Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Fįlkinn

PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Fįlkinn

						FÁLKINN
Esóp og samttð hans
Esóp var krypplingur og fæddur í ánauð.   En   dæmisögur   hans   eru   til   á
flestum tungum veraldar og börnin hafa gaman af þeim og fullorðnir geta
lært af þeim.
Sömu orðskviðir og spakmœli koma
fyrir í tungum margra þjóða, stundum
óbreytt en stundum löguð eftir stað-
háttum. „Að skreyta sig lánsfjöðrum"
—   „Hverjum þykir sinn fugl  fagur"
—   þau eru súr, sagði refurinn" —
hver kannast ekki við þetta? Það
gengur aftur, hvað eftir annað og er
alltaf nýtt, þó að það sé komið úr
dæmisögum Esóps, sem nú eru orðnar
rúmlega 2550 ára gamlar.
Evrópuþjóðir og Arabaþjóðir hafa
tileinkað sér Esópssögurnar og þær
ganga aftur i arabiskum ævintýrum
og íslenskum þjóðsögum, og hafa
komist inn i meðvitund margfalt
fleiri barna en Odysseifskviða og
orðskviðir Salómons. Arabiskt ritmál
varð ekki til fyrr en meS kóraninum
en Esópssögurnar voru meðal þess
fyrsta, sem þýtt var á það mál.
Lífsmagn sitt eiga þessar sögur
vegna þess að þær fjalla um algenga
hluti og efni sem alltaf er nýtt. Þær
segja frá dýrum og Esóp lætur mann-
lega eiginleika — hégómagirnd og
heimsku, visku, síngirni, fórnfýsi og
metnaðargirnd birtast i skepnunum.
Asninn á hönk upp i bakið á Esóp,
því að sögur hans ráða eflaust mestu
um það, að fólk telur hann eina
heimskustu skepnu á jörðinni. Og
Esóp hefir öðrum fremur gert refinn
slægan. En hver er Esóp?
Esóp fæddist kringum 600 árum f.
Kr. í 'Litlu-Asíu eða nánar íiitekið í
Frýgíu, ekki langt frá Ankara, núver-
andi höfuðborg Tyrklands. Hann
fæddist í ánauð og forfeður hans
höfðu verið þrælar mann fram af
manni. Hann var krypplingur og mesti
væskill og ferlega ófríður. Til eru
fornar höggmyndir af Esóp og eftir
þeim að dæma hefir hann verið sönn
imynd ófríðieikans — þræll, ólæs,
krypplingur og væskill — en samt
fór svo að hann var talinn einn af
sjö vitringum Grikklands hins forna
og naut virðingar og aðdáunar.
Hvernig mátti það ske?
Esóp var léttur í lund, mesti ær-
ingi og meinfyndinn. Þegar hann varð
að háði og spotti fyrir vaxtarlag sitt
og ófriðleik hafði hann jafnan á reið-
um höndum tilsvör, sem voru svo
neyðarleg að menn lærðu fljótt að
það borgaði sig ekki að bekkjast til
við hann. — Fyrsta langferð hans
var til Efesus, með þrælalest sem átti
að fara til sölu þangað. Þrælarnir
áttu að bera varning og nestið til
ferðarinnar. Vegna þess hve Esóp var
vanskapaður og vesæll fór hann fram
á að fá léttan bagga að bera. Honum
var leyft að velja úr böggunum. Tók
hann á ýmsum þeirra en tók að lokum
brauðakörfuna, og vakti þetta furðu
hinna þrælanna, þvi að karfan var
þyngri en margir aðrir baggarnir. En
eftir áninguna um miðjan daginn var
karfan orðin helmingi léttari og um
kvöldið var étið upp úr henni, svo
að Esóp gekk laus þaS sem eftir var
ferðarinnar. Og nú sáu hinir þræl-
arnir að ljóti þrællinn var vitur.
