Morgunblaðið - 21.01.1984, Side 19

Morgunblaðið - 21.01.1984, Side 19
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 21. JANÚAR 1984 19 febrúar 1982. (Sjá töflu). Ef aðeins er litið á niðurstöður án tillits til þeirra rannsókna sem að baki liggja, virðast 9% þorska hafa verið sýkt af „selormi" um 1937. Tvær kannanir voru gerðar á ár- inu 1973 og sýnir önnur könnunin 55% sýkingu, en hin gefur 72% sýkingartíðni. Samkvæmt niður- stöðum Erlings Haukssonar, líf- fræðings hringormanefndar, frá 1980—1981 var sýkingartíðni þá 71%. Hér er þó ekki öll sagan sögð, því aðferðirnar sem notaðar voru við gagnaöflun í ofangreind- um rannsóknum voru mismun- andi. Enginn munur kemur fram á annarri könnuninni frá 1973 og þeirri frá 1980—1981, en ekki er ólíklegt að þessar tvær kannanir séu einna sambærilegastar. Erlingur Hauksson slær þann varnagla í ofangreindri skýrslu, að mismunandi söfnun og úr- vinnsla sýna gæti haft veruleg áhrif á þær niðurstöður sem hér um ræðir, og hann telur ennfrem- ur að niðurstöðurnar bendi til þess að hringormasýking hafi að- eins lítillega aukist allra síðustu árin (sem þó verður að telja vafa- samt, sbr. það sem að ofan er sagt). Öllu þessu er þó sleppt, þeg- ar upplýsingum er komið í fjöl- miðla, en fullyrðingar um hina geysilegu aukningu á hringorma- sýkingu þorsks síendurteknar. Hið rétta er að ekki hafi verið færðar óyggjandi sannanir fyrir aukn- ingu hringorma í þorski, hins veg- ar er ljóst, að vandamál fiskiðnað- arins vegna hringormasýkingar fisks er gífurlegt. Þáttur sela í hring- ormasýkingu þorsks Talsmenn hringormanefndar fullyrða, að hringormasýking hafi aukist og að aukninguna megi rekja beint til fjölgunar sela. Á sama hátt og draga má í efa full- yrðingar um aukna hringorma- sýkingu, má vefengja fullyrðingar um aukinn fjölda sela. Gögnin sem að baki liggja eru hvorki fullnægj- andi né afgerandi. Þá fullyrðir formaður hringormanefndar, að beint samband sé á milli sela- fjölda og hringormatíðni á hverju svæði, hérlendis og erlendis. í þessu sambandi er fróðlegt að bera saman aðstæður við Island annars vegar og við Grænland og Bretland hins vegar. Við Græn- land er mikill selur en hringormur finnst þar vart í fiski. Hringorma- sýking þorsks við Bretland virðist miklu minni en hér vð land, þótt selastofnar þar séu margfalt stærri. í grein, sem gefin var út árið 1977 af Alþjóðahafrann- sóknaráðinu og skrifuð er af tveimur skoskum vísindamönnum, kemur fram hve sel hefur fjölgað við Bretland. Um miðjan sjöunda áratuginn voru við Bretland um 20.000 útselir en um 18.000 land- selir. Nálægt tíu árum síðar var talið að útselir væru orðnir 69.000 en landselir 15.000. Rannsóknir Hafrannsóknastofnunarinnar í Aberdeen sýna, að sýking þorsks af „selormi" er svipuð og hún var á sjöunda áratugnum, þrátt fyrir meira en þreföldun á fjölda útsela. Skosku vísindamennirnir taka líka fram, að ekkert bendi til að hringormasýkingin skaði fiskinn eða valdi dauða hans. í greininni kemur fram, að mikil aukning hef- ur orðið á Anisakis hringormasýk- ingu í fiski í kring um Bretland. Sú sýking kemur sel ekkert við, vegna þess að selir eru ekki loka- hýslar Anisakis hringorma. Hér við land benda rannsóknir Erlings Haukssonar til þess að minnst hringormasýking í þorski sé við suðurströnd landsins, en annars staðar við landið er hún meiri og lítill sem enginn munur á milli landshluta (sjá mynd 2). Þetta er svo þrátt fyrir það, að selir eru mjög misalgengir við strendur landsins og mun algeng- ari við suðurströndina en við norður- og austurströndina. Útsel- ir, sem jafnan eru taldir mestir Lífsferill „selormsins“ er flókinn. Ormurinn verður kynþroska í sel og egg hans ganga niður af seinum með saur. Talið er, að eggin berist í krabbadýr og klekist þar út, berist í fiska þegar fiskarnir éta krabbadýrin og síðan í sel þegar selur étur fiskinn. Hringormanefnd einblínir á selinn sem orsakavald hringorma í fiski, en „gleymir" hinum hluta lífsferilsins. Mjög lítið er vitað um þau krabbadýr sem hringormurinn notar sem millihýsla, en þau dýr verður þorskurinn að éta til að í hann berist ormur. Úr skýrslu Erlings Haukssonar febr. 1982, bls. 28: Prósentuvís sýking ald- ursflokka þorsks af selormslirfum í fiskholdi. Svæðaskiptingin er sýnd á mynd 3. 