Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Helgarpósturinn

og  
S M Þ M F F L
. . . 1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Helgarpósturinn

						MÁL OG MENNING
eftir Halldór Halldórsson
Bölv og ragn (4)
í síðasta þætti rakti ég allmörg blótsyrði,
sem tengjast kvalastaðnum helvíti. Nú verð-
ur hins vegar fjallað um nokkur, sem tengjast
djöflinum.
Líklegt er, að orðið djöfull hafi borizt hing-
að með kristniboðum, áður en kristni var í
lög tekin á Alþingi. Orðið er títt í Biblíunni.
Ég hefi ekki tölu á tíðni þess í íslenzku Biblí-
unni, en samkvæmt orðstöðulykli (concord-
ance) yfir ensku Biblíuna kemur devil 60
sinnum fyrir og fleirtalan devils 55 sinnum.
Trúboðum hlýtur að hafa verið orðið djöfull
vel kunnugt. Óruggt dæmi um það í íslenzku"
er þó ekki finnanlegt fyrr en í kvæði, sem ort
var um 1120. Höfundurinn var Halldórr
skvaldri. Þó ber þess að geta, að í kvæði eftir
Þorgeir flekk (frá því um 1038), sem var
norskur, stendur: Þú elskar þá arma þjóð
dróttinsvika, es djöful hlœgðu (ÍF XXVIH, 23,
Heimskringla), þ.e. þú hefir mætur á þeim
auma flokki landráðamanna, sem fengu
djöfulinn til að hlæja (skemmtu skrattanum).
í langflestum tilvikum var kristilegi orða-
forðinn sameiginlegur norsku og íslenzku.
Af því verður þó ekki ályktað, að kristilegu
orðin hafi alltaf borizt frá Noregi til íslands.
íslendingar höfðu samskipti við ýmsar aðrar
þjóðir en Norðmenn.
Fræðimenn eru ekki á eitt sáttir um það, úr
hvaða máli orðið djöfull hafi verið tekið inn
í íslenzku. Hér er ekki rúm til að rekja það
mál. Hins vegar tel ég mig geta fært sterk rök
fyrir því, að orðið sé fengið úr fornsaxnesku
diabol. Menningarleg rök fyrir því eru, að
fyrir kristnitöku voru hér saxneskir trúboð-
ar, svo sem Frirekr biskup, sem dvaldist hér
981—986 og Þangbrandr (á fornsaxnesku
Thankbrandr = Þakkbrandr), sem var hér
skömmu fyrir kristnitöku. Upprunalega er
orðið komið úr grísku diabolos, sem merkir
„rógberi", sbr. gr. diabállein „rægja". Orðið
rœgikarl, sem rætt verður um í síðari þætti,
er (töku)þýðing á gríska orðinu.
Orðið djöfull er notað sem blótsyrði með
sögnum, svo sem gefa, t.d. gefa daudann og
djöfulinn íeitthvað, hamast, t.d. hamastdjöf-
ulinn ráðalausan o.s.frv. Einnig er það títt í
upphrópunarsetningum eins og djófullinn
hirði (hafi) það og hver djöfullinn, sem að
formi til er spurning, en er notað sem upp-
hrópun. Hins vegar er hvern djöfulinn sjálf-
an viltu upp á dekk spurning. Orðið djöfull
er notað í fleiri spurnarsetningum, t.d. í for-
setningarlið, t.d. ég man ekki, hvar í djöflin-
um ég sá hann ogég veit ekki, hvernig í djöfl-
inum hann fer að þessu o.s.frv. Þá má ekki
gleyma upphrópuninni djöfullinn danskur,
sem er vægt blótsyrði, líkiega í fyrstu sagt í
fyndni, en ekki sprottið af Danahatri. Þá er
djöfull notað sem atviksorð á svipaðan hátt
og helvíti, t.d. djófull langur, djófull lag-
lega af sér vikið. Þessa notkun má finna í
Þjóðsögum Jóns Árnasonar. Nú á tímum
virðist algengara, að menn noti myndina
djöfulli, t.d. djöfulli vitluus, djöfulli kjána-
lega spurt. Þessa orðmynd þekkti ég ekki,
fyrr en ég sá hana í gagnfræðaprófsstíl vorið
