Lesbók Morgunblaðsins - 31.12.1975, Page 11

Lesbók Morgunblaðsins - 31.12.1975, Page 11
sem hljóp af stokkunum í Larvik haustiö 1892. Kona Nansens, Eva, braut kampavínsflöskuna á stefni þess: „Fram“ skal það heita. Nan- sen kvað Colin Archer eiga mik- inn þátt í því, að ferðin tókst giftusamlega. Undirbúningurinn að leiðangr- inum tók 3 ár og var eins ítarleg- ur og nákvæmur og hugsazt gat. Þegar Nansen var spurður að því eftir ferðina, hvort eitthvað ófyr- irséð hefði komið fyrir á leiðinni, gat hann með góðri samvizku svarað: „Við höfðum gert ráð fyr- ir að minnsta kosti fimm sinnum fleiri hlutum en fyrir komu.“ Þegar er fréttist um áætlun Nansens, streymdu til hans hundruð umsókna hvaðanæva að úr heiminum frá mönnum, sem vildu fá að vera með. Að lokum valdi hann 12 — að sjálfsögðu alla norska — þannig að þeir urðu þrettán hjátrúarlaust. Hinn elzti var 40 ára, en hinn yngsti 25 ára. Hjalmar Johansen, sem hér á eft- ir að koma mest við sögu, var 26 ára, og hann var svo áfjáður í að komast með, að hann tók að sér starf kyndara, úr því að ekki var um annað að ræða. Veðurathug- anir urðu þó hans aðalstarf i ferð- inni. IV. „Fram“ lagði upp frá Osló, þá Kristianíu, á Jónsmessu 1893. Gif- urlegur mannfjöldi veifaði vasa- klútum og höttum. Þrútið var loft og þetta var drungalegur dagur, en þó vitnar Nansen til Gunnars á Hliðarenda, þegar hann lýsir brottförinni í bók sinni. „Fögur er hlíðin ...“ er þar þannig á hans máli: „Fager er lien, og aldri tyktes den meg fagrere." En svo var hann einnig að hverfa frá ungri konu sinni og hálfs árs gam- alii dóttur. Það yrði alla vega langt þangað til hann kæmi aftur. „Fram“ sigldi norður með Nor- egsströndum og kom víða við á leiðinni. Alls staðar var eins kon- ar þjóðhátíð. Noregur var svo síð- ast kvaddur í austasta bæ lands- ins, Vardö, sem þá mun hafa haft um 2.500 íbúa. Þeir höfðu beðið í ofvæni eftir „Fram“ ásamt fjölda aðkomufólks. Mikil hátíð var haldin með ræðuhöldum, húrra- hrópum og lúðrablæstri, fánum i fulla stöng, og fallbyssuskothrfð. Síðan var akkerum létt 21. júli, en þá var þegar orðið vetrarlegt nyrzt i Noregi. Nú var haldið á Barentshaf,. framhjá Novaja Zemlja, gegnum Jugorsund, inn á Karahaf og sið- an meðfram ströndum Síberíu, unz stefna var tekin á Nýju- Síberíueyjar og haldið frá þeim í norður. Segja má, að þeir hafi orðið fastir í ísnum 21. september á 7814° n.br. Nansen bjóst þá ekki við því, að „Fram“ losnaði úr ísn- um fyrr en hinum megin við norð- urheimskautið, og þeir tóku að búa skipið sem bezt út sem vetrar- bækistöð. Sólin lækkaði dag frá degi og frostið jókst jafnt og þétt. Vetrarnóttin nálgaðist, hin skelfi- lega vetrarnótt. En fyrir öllu hafði verið séð, og menn lifðu ágætu lifi og voru í góðu skapi. Allir höfðu störfum að sinna. Að loknu dagsverki var lesið — mjög gott bökasafn var um borð — spilað og teflt. Orgel var um borð, og oft greip Johansen til dragspilsins og vakti ávallt fögnuð. Glansnúmer hans voru: „Oh Susanna“ og „Mars Napoleons yfir Aipana í opnum báti“. V. Þessa hluta ferðarinnar verða gerð lítil skil hér. Nú hafði ísinn tekið við flutningnum og réð ferð- inni — næstu ár. Aðaleftirvænt- ingin var að fylgjast með mæling- unum, en þær fluttu misjafnlega góð tíðindi. Á aðfangadag voru þeir staddir á 79° 11’ n.br. Þá voru þeir tveim- ur mfnútum sunnar en viku áður. Það fór auðvitað í taugarnar á Nansen, þvi að hann var á leið til norðurpólsins, hélt hann. Frostið var 37° og dásamlegt tunglskin. Jólin voru haldin mjög hátíðleg, en hámark þeirra voru tveir stór- ir kassar af jólagjöfum frá móður eins leiðangursmannanna og kær- ustu hans. Nansen skrifaði í dagbókina: „Nýársnóttin var eins fögur og nokkur nýársnótt getur verið. Undursamleg norðurljós loguðu í litum á bandi, sem bylgjaðist um allan himininn, en mest í norðri. Stjörnur blikuðu þúsundum sam- an á bláum feldi milli norðurljós- anna, og ísinn teygði sig enda- laust út f nóttina ...“ Einn þeirra félaga sagði þá um jólin: „Er það ekki eins og ég segi, við erum hamingjusamasta fólk á jörðunni. Engar áhyggjur höfum við, allt fáum við gefins.“ Ýmsir tóku vel undir það og annar sagð- ist meta það mest, að þarna væru engar stefnur, engir vixlar, engir lánadrottnar. VI. Þegar leið á vorið og sumarið 1894, tók Nansen að gerast óþreyjufullur. 1. maí voru þeir á 80° 46’ n.br. og 18. júní náðu þeir 81° 52’, en voru svo aftur staddir á 81° l’, 26. ágúst. En svo tók þá að reka norður á bóginn aftur, þótt hægt færi. 28. maí skrifar Nansen: „Okkur rekur ýmist hraðar eða hægar í vestur, en aðeins litið eitt í norður. Ég efast ekki um það nú, að leiðangurinn muni heppnast, og reikniskekkj- an var heldur ekki svo mikil. En ég held, að okkur reki varla norð- ar en á 85°, ef við þá komumst þangað — það fer eftir því, hve langt Franz Jósefsland nær norð- ur. Það yrði þá hart að þurfa að sleppa pólnum, þó að það sé f rauninni hégómaskapur, hrein fíflalæti hjá þvf, sem við erum að gera og vonumst til að geta lokið við. En samt sem áður ég verð að viðurkenna, að ég er það mikill asni, að ég færi gjarnan strax til pólsins, ef ég gæti. Mig langar þó til að reyna það, ef við förum þar fram hjá á sæmilegum tima.“ Enn kom haust, enn kom vetur og aftur voru jól. I annað sinn í ferðinni var haldið upp á afmæli Nansens 10. október. Nú varð hann 33ja ára og þótti mikið. önn- ur heimskautsnótt féll á þá, en all ir voru hinir hressustu og reif- ustu. Þeir voru á skíðum tvo tíma á dag og höfðu nóg að sýsla. 4. nóvember unnu þeir á þremur bjarndýrum og höfðu þá einmitt kvöldið áður borðað siðustu kjöt- bollurnar af sfðasta birni. Nansen gruflaði mikið þessa mánuði. Augljóst var að verða, að „Fram“ myndi ekki reka eins norðarlega og hann hafði ráð fyr- ir gert — og vonað. Smám saman sannfærði hann sjálfan sig. Væri rétt að leggja upp frá skipinu á 85°, hlyti það einnig að vera rétt frá 82° eða 83°. Hann myndi fara við annan mann með fjölda hunda, smíða húðkeipa og sleða um borð, enda