0-merkin sýna sýkingu við Suðurland, en þar er fullorðinn þorskur mun minna sýktur en annars staðar við landið, þrátt fyrir mikinn fjölda sela, sjá svæði 7 á næstu mynd. □ og ★ eru merki á Austur- og Norðausturlandi. Hringormasýking þar er svipuð og á öðrum hafsvæðum, þrátt fyrir að þar sé mun minna af sel en annars staðar við landið (sjá næstu mynd). Heila línan sýnir prósentusýkingu aldursflokka af þorski á íslandsmiðum, en hringorma- sýking eykst með aldri upp í 4—5 ára en minnkar þá, líklega vegna gangna hringormalausra þorska frá Grænlandi. Ef enginn grænlenskur fiskur geng- ur til landsins og aðeins veiðist íslenskur, sýktur fiskur þá ætti hringorma- sýking að fylgja brotnu línunni. Það hversu mikill hringormur er í afla íslenskra skipa er háð stærð þorskanna í aflanum og hvort fiskurinn er af íslenskum eða grænlenskum uppruna. Á hvoru tveggja geta orðið sveiflur sem koma fram í breyttri hringormatíðni, án tillits til fjölda sela við landið. Útbreiðsla landsels og útsels við strendur landsins. sökudólgar hér við land, eru t.d. langalgengastir við vestan- og norðvestanvert landið (sjá mynd 3). Selir eru ekki nema einn þáttur af mörgum sem gætu haft áhrif á tíðni hringorma í fiski. í skýrslu sinni frá febrúar 1982 nefnir Erl- ingur Hauksson aðra þætti sem þarna gætu haft áhrif s.s. haf- strauma og gerð strandarinnar. Síðan segir orðrétt á bls. 16: „Millihýslar þurfa að vera fyrir hendi, helst í miklu magni. Þeir þurfa að safna í sig lirfum hring- ormanna vegna fæðuvals síns og vera sjálfir mikilvæg fæða fyrir aðra millihýsla og lokahýsla. Fæðuval þeirra tegunda, sem taka þátt í hringrásinni, gegnir því lyk- ilhlutverki í hringrásinni." Sami maður og þetta skrifaði var í útvarpsfréttum 3. des. sl. spurður hver væri ástæðan fyrir því að hringormur breiddist út og svaraði þá orðrétt: „Þetta er hinn s.k. selormur sem er í þessum fisktegundum og það má rekja hann beint til sela og það er þá fjölgun sela, sérstaklega út- sela, hér við land sem gerir það að verkum að hann verður algengari í þorski og öðrum fisktegundum." Hér fullyrðir líffræðingurinn miklu meira en tiltæk gögn gefa tilefni til og hefur gleymt því sem hann hafði áður ritað. Rannsóknir Erlings Hauksson- ar benda til þess að hringorma- sýking þorsks vaxi eftir því sem hann eldist og nái hámarki um 5 ára aldur, en eftir það dragi jafn- vel úr henni (sjá mynd 2). Er þetta talið stafa af því að hringorma- laus þorskur gengur frá Græn- landi og blandast hinum sýkta ís- lenska stofni. Göngur þorsks frá Grænlandi eru bæði misstórar og stopular. Ljóst er, að bregðist slík- ar göngur, þannig að hærra hlut- fa.ll veiðist af íslenskum fiski en áður, þá eykst hringormasýking í aflanum. Hið sama gæti gerst ef breyting verður á stærð veiddra fiska. Ef meira veiðist af 4—5 ára fiski en minna af 7—8 ára fiski en áður, má búast við hækkun á hringormatíðni í aflanum, þar sem sóknin hefði aukist í þá þorska, sem að jafnaði eru sýkt- astir af hringormi. Á þennan hátt má vænta verulegra breytinga á hringormasýkingu þorsks í afla, án þess að þær megi rekja á nokk- urn hátt til sela. Hringormar og vöxtur físka í Morgunblaðinu 9. des. sl. er haft orðrétt eftir formanni hring- ormanefndar: „Það getur dregið úr vexti fiska að sýkjast stöðugt af selormum, en þeir hringormar, sem þrífast í innyflum, hafa meiri áhrif á vöxt- inn samkvæmt rannsóknum." Ekki er Náttúruverndarráði kunnugt um neinar rannsóknir, sem benda til þess að „selormur" dragi úr vexti fiska. E.t.v. er for- maður hringormanefndar hér að vitna til margra áratuga gamalla athugana á allt öðrum hringormi (Contracoecum aduncum) en hér um ræðir, og er ekki vitað til þess að sá ormur sé til vandræða hér. „Vísindalegar rannsóknir“ Formaður hringormanefndar hefur tekið það fram í fjölmiðlum að mikið vísindastarf hafi