1943. Hún kann að hafa verið staðbundin
¦¦ >' ' ¦, vs
\ / é;fíy^Mm^

(sunnlenzk?). Hún má vera til komin fyrir
áhrif frá blótsyrðum, sem enda á -víti, -skoti,
-koti, t.d. ansvíti, andskoti, akkoti, sem öll
eru notuð sem atviksorð. Eignarfallið af djöf-
ull, ýmist án greinis eða með greini, þ.e. djöf-
uls eða djófulsins, er notað sem lýsingarorð,
t.d. djöfuls hálfviti(nn), djöfulsins
hálfviti(nn). Af djöfull er til eignarfalls-
myndin djels. Hún virðist þannig til komin,
að djöfull breyttist með svo nefndri
afkringingu í djefill, sbr. fjögur verður fjegur,
smjör verður smjer o.s.frv. Eignarfallið af
djefill hefir þá verið djefils, sem hefir verið
stytt í djels. Slíkar styttingar eru algengar við
skrauthverfa notkun orða. Ekki get ég
fullyrt, hve myndin djels er gömul, en hljóð-
breytinginyö verður/e virðist vera frá því um
1600 — finnst þó ekki í Guðbrandsbiblíu
1584 — en hverfur svo nema í örfáum orð-
um, t.d. í ófjeti. í Þjóðsógum Jóns Árnasonar
(II, 133) kemur fyrir déls hórusonurinn.
Marga nafna á hann Gestur, segir málshátt-
urinn. Líkt má segja um djöfulinn. Skal ég nú
rekja nokkur orð, sem um hann eru höfð, eft-
ir því sem rúm leyfir. Orðið andskoti er kunn-
ugt úr elztu íslenzku og merkir í fyrstu „óvin-
ur", þ.e. „sá, sem skýtur á móti". I Völuspá 33
er Höðr kallaður Baldrs andskoti, enda skaut
hann mistilteininum að Baldri samkvæmt
Snorra Eddu. Andskoti er einnig til í merk-
ingunni „djöfull" í fornmáli. Sem blótsyrði er
andskoti notað á mjög svipaðan hátt og djöf-
ull að öðru leyti en því, að eignarfallið er allt-
af notað með greini sem lýsingarorð. T.d. er
alltaf sagt andskotans fífl, andrei *andskota
fífl, að því er ég bezt veit. Þessi sama regla
gildir um öll veik karlkennd blótsyrði, svo
sem fjandi, fjári, skolli, skrambi, skratti og;
ári. Verða þessi orð rakin hér á eftir. Nægir
að taka fram í eitt skipti fyrir öll, að þau eru
notuð sem blótsyrði á sama hátt og andskoti.
Orðið fjandi er myndað af sögninni fjá
(eldri mynd fía) „hata", er í rauninni lýsingar-
háttur nútíðar af sögninni. Orðið hafði þegar
í fornmáli fengið merkinguna „djöfull", en
merkti jafnframt „óvinur". Uppruni orðsins
fjári er ekki vís. Guðmundur Finnbogason
telur það orðið til úr *fíari, af fía (Skírnir
1927, 52). Þessi skýring er að minni hyggju
fulldjörf. Orðið er ekki kunnugt í íslenzku
fyrr en um 1790, þegar sögnin fía er löngu
horfin úr málinu. Elzta dæmi Orðabókar Há-
skólans er úr Lærdómslistafélagsritunum
IX, 279 í samsetta orðnu flugufjári. Trúlegra
þykir mér, að fjári sé samrunamynd úr fjandi
og ári. Skolli kemur fyrir í fornmáli í merk-
ingunni „refur", enn fremur orðið skollr
„svik". Skolli merkir því líklega í fyrstu
„svikari". Skrambi er skylt norska mállýzku-
orðinu skramp „magur, stórbeinóttur maður
eða hestur". Orðið skratti er til í fommáli í
merkingunni „galdramaður", sbr. einnig
seiðskratti. í sænskum mállýzkum kemur
fyrir skratte „fífl, fjandi". Orðið ári er veik
mynd af orðinu árr, sem merkti í fornmáli
„sendiboði" og var bæði notað um „engla"
(œrir guðs) og „púka" (fjandinn ok hans ár-
ar). Af ári er komið árátta, sem í fyrstu hefir
merkt „djöfulleg tilhneiging".
