Þjóðviljinn - 11.04.1976, Qupperneq 11

Þjóðviljinn - 11.04.1976, Qupperneq 11
Sunnudagur 11. april 1976. ÞJÓDVILJINN — SÍÐA 1 GUNNAR GUNNARSSON Niður með skítt og lago stefnuna! Engin þeirra skáldsagna sem útkomu á Islandi fyrir siöustu jól, hefur í vetur verið eins umtöluð og „Fuglaskottis” Thors Vil- hjálmssonar. Það er reyndar eðlilegt að bæk- ur minni spámanna falli i skugg- ann. Thor stendur nú sterkur á rit- vellinum, lifir nú bestu ár rithöf- undar, býr að þeirri reynslu og menntun sem yngri höfunda skortir. Samt á hann ef að lfkum lætur eftir að skrifa sina bestu bók. Útkoma „Fuglaskottis” og þeirra siðustu bóka Thors sem hún er skyldust, var viðburður i islenskum bókmenntaheimi. Eg þykist viss um, að sú umræða sem spratt af útkomu bókarinnar, hafi breikkað lesendahóp Thors. Margur maðurinn, sem hingað til hefur af einhverjum ástæðum skotið sér undan þvi að lesa bæk- ur Thors, hefur nú gengið mót tregðulögmálinu og tekið til við að kanna þennan höfund, sem nú hefur samanskrifað einar þrettán bækur af ýmsu tagi. Astæða þess, að ég byrja hér að tala um „Fuglaskottis”, er sú, að um daginn þegar Gylfi Gröndal átti viðtal við Thor Vilhjálmsson i útvarpsþættinum „Dvöl” og fékk tvo menn til að segja nokkur fá- tækleg orð um „Fuglaskottis”, minntist ég þess, að islenska út- varpið hafði ekki fyrr fjallað um þessa bók. „Fuglaskottis” kom út i desem- ber að mig minnir, en nú, i mars- lok, fer loks maður á stúfana að tala við Thor. Einhvern veginn imynda ég mér, að útvarpsstöð sem hefði áhuga á að fjalla um listgreinar i landinu og aðra menningarþætti, léti ekki framhjá sér fara útkomu skáldsögueftir einn helsta höfund þjóðarinnar. Það er reyndar und- arlegt, að ekki skuli vera hafður sérstakur maður, eðamenn, til að fylgjast með þvi sem á seyði er i menningarmálum, taka viðtöl og fá umsagnir fyrirfram, þannig að jafnan sé vakin rækileg athygli á, þegar viðburðir gerast. Dagblöð hafa ekki þá eindregnu skyldu til að sinna menningar- málum og útvarpið hefur, enda er það svo, að aðeins Þjóðviljinn virðist alla tið opinn fyrir menn- ingarmálaskrifum og Morgun- blaðið að einhverju leyti. Nú um langt árabil hefur bóka- útgáfa i landinu verið á horrim- inni. Bókaútgefendur kvarta und- an minnkandi sölu og sterkur grunur leikur á, að sala glans- myndabóka og reyfaradóts af ódýrustu gerð sé það sem haldi tórunni i útgáfufyrirtækjum . Verðlag á bókum er enda óþægi- lega hátt, þ.e. ef tekið er mið af bókarverði erlendis. En hvað er það sem veldur samdrætti i bóksölu? Hvers vegna dragast stóru útgáfufyrir- tækin áfram i máttleysi, spýta út einni og einni myndabók til að halda i sér golunni, en ruddaút- gáfur sem engu sinna öðru en reyfurum og glanskjalabókum með rennilás, raka til sin fé? Bókaútgefendur hafa litt hætt sér út i baráttu fyrir bættri stöðu vandaðrar útgáfu. Þeir hafa langflestir látið duga að kvarta undan háum tollum á pappir, segja „fólkið vill þetta” og siðan er einu skáldverkinu ýtt frá i prentsmiðjunni til að koma að sölubók um þarfir framliðinna. Þannig hefur tekist á löngum tima, að koma inn fullkomnum ræflahugsunarhætti meðal þeirra manna sem koma nærri bókaút- gáfu. Brenglun hugarfarsins er reyndarsvo alger, að þegar menn huga að útgáfu, virðist það oft á tiðum aukaatriði, hvað gefið er út. Ritverkið og rithöfundurinn mæta afgangi. Fyrst er hugsað um kostnað á prentverki og bandi, síðan er hugað að sölu- möguíeikum, en siðast hugsað til þess hvað á að gefa út. Rithöf- undurinn, sá aðili sem er að öllu eðlilegu primus motor i útgáfu- málum, er hornreka á Islandi, fær helst ekki kaup fyrir sina vinnu. En það er vitanlega óþarfi að drepa útgáfuna. Og vitanlega er það ekki mikill galdur að auka sölu bóka, minuka kostnað við út- gáfu, stækka upplögin, styrkja bókamarkaðinn og greiða rithöf- undum fyrir sina vinnu eins og öðrum. Það eina sem til þarf er að nokkrir menn vinni störfin sin, hugsi lengra en til morgundags- ins. Bókaútgáfufyrirtæki hlýtur að skipuleggja útgáfu sina langt fram i timann. 