verið unnið hérlendis áður en aðgerð- irnar hófust til fækkunar sel og að allir hefðu getað fylgst með þeim rannsóknum. Hvað þessi atriði varðar skal bent á eftirfarandi: Hringormanefnd var skipuð í ágúst 1979 og í nóvember sama ár skilaði líffræðingur nefndarinnar skýrslu: „Staða rannsókna varð- andi hringormavandamálið i árs- lok 1979 og áætlanir um frekari rannsóknir". Lokakafli skýrslunn- ar hefst á eftirfarandi hátt (bls. 9, leturbreytingar Náttúruverndar- ráðs): „Eins og fram hefur komið hér að framan, eru rannsóknir varð- andi hringormavandamálið yfir- gripsmiklar og munu krefjast mikils tíma, en slíkt er nú yfirleitt einkennandi fyir vistfræðilegar rannsóknir. Vegna fyrirhugaðra að- gerða til fækkunar sel, er vert að hafa það í huga að öll mál sem varða sel og selarannsóknir verða í brenni- punkti. Selir eru þau sjávarspen- dýr sem allur almenningur kemst í hvað nánasta snertingu við, úti í náttúrunni eða í sædýrasöfnum. Allar aðgerðir gagnvart sel sem ekki eru studdar vísindalegum rökum af niðurstöðum rannsókna á líffræði íslenskra sela, munu því væntanlega hljóta talsverða gagn- rýni Náttúruverndarráðs, nátt- úruverndarsamtaka og jafnvel þorra almennings í landinu. Þetta gerir það að verkura að nauðsynlegt er að stunda alhliða líffræðirann- sóknir á selastofnunum hér við land, svo mögulegt sé að veita haldbær svör við gagnrýni andstæðinga að- gerðanna." Þessi tilvitnun sýnir glögglega, að þegar á árinu 1979 var búið að ákveða að fækka seium. Selarann- sóknir þær, sem hringormanefnd hefur staðið fyrir hófust í sama mánuði og ofangreindri skýrslu var lokið. Má því nánast halda, að rannsóknirnar hafi verið aukaat- riði. Nokkrar skýrslur hafa verið settar saman á vegum hringorma- nefndar um þær rannsóknir sem gerðar hafa verið. Furðu vekur hversu mikil tregða er í dreifingu - skýrslnanna. Náttúruverndarráð hefur þó fengið aðgang að skýrsl- unum, en ýmsar rannsóknastofn- anir hins vegar ekki. Óheimilt er að vitna til þessara skýrslna nema með leyfi höfundar, starfsmanns nefndarinnar. Það leyfi fékkst til þess að vinna þá grein, sem hér er birt, en ein skýrsla var þó undan- þegin. Spurningar hljóta að vakna. Hvað er verið að fela? Er eðlilegt að nefnd, sem skipuð er af opin- berum aðilum, geti neitað lands- mönnum um aðgang að rannsókn- um á náttúru landsins, rannsókn- um sem hún byggir umdeildar að- gerðir á, aðgerðir á náttúrunni sem koma öllum landsmönnum við? Ný lög og auknar rannsóknir Náttúruverndarráð vill ítreka þá skoðun sína, að brýna nauðsyn ber til að sett verði hið fyrsta lög um selveiðar við ísland, er tryggi fullnægjandi stjórnun þessara veiða. Ráðið telur rétt í því sam- bandi, að sjávarútvegsráðuneytið hafi yfirumsjón mála er selveiðar varða. Þá er eðlilegt að Hafrann- sóknastofnun annist rannsóknir á selum að öðru jöfnu, en fylgist að öðrum kosti náið með rannsókn- um, er aðrir kunna að hafa með höndum. Hyggilegt væri að koma á fót sérstakri nefnd er væri til aðstoðar sjávarútvegsráðuneytinu um allt er varðar stjórnun og skipulag selveiða, en í slíkri nefnd ættu m.a. að sitja fulltrúar Nátt- úruverndarráðs, Hafrannsókna- stofnunar og hagsmunaaðila. Ofangreint fyrirkomulag mundi stuðla að því að selveiðar yrðu undir ströngu eftirliti. Jafnframt tryggði það ítarlega umfjöllun um þessi mál, bæði frá fræðilegu sjón- armiði og frá sjónarmiði náttúru- verndar, en á hvort tveggja hefur verulega skort frá því að hring- ormanefnd hóf afskipti sín af sel- veiðum. Náttúruverndarráð vill að lök- um taka það fram, að það er að sjálfsögðu ekki andvígt skynsam- legri nýtingu sela hér við land. Hins vegar vill ráðið enn vara við ótímabærum og hæpnum aðgerð- um til fækkunar sela. Eins og fram hefur komið hér að framan er þörf miklu meiri rannsókna á fjölmörgum atriðum, er snerta hringormavandamálið. Þegar haft er í huga hversu gífurlegir hags- munir eru hér í húfi verður það og að teljast nauðsynlegt að veita miklu fjármagni til hnitmiðaðra rannsókna.

x

Morgunblaðið

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.