Morgunblaðið - 04.12.1988, Síða 12

Morgunblaðið - 04.12.1988, Síða 12
12 C MORGUNBLAÐIÐ MAI\I IM Lfi FSSTRAUIMIAR sunnudagur 4. DESEMBER 1988 óíatííSotf AFSLATTUR AF STURTU-KLEFUM OG HURÐUM m VATNSVIRKINN HF. ÁRMÚLA 21 SÍMAR 686455 — 685966 LYNGHÁLSI 3 SÍMAR 673415 — 673416 Frábær fyrsti hugbúnaður fyrir einkatölvima Fyrsta val (First Choice v3.0) Einn mestseldi samofni fyrirtækjapakkinn í Bandaríkjunum innifelur 6 forrit sem eru: Ritvinnsla, grafík, samskiptaforrit með sjáhermi, töflureikni, skráarmeðhöndlun og stafsetningarforrit fyrir ensku. Meðhöndlar íslensku og raðar samkvæmt íslensku stafrófi. Verð kr. 14.400,- Fyrsta útgáfa (First Publisher v.2.0) Umbrotsforrit sem er einfalt og þægilegt. Fjöldi mynda fáanlegur. Hentar vel fyrir fréttabréf, verðlista og tilkynningar. Fjöldi íslenskra leturgerða. Mögulegt að lesa inn myndir. Verð kr. 9.500,- PC TOOLS deluxe Pjónustuhugbúnaður til að auka nýtingu vélbúnaðarins, pökkun á gögnum og hröð afritun ásamt mörgu fleiru. Verð kr. 3.920,- Sameind hf. býður margs konar hugbúnað bæði fyrir sérfræðinga og byrjendur í tölvuvinnslu. Qsameind BRAUTARHOLTI 8, SlMI 25833. ÆTTFHIEÐI/Bregdurfjórbungi tilfósturs? Valur Amþórsson af dönskum kaupmannaættum Valur Arnþórsson kaupfélags- stjóri KEA og stjórnarformað- ur SÍS verður bankastjóri Lands- bankans á næstunni. Hann hefur fengið orð fyrir dugnað og harð- fylgi í starfí fyrir samvinnuhreyf- inguna og enginn frýr honum vits. Reyndar er kaup- mannseðlið rót- gróið í fjölskyldu hans, bæði í föður- og móðurætt, svo að engum ætti að koma á óvart þó að honum láti vel fjármálasýslan. Faðir Vals, Arnþór Jensen, var kaupfélagsstjóri sjálfur um langan aldur á Eskifírði og má því segja að fjórðungi bregði til fósturs. Val- ur er nánast alinn upp í samvinnu- hreyfingunni. Amþór var hins veg- ar sonur Vilhelms Jensens kaup- manns sem var fæddur og uppalinn á Eskifírði og því meiri íslendingur en Dani þrátt fyrir hið danska nafn. Vilhelm var sonur Jens Peter Jen- sens, dansks beykis, og konu hans, Jóhönnu M. Pétursdóttur. Hann fluttist til Ameríku um aldamót og þar var Arnþór, sonur hans fædd- ur. Vilhelm fluttist heim með fjöl- skyldu sína árið 1909 og stofnaði eftir það verslun á Eskifírði og rak hana og allmikla útgerð um hríð. Um 1930, í byijun kreppunnar, lagðist atvinnulíf og verslun á Eski- firði nánast í rúst og Vilhelm flutt- ist til Reykjavíkur. Hann setti þar á legg verslun og var við hana fram á fjörgamals aldur. Kona hans, sem hann skildi reyndar við um 1916, amma Vals, var Þórunn Markús- dóttir prests Gíslasonar. Hún var systir Einars Markússonar ríkis- bókara, föður Maríu Markan og þeirra systkina. Um Amþór, föður Vals, má hins vegar segja að neyð- in kenni naktri konu að spinna. Þegar eymdin var sem mest á Eski- firði árið 1933 datt honum í hug að stofna pöntunarfélag og það varð úr. Hét það Pöntunarfélag Eskfírðinga og Arnþór var kaup- félagsstjóri þess frá byijun til 1977. Auk þess var hann viðriðinn útgerð- arfélög og margvíslega félagastarf- semi. Hann fylgdi Alþýðuflokknum að málum. Kaupfélögin voru upphaflega stofnuð til að hnekkja hinni dönsku og allsráðandi selstöðuverslun á íslandi og var bardaginn við hina dönsku, hálfdönsku eða dansksinn- uðu kaupmenn hörð og löng. Þess