1 upphafi hvers ár, eða eigi siðan en á góunni, á að vera ljóst, hverjar útgáfubækur- nar verða á næstu vertið. Og þeg- ar bókaútgáfu hefur tekist að skipuleggja sig svolitið, þó ekki sé nema að þvi marki að hlýtur að vera fyrirtækinu sjálfu til hags- bóta, þá lengist væntanlega út- komutimabil bókanna. t ná- grannalöndum okkarkoma fyrstu bækur haustsins i september, þær siðustu rétt fyrir jól. Allan þenn- an tima, er bókin áhrifarikur fjöl- miðill, það fyrirbæri þjóðlifsins sem mester rætt um. Bækur árs- ins eru alls staðar á kreiki, á veit- ingahúsum og heimilum, vinnu- stöðum og almenningsfarar- tækjum. Lærðir og leikir fjalla um menningarviðburði haustins i blöðum og útvarpi. Þjóðin reynir að skilja sjálfa sig. Einn liður i þvi að viðhalda reisn útgáfumálanna, er að út- varpið sinni þeirri skyldu sinni, að fylgjast vandlega með.Menningarmálaritstjórn út- varpsins ætti að vita löngu fyrir- fram hvaða bækur eru vqentan- legar á markað, fylgja bökinni eftir i fæðingunni, vekja athygli fólks á þýðingarmiklum hlutum. (Um sjónvarpið er vist ekki að tala i sambandi við menningu, hvorki bækur né annað, það fyrir- tæki er ekki þátttakandi i andlegu lifi islendinga). Ég sagði að þeir sem að bókaút- gáfu stæðu hefðu brenglast i hugsun. Þeir sem mest kvarta undan áhugaleysi bókaþjóðarinn- ar þegar bækur eru annars vegar, bera sig amk. fjári klaufalega að. Otgáfa hverrar bókar, af hvaða toga sem hún er, virðist alltaf vera hending. Samhengi i útgáfu- málum fyrirfinnst sjaldan. Það er sjaldan samin áætlun. Ef gefin er út bók eftir erlendan höfund, er eins vist að sá höfundur verði ekki aftur gefinn út hér. Það er lika eins vist að þýðingin sé illa gerð (enda illa borguð) og engar áætl- anir séu til um frekari útgáfu þessa höfundar. Þannig er útilok- að að hinn almenni lesandi fái innsýn i ritmennsku höfundarins yfirleitt eða að hugsanlegri for- vitni um aðrar bækur hans verði svalað. A dögunum lét útgefandi einn þýða bók bandariska skáldsins Salingers, „Catcher in the rye”. Engin önnur bók eftir þennan höf- und hefur verið þýdd, né heldur bækur eftir þá bandarisku rithöf- unda sem nú eru lesnir af brenn- andi áhuga um allan heim. Ég nefni menn eins og Kurt Vonnegut, Philip Roth, Saul Bellow, John Updike, Joseph Heller, Gore Vidal og nafnarunan gæti orðið miklu lengri. Nú er að visu ekki við þvi að bú- ast, að herfylki manna sitji við og þýði erlenda öngvegishöfunda frá morgni til kvölds. En ef útgáfu- fyrirtæki lætur eftir sér að gægj- ast i bókmenntir annarrar þjóðar, hlýtur að vera fjárhagslega skyn- samlegt að halda þeim starfa áfram, þannig að tryggur les- endahópur myndist. Hvernig stendur á þvi, að eng- um útgefanda virðist koma til hugar, að taka fyrir einstök menningarsvæði? Ef hugað er að þvi að gefa út t.d. irska skáld- sögu, hlýtur að vera upplagt að gefa i leiðinni út bók um frelsis- baráttu ira, samfélagshætti i þvi landi, menningarmál, sögu, osfrv. Þannig væri hægt að vekja áhuga á tilteknu svæði og svala forvitni manna amk. aðþvi marki að fólki fyndist það vera nokkru nær af viðskiptum sinum við út- gáfufyrirtækið. Og þaðer ástæðu- laust að óttast að hátt verð fæli frá. Vönduð bók er dýr. Og með vandaðri bók á ég við bók sem er svo vel úr garði gerð, að útgef- andinn verður að greiða fyrir hana fullt verð. Hann verður að greiða höfundi hennar, eða þýð- anda, ekki si'ður en iðnaðarmönn- um. Ef menn eru hræddir um að verðið stökkvi þannig út fyrir öll velsæmismörk, þá er að spara bandið, gefa bókina út sem kilju — og fara i alvöru að