Þegar til Efesus kom voru þrælarn-
ir leiddir á markaðinn, baðaðir og
þrifaðir og látnir fara i skárstu fötin
sín. A öllum þrælum sem voru til
sölu var dálítil auglýsing, þar sem til-
greindir voru kostir þrælsins. Þarna
komu margir kaupendur og von bráð-
ar voru flestir þrælar úr hóp Esóps
gengnir út. Voru ekki aðrir eftir en
ungur skrifari í grískri skikkju —
„toga" — og hljóðfæraleikari meS
ýmiss konar hljóðfæri, auk Esóps vesl-
ingsins, sem enginn vildi lita við. I
markaðslokin bar þarna að hinn
fræga speking Xanþos með lærisveina
sína. Fóriiann að spyrja óseldu þræl-
ana spjörunum úr. Fyrst spurði hann
skrifarann hvað hann kynni. „AUt
sem þér krefjist," svaraði skrifarinn.
Og þá sneri spekingurinn sér að fiðl-
aranum og spurSi hins sama, en hann
svaraSi: „Allt sem þér óskiS".
Þegar Esóp var spurSur sömu spurn-
ingarinnar svaraði hann hæversklega:
„Vinur minn til hægri getur gert allt
sem þér krefjist og sá til vinstri allt
sem þér óskið. Þá verður ekkert eftir
handa mér að gera." Nú þóttist spek-
ingurinn Xanþos vita, að þessi ótútlegi
væskill hefði að minnsta kosti vit í
kollinum og fór að tala við hann.
„Viltu vera hreinskilinn og heiðar-
legur, ef ég kaupi þig?" spurði Xan-
Apollo-musterið  í  Delfi.  Það  kostaði Esóp   lífið   að   hann   fletti   ofan   af
svikum  véfréttarprestanna.
Rústir frá fæðingaröld Aþenuborgar: Erechteum.
þos. En Esóp svaraði: „Ég er heiðar-
legur og ætla að verða það hvort sem
þér kaupið mig eða ekki." — „Ég á
við, að þú strjúkir ekki frá mér,"
sagði spekingurinn en Esóp brosti og
svaraði: „Hafið þér nokkurn tíma
heyrt um fugla í búri, sem sögðu eig-
anda sínum að þeir ætluðu að fiýja."
Xanþos leist vel á krypplinginn og
spurSi þrælasalann hvaS ódýrasta
verSið fyrir hann væri. Þcim var báS-
um ljóst aS hann væri ekki mikils
virSi. Og þrælasalinn svaraði: „Kauptu
hina þrælana tvo, þá skaltu fá Esóp
í kaupbæti." Og Xanþos keypti þá og
fór með þá heim til sín. Það sem hér
segir frá heimilisháttum hjá Xanþosi,
er haft eftir Esóp sjálfum.
Heimilið var ríki út af fyrir sig og
gleSilegasti viðburðurinn á heimilinu
var þegar barn fæddist. Það var til-
kynnt með þvi að festa ólivugrein yf-
ir dyrnar. í Grikklandi giftist fólk
aSallega í janúar, „svo að mannssæðið
gæti þroskast sem ávöxtur jarðarinn-
ar". Brúðguminn færði hjúskapar-
guðunum fórnir, en brúðurin ástar-
gySjunum, og áSur en brúSkaup fór
fram voru hjónaefnin lauguð og
hreinsuð af öllu óhreinu, en siðan
„rændi" brúðguminn brúðinni, þ. e.
a. s. tók hana á loft og bar hana inn
fyrir þröskuldinn. Brúðkaupsveislan
fór heldur ruddalega fram. Gestirnir
klæmdust og létu munnsöfnuðinn
einkum ganga út yfir brúðhjónin, og
- sögðu álit sitt á innbúi hjónanna,
bæði lof og last. Svo kom að því að
barnið fæddist. Þegar það var vanið
af brjósti tuggSi móðirin allan mat
i þaS fyrst um sinn, til aS gera hann
auðmeltanlegri. Ef barnið var sveinn
var hann skirður nafni föðurafa síns.
í Spörtu tók ríkið að sér uppeldi
drengja er þeir urðu 7 ára, en i Aþenu
dvöldust þeir heima til 17 ára aldurs.
Þeir gengu í einkaskóla, því að opin-
berir skólar voru engir til, og lærSu
OdysseifskviSu og IlionskviSu utan aS.