Fleiri djöflanöfn verða að bíða næsta þátt-
~ar.
HVAÐ ÆTLAR ÞÚ AÐ GERA UM HELGINA?
GUÐRÍÐUR ELÍASDÓTTIR
VARAFORSETI ASÍ
Páskarnir hjá mér einkennast fyrst og fremst
af kosningastarfi og mínu starfi fyrir verkalýðs-
félagið. Eg kem til með að vinna í kosningabar-
áttunni eins og gengur og gerist, en ég er áhuga-
söm um gott gengi Alþýðuflokksins íkosningun-
um. Þá verð ég upptekin nœstu daga, starfs
míns vegna, við að fara á vinnustaðina með ný-
gerðan kjarasamning við Hafnarfjarðarbœ og
um hann verða síðan fundahöld eftir páska. Um
sjálfa páskana œtla ég því að reyna að hafa það
sœmilega rólegt, utan hvað sonur minn og fjöl-
skylda hans eru í heimsókn frá Svíþjóð og vita-
skuld fer maður með þau á milli og reynir að
gera þeim gott. Ég fer því miður alltof sjaldan í
kirkju en ég reyni að hlusta á messurnar í út-
varpinu ogsjónvarpi. Að öðru leyti eru páskarn-
ir sem sagt eins konar eyða í erli dagsins.
38   HELGARPÓSTURINN
STJORNUSPA
17.-19. APRÍL
HRUTURINN    !       ?o/4i
Þér finnst framtíðarhorfurnar eitthvað óspennandi,
en það gerir þér (raun bara gott. Það virkar eins og
nokkurs konar hemlakerfi á þig. Á laugardag máttu bú-
ast við töluverðum tilfinningasveiflum, en fólkið f kring-
um þig verður samvinnuþýtt og þú færð óskir þlnar
uppfylltar. Ráskasunnudagurinn er vel fallinn til þess að
heimsækja ættingja, en ófyrirsjáanleg óheppni gæti
spillt fyrir áætlunum þtnum.
NAUTIÐ (21/4-21/5)
Það er að renna upp fyrir þér hve mikið þú átt ógert,
en fáir eru betur hæfir en þú til að ráða við flóknar að-
stæður og gefast ekki upp fyrr en allt liggur Ijóst fyrir.
En nú ættu ákveðnir aðilar að gæta að sér. Leggðu til
atlögu og láttu ekki þagga niður í þér. Komandi vikur
verða kannski stormasamar, þreytandi og stundum tár-
votar, en þú munt hafa þitt fram. Hættu ekki fyrr en leik-
reglurnar eru orðnar þannig að l(f þitt verði hamingju-
ríkara.
TVIBURARNIR (22/5-21/6)
Þú ert nú orðinn raunsærri eftir tilfinningarótið að
undanförnu. Þetta er tími vaxtar og þroska, enda veistu
núna betur hvað þú vilt. Það hefur líka komið í Ijós að
einhver aðili hefur gjörsamlega brugðist hlutverki s(nu
sem vinur þinn. Þú hefur um margt að hugsa, en gættu
þess að vanrækja ekki sambönd við fólk og haltu áfram
að sinna hugðarefnum þínum.
KRABBINN (22/6-20/7)
Ekki taka loforð samstarfsmanna of hátíðlega og
nýttu hæfileika þína til að setja upp „pókerandlit". Þú
þarft ef til vill að leggja mikið á þig í vinnu, án þess að
uppskera meira en venjulega. Láttu félaga eða maka
ekki hafa áhrif á þig, þar sem dómgreind þeirra getur
brugðist og þú misst gott tækifæri. Á sunnudag skaltu
varast að láta þig dreyma um eitthvað, sem aldrei getur
orðið.
LJÓNIÐ (21/7-23/81
Gerðu ekki veður út af því þótt ástvinir þínir virðist af-
skiptalitlir og fjarlægir. Afstaða himintunglanna er þér
hagstæð og það er engin hætta á að þú tapir þvf sem
þér er kært. Nú er um að gera að takast á við hlutinaog
koma öðrum (skilning um að ekki þýði að vera með svik
og pretti. Auðvitað ertu að ganga I gegnum mikinn
reynslutfma og undir töluverðu álagi, en (næstu viku
minnka áhyggjurnar.