kljást við rikisvaldið, knýja þrjótana til að lækka pappirstollana og aðrar álögur sem prentiðnaðurinn þolir. Útvarpið verður að koma sér upp menninigarmálastefnu, ráða lil sm ritjórn. Og sú ritstjórn á ekki aðeins að fylgjast með og vekja athygli á þvi sem er að gerast, heldur einnig hafa á sinum snær- um góða þýðendur, láta þýða ný erlend verk og kynna i dag- skránni hvað standi til að lesa hverju sinni, hvers vegna vakin sé athygli á tilteknum höfundi osfrv. Núer það vafalaust, að útvarp- ið flytur oftast gott efni einhvem tima dagsins eða vikunnar. Fra mhalds — og kvöldsögur eru oft sæmilegrar ættar og stundum bæriiega fluttar. En efnisval stöðv- arinnar er grautarlegt. Ef góð saga rambar inn i dagskrána, þá er það vegna þess að einhver mætur maður hefur boðið hana fram.Sjálfstæð stefna útvarpsins virðist varla til. Það er ekki gerð- ur greinarmunur á æviminning- um Theódórs Friðrikssonar rit- höfundarog einhverra útlendra meðalmenna (t.d.Erhards Jacobsen og Jens Otto Kragh!) Það er oftast engu likara en að dagskrárstjóri ráði ekki efninu, heldur gripi það sem dularfullir förumenn á göngum útvarpsins bjóða fram. Styrk menningarstjórn verður svo með tið og tima misvitrum bókaútgefendum leiðsögn i út- gáfumálum, og hún getur lika eflt höfunda til dáða, t.d. með þvi að sækjast eftir efni frá þeim og gera við þá timabundna vinnusamn- inga. Bókaútgefendur hafa reynt að gera rithöfunda að aukaperson- um við útgáfu bóka þeirra. Sú framkoma helst i hendur við framkomu ráðamanna leikhús- anna i garð höfunda sinna. Það hefur aldrei leikið vafi á, að leik- arar og annað starfsfólk islensku leikhúsanna ætti að fá svolitil laun fyrir sin störf. Það hefur hinsvegar ekki þótt sjálfsagt mál að greiða höfundum fyrr en nú á siðustu timum. Og enn þykir það peningasóun að gera ráðningar- samning við rithöfunda leikhús- anna. Hvað skyldu vera mörg ár siðan aðrir launamenn voru fast- ráðnir hjá rikisstofnunum? Ef á að gefa út bók, þarf fyrst af öllu að finna höfund til að skrifa. Ef stendur til að færa upp leik- sýningu, þá verður ekkert gert á fjölunum, hafi höfundur ekki áður skrifað linur á blað. Eigi að siður er islenskum leikhúsum stýrt með það fyrir augum að borga sem minnst i höfundalaun. Aðsjálfsögðu erhér um brengl- aðan hugsunarhátt að ræða, það er verið að horfa framhjá stað- reyndum, hafa endaskipti á hlut- unum. t öðrum löndum, þar sem leikhúshefð stendur traustum fót- um, er höfundur fyrsti maður sem ráðinn er að leikhúsi. Þannig var það rithöfundur sem skrifaði undir fyrsta ráðningarsamning- inn sem breska þjóðleikhúsið gerði við launþega um daginn. Kannski stendur til að breyta framkomu leikhúsmanna i garð rithöfunda á næstunni. Eftir nokkur ár ris uppúr Kringlumýr- inni svolitið stiliseruð eftiröpun af hinni úreltu þjóðleikhúsbyggingu islendinga. Kannski verður gerð- ur ráðningarsamningur við rit- höfund þegar starfsmenn verða ráðnir þangað. Thor Vilhjálmsson nýtur vax- andi athygli nú um stundir. Það erkomið að þvi að þeir sem árum saman hafa snúið uppá sig og leitt þennan öfluga höfund hjá sér, þeir uppgötva nú að enn einu sinni hafi islendingar eignast meiri háttar rithöfund. En hverju skyldi vera að kenna það sinnu- leysi og þeir fordómar sem beinst hafa gegn þessum rithöfundi og mörgum öðrum gegnum árin? Hvers vegna glottum viði tómlæti framan i þá höfunda, sem nú eru margir á miðjum aldri? Hvers vegna hefur það verið lenska að taka af fálæti þvi sem m.a. nokkr- ir ágætir leikritahöfundar hafa boðið okkur? Getur verið að sinnuleysið og fordómarnir stafi af þvi, að við höfum látið okkur nægja fálm- andi tök i útgáfumálum, stefnu- leysi útvarpsins og við höfum staðið slælega að rekstri leikhúsa okkar?

x

Þjóðviljinn

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.