Þeir lærSu aS skrifa og var lesiS fyrir,
og þeir voru æfðir í hugarreikningi.
Og mikil stund var lögð á leikfimi og
iþróttir.
Þegar sveinninn varð 18 ára var
hann skráður borgari. Nú átti ríkið
að kenna honum hernaðariþrótt. Oft
var hann sendur til Litlu-Asíu til her-
æfinga eSa í hernað.
Sonur Xanþosar hafði nýlega verið
skráður í herinn þegar Esóp kom á
heimilið og kona hans var í illu skapi
þess vegna. Þegar hún sá krypplinginn
fékk hún vonskukast. N'ú voru góð
ráð dýr. Xanþos stóð orðlaus en Esóp
brá fyrir sig kunnu grísku spakmæli:
„Júpíter forSi oss frá eldi, vatni
og   reiðum   eiginkonuml"   Djörfung
krypplingsins mun hafa gert húsfreyj-
una forviða. Að minnsta kosti var hún
honum alltaf góð eftir þetta, og Esóp
undi vel hag sínum. Hann fékk tæki-
færi til að menntast og þroskast og
húsbændur hans voru fyrsta fólkið
sem hann kynntist, er kunnu aS meta
hann — ekki sem þræl heldur sem
vin og ráSunaut.
Esóp varS brátt Major Domus, eSa
raðsmaður á heimilinu, og frá þeim
tíma eru margar sögur hans. Einu
sinni hélt Xanþos samkvæmi fyrir
karlmenn. Gestir fengu nautatungu í
margvíslegum útgáfum að borða.
Þessu reiddist húsbóndinn en Esóp
afsakaði sig með þvi að ekkert væri
dásamlegra en tunga, sem væri lykill
allrar ósagðrar speki. Gestunum var
skemmt er þeir heyrðu þessa skýr-
ingu, en nú var Esóp sagt, að þegar
samkvæmi yrSi næst, yrði hann að
búa til mat úr þvi viSbjóðslegasta sem
hann vissi.
Og þá bar Esóp lika fram tungu,
hvern réttinn eftir annan. Húsbónd-
inn varS reiður, en Esóp gaf skýring-
una: „Ekkert illt gerist i heiminum
án þess að tungan komi þar við sögu.
Þegar morð og ofbeldi er framiS á
tungan alltaf þátt í því."
Enginn gat talaS milli hjónanna
nema Esóp. Einu sinni fór konan á
burt i reiðikasti og fluttist til foreldra
sinna og sagðist aldrei skyldu koma
aftur. Fyrst i staS var Xanþos feginn
að losna við skassið. En svo fór hann
að sakna hennar og sagði Esóp frá
þvi. Esóp sagði honum að hann
skyldi sjá um aS frúin kæmi aftur
og baS Xanþos aS fara á torgiS og
panta kjöt, fisk og dýrustu ávexti,
sem sent skyldi heim á tilteknum degi.
Sjálfur heimsótti Esóp þjóna annarra
fyrirmanna og trúði þeim fyrir því,
að Xanþos væri að fá sér nýja konu
og ætlaði að kvænast þennan dag. Vit-
anlega frétti frúin um þetta og á
„brúðkaupsdaginn" kom hún vaSandi
heim, en Xanþos tók henni opnum
örmum og allt féll i ljúfa löð.
Esóp langaSi til að fá frelsi og bað
um það að launum fyrir að hann
þýddi gamla grafskrift, sem sagði til
um hvar fjársjóður einn væri fólginn.
Xanþos lofaSi aS gefa honum frelsi,
en þegar til kom tímdí hann ekki aU
missa hann. Nokkru síðar var Xanþos
faliS að ráða fram úr vandamáli, sem
snerti stjórn bæjarins. Hann gat ekki
ráðið fram úr þvi og fór til Esóps.
Og Esóp sá sér leik á borði og bauðst
til að fara á fund bæjarráðsins og
flytja málið þar. Xanþos féllst á þaS og
Esóp fór á fundinn. „Er þaS löglegt
að þræll fræði frjálsa borgara á opin-
berum fundi?" spurði Esóp. Lögfræð-
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16