vegna er það athyglisvert að sam- vinnufrömuðurinn Valur Amþórs- son er kominn af einum hinna vold- ugu selstöðukaupmanna á síðustu öld í móðurætt. Móðir hans var Guðný Pétursdóttir en faðir hennar var Pétur Þorsteinsson (1873— 1919) prestur í Heydölum. Kona Péturs og amma Vals var Hlíf Smith (1877—1942) en hún var dóttir Boga Smith, trésmiðs í Am- arbæli á Fellsströnd. Hann var hins vegar sonur hins þekkta selstöðu- kaupmanns í Reykjavík Martinusar Smith (Bæjarfulltrúatal e. P. Líndal). Martinus Smith kom til íslands árið 1850 og keypti verslun- arhús í Hafnarstræti 18, sem enn standa, og verslaði þar til dauða- dags árið 1883. Verslun hans var kölluð Smithsverslun og var ein af hinum stærstu í Reykjavík. Sjálfur giftist Smith íslenskri konu, Ragn- heiði Bogadóttur frá Staðarfelli og tengdist þannig voldugum íslensk- um ættum. Svilar hans í Reykjavík vom bræðurnir Pétur Pétursson biskup og Jón Pétursson háyfírdóm- ari. Þau Martinus og Ragnheiður keyptu hús í Ingólfsbrekku, sunnan við Bernhöftsbakarí, og bjuggu þar. Þar er nú veitingahúsið Torfan. Á þeirra dögum var húsið gjarnan kallað Smithshús og stígurinn upp að því Smithsstígur (nú Amtmanns- stígur). Að hætti danskra selstöðu- kaupmanna dvaldi Smith jafnan í Kaupmannahöfn á veturna en Ragnheiður sat þá heima með börn sín. Smith var að ýmsu leyti fram- sækinn kaupmaður og segir Jón Helgason biskup að hann hafi verið orðlagður fyrir vömvöndun og áreiðanleika í viðskiptum. Hann virðist hafa verið upphafsmaður deildskiptingar í verslun í Reykjavík. Um 1880 tók hann upp á því að setja upp sérstaka kven- fataverslun og aðskilja hana frá aðalbúðinni. Fram að þeim tíma hafði öllu ægt saman í verslununum og voru þær því sannkallaðar kram- vömbúðir. Þegar kol fóm að flytj- ast til landsins í einhveijum mæli um 1870 gerðist Smith aðalinnflytj- andi þeirra og var kolunum landað á svokallaða Smithsbryggju og bor- in síðan upp langt sund sem fékk nafnið Kolasund. Þá keypti Smith húsið í Hafnarstræti 16 og stofn- setti þar Hótel Alexandra árið 1880. Það var þá fínasta hótelið í bænum, skírt eftir sjálfri Danadrottningu, og þar varð samkomustaður svo- kallaðs Reykjavíkurklúbbs sem yfír- stéttin sótti. Þó að Martinus Smith væri fram- sækinn athafnamaður gat hann verið harðdrægur í viðskiptum. Árið 1873 ienti hann í deilum og mála- ferlum við þjóðfrelsis- og uppreisn- armanninn Jón Ólafsson ritstjóra og skáld. Enduðu þau mál öll með að Jón varð að flýja land. Ef til vill er að einhveiju leyti hægt að lesa í manninn Val Arn- þórsson með því að velta fyrir sér þessum forfeðmm hans sem hér hefur verið sagt frá. eftir Guðjón Friðriksson LÖGFRÆDI/Hvaö efdósin hefbi fundist? Milljónasta dósin Nýlega var kveðinn upp í saka- dómi Reykjavíkur, af Pétri Guðgeirssyni sakadómara, dómur í máli ákæmvaldsins gegn for- stjóra gosdrykkjaverksmiðju í Reykjavík. Tilef- nið var að fyrir- tækið bauð 100.000. kr. verðlaun handa þeim er fyndi milljónustu gos- dósina sem framleidd var af fyrirtækinu. Var forstjórinn fyrir vikið ákærður fyrir brot á lögum um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti nr. 56/1978. Það vom þijú ákvæði í lögum sem forstjórinn var talinn hafa brotið, þ.e. 26. gr., 1. mgr. 31. gr. og 1. mgr. 33. gr. og var þess kraf- ist