MEYJAN (24/8-23/9)
Nú er komið nóg af umræðum og ágreiningi og tími
til kominn að fólk skilji að þér er fúlasta alvara og að þú
ert ekki að koma þér undan ábyrgð. Þú þarft að endur-
skipuleggjaákveðinatriði íeinkalífinu. Það skeður ým-
islegt pirrandi og leiðinlegt þessa dagana, en þú slepp-
ur þó við alla meiriháttar erfiðleika. Láttu annað fólk
ekki spilla fyrir því að þú finnir varanlega lausn á heim-
ilis- og fjárhagsvandamálum.
VOGIN (24/9-22/10)
Þér er ekki gert lífið auðvelt á föstudag, því þá gæt-
irðu þurft að taka erfiða ákvörðun. Vandamál ættingja
valda þér áhyggjum og fjölskyldumeðlimir reynast óút-
reiknanlegir. Á páskasunnudag er nauðsynlegt að sýna
mikla þolinmæði til þess að gamalgróin sambönd fari
ekki íhnút. Annar (paskum er hinsvegar tilvalinn til alls,
sem snertir heimilið og fegrun þess
SPORÐDREKINN (23/10-22/n)
Samstarfsmenn þínir eru svolítið óútreiknanlegir á
föstudag og það getur spillt fyrir verkefnum. Þú verður
fyrir vonbrigðum, ef þú treystir um of á aðra. Páska-
sunnudagur verður eitthvað erfiður og þér mun veitast
erfitt að gera upp hug þinn íeinhverju máli. Gættu vel
að heilsunni, andlegt álag getur verið mikið og ástar-
málin ganga kannski erfiðlega. Það verða þó engin stór-
slys, þar sem þú hefur heppnina með þér þrátt fyrir allt.
BOGMAÐURINN (23/11-21/12)
Nú geturðu komið áætlunum þínum í framkvæmd,
en mundu að ættingjar og vinir eru kannski enn tregir
ítaumi og veita þér ekki þá tryggingu og stuðning sem
þúþarfnast. Hversvegnaferðu Kkaekki þínareigin leið-
ir um sinn og kemur öllum á óvart með frumleika þínum
og „stæl"? Byrjaðu upp á nýtt og hættu að sakna ein-
hvers, sem þú aettir að vita að tilheyrir fortlðinni.
STEINGEITIN (22/12-21/1)
Það getur komið upp misskilningur á milli þín og fjöl-
skyldumeðlima og það er best að setja ekkert á blað,
nema kanna fyrst rækilega staðreyndir málsins. Þú
kannt að hneigjast til þunglyndis síðla á föstudaginn,
en reyndu að velta þér ekki upp úr fyrri mistökum. Láttu
ekki óþolinmæði eða forvitni ná tökum á þér á laugar-
dag. Á sunnudag ættirðu síðan að varast að særa til-
finningar annarra.
VATNSBERINN (22/1   19/2)
Ekki hlaupa yfir smáati iðin og kannaðu vel allar upp-
lýsingar, sem þér berast. Láttu heldur ekki beita þig
þrýstingi. Á sunnudag verður ekki mikið um frið og ró
hjá þér, þó þetta eigi að heita helgidagur. Þú skalt þó
ekkert skafa utanaf þvívið fólk, sem reynir að koma inn
hjá þér sektarkennd með því að segja þig sjálfselskan
og eigingjarnan.
FISKARNIR (20/2-20/3)
Fölki mun finnast þú óáreiöanlegur, ef þú tekst ekki
á við vandamálin núna án frekari tafa eða ágreinings.
Þér ætti að ganga vel að ná settu takmarki, hvað svo
sem aðrir reyna að spilla fyrir með gagnrýni og leiðind-
um. Einhver hefur sett þig rækilega út af laginu með því
að segja eitthvað, sem særði illilega. Reyndu að skilja
ástæðuna að baki þessu. Viðkomandi gæti átt erfitt
með að útskýra það.
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44