýna hug sinn svo
ekki verður um víllst. Það upphefst
háreysti og formælingar og ókvæðis-
orð dynja á komumönnunum. I dyr-
um dönsku búðarinnar standa kaup-
menn og verslunarþjónar og hugsa
sitt. Þeim er ekki heldur um þessa
gesti gefið. Margt bendir til að lagðar
verði hendur á gestina, en svo fer þó
ekki... Frá Hofsósi liggur leið þeirra
til Hóla og nú gefst hinum góða
danska klerki á að líta: Látinn er fyr-
ir skömmu biskupinn á Hólum,
Steinn Jónsson, og allt er hér í örg-
ustu niðurníðslu og stjórnleysi.
Fjöldi allslausra fðrukerlinga er í
hverju skoti og húsakynni niðurnídd.
Tortryggnisaugu eru hér síst færri en
á Hofsósi og er biskup vaknar hinn
næsta morgun hafa ókvæðisorð verið
klóruð á svefnherbergishurðina hjá
honum með krít.
Þannig voru viðtökurnar er Ludvig
Harboe hlaut er hann kom til íslands
að hefja þá úttekt á almennu siðferð-
isástandi, skólamálum og menntun
klerkastéttarinnar í landinu, sem átti
eftir að verða svo gagnmerk, enda
dvaldi hann hér í fjögur ár að undir-
búa tillögur sínar um úrbætur. En allt
á sér sínar orsakir og verður hér byrj-
að á að greina frá þeim. Og vissulega
höfðu menn á Hofsósi rétt fyrir sér í
því að þar var „sök" Jóns Thorcillius-
ar stór.
Úrillur rektor
Jón Thorcillius hafði verið 9 ár rekt-
or í Skálholti, maður prýðilega að sér
og ahugasamur um umbætur. Hafði
honum að síðustu ekki samið alls
kostar við Jón Árnason, er þá var
Skálholtsbiskup. Meðal annars fann
hann að því sem margir aðrir sam-
timamenn raunar nefha, hversu hag-
að væri viðurgerningi og mataræði
skólasveina. Eins var um tilhögun
sjálfrar kennslunnar. Þar höfðu þeir
raunar, biskup og rektor, verið sam-
mála, en ekki getað komið sér saman
um aðferð til að ráða bót á þessu. Jón
rektor gekk þar lengra í kröfum en
biskup; vildi hann jafhvel láta stofna
fullkominn prestaskóla og hafa hann
í Hítardal. Bauðst hann til þess að
taka að sér forstöðu hans, ef hann
fengi veiting fyrir prestsembætti þar,
eftir lát síra Jóns Halldórssonar. Þeg-
ar Jón rektor fékk ekki komið fram
þessum tillögum sínum, sagði hann
lausri stöðu sinni í Skálholtsskóla og
fór því til Kaupmannahafhar. Komst
hann þar brátt i kynni við helstu
menn í kirkjustjórnarráðinu. Veitti
hann þeim vitneskju um skólamál
Iandsins og taldi þeim ábótavant.
Jafhframt skýrði hann nokkuð frá
högum kirkjunnar og gerði tillögur
um þau efhi. Þótti honum sem betur
mundi borgið kirkjustjórn og trúarlífi
landsins ef danskir menn eða norskir
yrðu settir í biskupsstóla hér. Þetta
leiddi til þess að kirkjustjórnarráðið
tók íslensk kirkju- og skólamál til
rækilegrar ihugunar og hafði Jón
rektor með í ráðum. Varð sú niður-
staðan að hentast myndi að senda
mann til íslands, er kynna skyldi sér
þessi efhi og láta síðan stjórnarráðinu
í té skýrslur um þetta, áður en fyrir-
mæli væru sett um þessi efrii. í bréfi
stjórnarráðsins til konungs er því
haldið fram, að ætla megi að ýmis-
legt sé varhugavert í kirkju- og
kennslumálum landsins. Er sérstak-
lega vikið að þvi að of margir duglitl-
ir kennimenn og kennendur séu £
prestastétt og skólum. I annan stað að
skólatilhögun sé mjög óhagkvæm,
með því að skólarnir séu að öllu háð-
ir biskupum og geðþótta þeirra. Enn
fremur að söluverð guðsorðabóka,
sem biskupar láti prenta, sé svo hátt
að almenningi veiti mjög erfiðlega að
eignast þær. Loks er nefht að mennt-
un presta og kennara sé heldur ófull-
komin, með því að fáir íslendingar
geti stundað nám í háskólanum í
Kaupmannahöfh, en flestir þeirra fari
beint frá prófborðinu í prestskapinn
og eigi ekki kóst á framhaldsmennt-
un. Jafhframt þessu leggur stjórnar-
ráðið það til að með því að svo standi
á að Hólabiskupsdæmi sé laust við
fráfall Steins biskups fari best á því
að frestað verði að skipa þangað nýj-
an biskup en að í stað þess verði
sendur þangað með biskupsvaldi
nafhgreindur danskur prestur, er
ferðist um landið og kynni sér trúmál
og kirkjumál landsmanna i tilluni
greinum.
„Alheiöinn"
Kastalaklerkur
Sá maður sem stjórnarráðið nefhir í
þessum tillögum sínum var Lúðvík
Harboe sem þá var sóknarprestur að
Kastalakirkju í Kaupmannahöfh. Enn
fremur lagði stjórnarráðið það til að
honum til aðstoðar í þessari ferð
verði ráðinn Jón rektor Thorcillius.
Þessar tillögur kirkjustjórnarráðsins
hlutu eindregið fylgi konungs og
voru þessir menn síðan ráðnir til
ferðarinnar. Það var um miðsumar
1741 að þeir félagar lögðu af stað til
íslands og voru þeir komnir þangað
seint í ágúst.