að hann yrði dæmdur til refs- ingar. í 26. gr. er lagt bann við því að hafast nokkuð það að sem brýt- ur í bága við góða viðskiptahætti sem tíðkaðir em í viðkomandi starfsemi eða er óhæfilegt gagn- vart neytendum. í 1. mgr. 31. gr. er bannað að bjóða kaupendum kaupbæti og í síðastnefnda ákvæðinu er óheimilt að úthluta vinningum til að örva sölu á vöm. Forstjórinn sagði við rannsókn málsins að fyrir sér hefði vakað að hafa milljónustu dósina í safni fyrirtækisins, en meðfram hafi tilgangurinn verið að auglýsa framleiðslu fyrirtækisins. Þá kom ennfremur fram að dósin fannst aldrei og hafí fundarlaunin því aldrei verið greidd. í stuttu máli var forstjórinn sýknaður af ákæm um brot á fyrmefndum lagagreinum. Dóm- arinn taldi 26. gr. of óljóst orðaða til þess að unnt væri að refsa mönnum fyrir brot á henni. Hún væri ekki viðhlítandi refsiheimild, eins og lögfræðingar orða það gjarnan. Þetta er afar mikilvægt atriði, enda er það ein af gmnd- vallarreglum refsiréttarins að ekki megi refsa mönnum fyrir athafnir sem ekki em skýrlega bannaðar í lögum. Hvað em t.d. góðir við- skiptahættir eða hvað telst óhæfí- legt gagnvart neytendum? Varð- andi 1. mgr. 31. gr. um kaupbæti taldi dómarinn að loforð um fund- arlaun væm ekki kaupbætir í „al- mennurn" skilningi þess orðs, enda hefði aðeins einum neyt- anda, þ.e. finnandanum, verið boðin fundarlaun og ennfremur, að tilviljun réð því hver hreppti þau. Ekki skal lagður á það dóm- ur hér hvort í þessu máli var um að ræða kaupbæti í „almennum" skilningi þess orðs. Hins vegar má benda á að í greinargerð með fmmvarpinu á sínum tíma er kaupbætir skilgreindur, sem notk- un á „kaupbætismiðum, happ- drættismiðum, vömgjafír eða annað sem dregið getur kaupend- ur til að kaupa viðkomandi vöm- tegund vegna verðmætis þess sem henni fylgir". Spurningin er hér hvort loforðið um fundarlaunin var til þess fallið að „draga“ fólk til að kaupa vömna. Þá var ekki fallist á að ákærði hefði gerst sekur um brot á 1. mgr. 33. gr. þar sem fundarlaununum var í raun aldrei úthlutað var ekki talið að greinin ætti við. Ennfremur segir í dómnum; „Ekkert bann er að fínna í greininni við að auglýsa slíka vinninga og eins og ákæru málsins er háttað kemur ekki til álita hvort ákærði hafí með at- ferli sínu gerst sekur um tilraun til þess að úthluta vinningi til þess að örva sölu ...“ fyrirtækis- ins. Af þessari ástæðu var for- stjórinn sýknaður af ákæm fyrir brot á þessari lagagrein. Nú kynni einhver að spyija hvort niðurstaða þessi þýði ekki að auglýsingaherferðin hafí verið lögum samkvæmt og ekkert við hana að athuga. Ef forsendur dómsins em skoðaðar nánar kem- ur þó í ljós að rétt er að fara varlega í að draga slíkar ályktan- ir. Telja verður að dómurinn úti- loki ekki að auglýsingaaðferðir af því tagi sem um ræðir í þessu máli feli í sér brot á lögunum. Við getum t.a.m. velt því fyrir okkur hvað hefði gerst ef milljón- asta dósin hefði fundist og fundar- laununum úthlutað. Forsendur dómsins útiloka ekki að forstjór- inn hefði verið sakfelldur ef dæ- mið hefði gengið upp. Þá er raun- ar ekki að vita hvað hefði gerst ef ákært hefði verið fyrir tilraun til brots á lögum. eftir Davíá Þór Björqvinsson

x

Morgunblaðið

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.