Þegar það spurðist til íslands að von
Pfaimux af ®snftu uttúqbut/ e*m
ipttf &on<tfcgre ettpan/ fkal (qnatefi i Bytt*
lUttuuyaib ««j>a&« Vti&eomjim
GonfírmatioDo
£ort/ éirfouiai wcr <Buö ap 6ug tg Q&U
^NCrafta »ð?n mrtt ftfnnH <BtiOJ <Dm*D tt
**s$aas Xtm oq »ö&/e3bb<»tþí*2>*g ff ffilín
0á mm/ Bafíf, $otcUtxuw Æotmng tw/ Wttp,
eíngaíf/^oowfl e&e aatt/ 21 líðrríc fhtt/ n*t tald
flmt / $ðmftu <Bytnt> ab PyígiaWc
21 S0öuu (Btttz 2íIm4ittKð<jii/fPg ti*»t £timt
fina 6t'ítp«r«i!4®g a <BsKt>@ta(i <£uö og Sfflstf/
(Bootaú &pzmm Kow/ $tt\<'asan,t&imvw
anba ttn* eg axt arlltf Cr^ $tft</ Ammn fa/
Seítrr/ ob »tfur Vauba pr«,      ;
Harfooe lét prenta nýja messusöngsbók handa kirkjum landsins. Hér er
upphaf sálmsins er boðið var að syngja við „Ungdomsins Confirmation"
væri þessara eftirlitsmanna þótti það
miklum tfðindum sæta um allar
byggðir, enda ekki fjarri því að sum-
um þætti fyrirætlan þessi tortryggi-
leg. Var jafnvel á því ymprað að til
þess væri ætlast með ferðinni að koll-
varpað skyldi fornri trú og siðgæði
en komið á í stað þess nýjum kenn-
ingum. Þá tók að ganga í milli manna
níðrit um Harboe og var þar reynt að
koma því orði á hann að hann tryði
ekki á guð, heldur væri maður alheið-
inn, hingað sendur til þess að afhema
sakramenti og prestsþjónustu. Var
þetta mest eignað síra Birni Magnús-
syni á Bergsstöðum, síðar á Grenjað-
arstöðum, en hann var annar þeirra
tveggja sem einkum höfðu rennt
auga til biskupsdæmisins og farið ut-
an til þess að bera sig eftir því, en
orðið fyrir þeim vonbrigðum að
ákveðið var að fresta veitingu þess
fyrst um sinn. Hinn, er var keppi-
nautur síra Björns, var síra Halldór
Brynjólfsson á Staðastað.
Mark sendifarar þessarar var að visu
að kynnast krisrnihaldi og trúarlífi í
báðum biskupsdæmunum, en fyrst
um sinn var erindreksturinn miðaður
við Hólabiskupsdæmi, með því að
þar var biskupslaust. Má og ætla að
kirkjustjórnarráðið hafi veigrað sér
við að láta rannsókn þessa einnig ná
til Skálholtsbiskupsdæmis, með því
að það hafi ekki viljað styggja Jón
biskup Árnason, jafhmikinn skörung
í kirkjustjórn, enda mátti búast við
því að hann ætti þá ekki langt eftir
ólifað, kominn talsvert á áttræðisald-
ur.
Heldur voru það kaldar viðtökur, er
þeir fengu Harboe og Jón Thorcilli-
us, er þeir komu fyrst til landsins,
eins og að ofan greinir, og ekki síst á
biskupssetrinu sjálfu. Má svo virðast
sem menn hafi viljað baka þeim sem
mest óþægindi. En Harboe gaf sig
ekki að því og virðist jafnvel hafa bú-
ist við slíkum viðtökúm, enda er svo
að sjá sem reiði manna hafi bráðlega
meir bitnað á Jóni og honum eignuðu
menn sendiforina eða frumkvæði að
henni og var það raunar rétt. Menn
gengu og brátt úr skugga um það að
erindi Harboes var þveröfugt við það
sem óvinir hans höfðu í fyrstu látið í
veðri vaka, enda gátu mannkostir
hans ekki dulist þeim er kynntust
Lúðvík Harboe. Er honum fyrst
var borinn matur á biskupssetrinu
á Hólum vartebollinn svo útbíað-
ur að hann gat varia snert á hon-
um og kjötsúpan og smjörið
krökkt af hárum.
honum. Hann var að vísu maður fast-
lyndur og einarður, en jafnframt gæf-
lyndur og alúðlegur, svo að öllum
varð ósjálfrátt hlýtt til hans. Prestar
höfðu einhvern beyg af honum í
fyrstu, af orði því er undan fór komu
hans. En er það reyndist órökstutt og
öll framkoma hans bar vott um
óvenjulega mannúð og ljúflyndi,
varð hann sjálfkrafa vinsæll með
kennimönnum landsins og ýmsir, er
áður höfðu haft horn í síðu hans, tóku
bráðlega að leita hans, jafhvel þeir er
fyrst höfðu varkið tortryggni til hans
með landsmönnum. Framan af virð-
ist Jón Thorcillius hafa valdið Har-
boe nokkrum erfiðleikum. Jón var
maður strangur og harðlyndur og
þórti honum mildi Harboes og alúð
um of. En Harboe taldi kristilega
hógværð höfuðkost í framkomu
manna og fékk brátt unnið Jón á mál
sitt. Leið því ekki langt um, áður en
samvinna með þeim varð hin æski-
legasta.
Hörmulegt ástand
Þeir Harboe dvöldust nú um 3 ár í
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16