var þar smiðja og verkstæði. Sverdrup myndi taka við stjórninni á „Fram“. Engar áhyggjur þyrfti að hafa af því. Næðu þeir ekki alla leið til póls- ins, færu þeir þó um norðlægari slóðir en nokkrir hefðu áður far- ið. Hann myndi gera margfalt meira gagn með slíkri ferð en með þvi að vera áfram um borð á leiðarenda. Á þvi léki varla nokk- ur vafi. „Sem sagt: það fer ekki á milli mála, að það er æskilegast, að við leggj|um upp í ferðina." En hvenær þá? Mánaðamótin febrúar-marz og strax I vor. Það væri ekki eftir neinu að biða. Fjarlægðin til norðurpólsins frá 83° væri 105 mflur. Væri til of mikils ætlazt, að þeir færu þá leið á 50 dögum? Bakaleiðin væri ör-' ugg, þeir hlytu að ná til einhvers lands, frá hvaða punkti sem þeir sneru aftur milli upphafssfaðar- ins og pólsins. Nansen þaulhugs- aði þetta mál, þótt ævintýramað- urinn í honum réði óvenjumiklu, að þvf er mér virðist við lestur dagbóka hans frá þessum tíma. Þar rekur hann vangaveltur sínar mjög ítarlega. 20. nóvember hélt hann svo fyr- irlestur að allri áhöfninni við- staddri til að tilkynna ákvörðun sfna og útskýra hina fyrirhuguðu ferð. Fyrst rakti hann tilgang leiðangursins og kvað allt hafa farið samkvæmt áætlun hingað til og þess væri að vænta, að svo yrði það sem eftir væri ferðarinnar. En spurningin væri, hvort ekki væri hægt að ná enn meiri árangri. Og síðan skýrði hann þeim frá áætlun sinni. Hann kveðst hafa haft það á tilfinning- unni, að allir hefðu brennandi áhuga á þessari ferð og fyndist æskilegt, að hún 'yrði farin. Og hann efaðist ekki um, að hver einasti hefði fúslega viljað fara með. En það gat aðeins orðið um einn þeirra að ræða. Hvern skyldi Nansen velja? VII. Hann var auðvitað búinn að taka sfna ákvörðun, og daginn áð- ur skrifaði Hjalmar Johansen I dagbök sína: „19. nóvember 1894. I dag spurði Nansen mig, hvort ég væri reiðubúinn að fara með hon- um í sleðaferð til norðurpólsins.” Hjalmar Johansen skrifaði bók um ferð þeirra, og kom hún út 1898 undir heitinu: „Við annan mann á 86° 14’“. Þar segir hann: „Nansen kallaði á mig í lúkarinn til sín og útlistaði fyrir mér að viðstöddum Sverdrup skipstjóra, hver ætlunin væri. Við yfirgæfum skipið i lok febrúar eða byrjun marz og tækjum með 28 hunda, sem skiptust á 4 sleða. Við tækj- um stefnuna beint í norður, og ef við næðum til norðurpólsins, myndum við sfðan reyna að kom- ast til Spitsbergen eða í versta falli til Franz Jósefslands. Hann hafði reiknað með því, að við ætt- um að geta farið tvær mílur á dag og þá ættum við að vera komn ir til Fligelyhöfða á Franz Jósefs- landi f byrjun júnfmánaðar. Þá ættum við að eiga enn matar- birgðir til 18 daga og 5 hunda. Hinum hundunum hefði þá verið slátrað til matar handa þeim, sem enn drægju sleðana. Frá Franz Jósefslandi myndum við halda til Spitsbergen eða Novaja Zemlja til að ná sambandi við veiðimenn, en eftir að birgðir þryti yrðum við að lifa á veiðum.” Nansen dró ekki dul á neitt og lagði áherzlu á þær hættur, sem þeirra biðu. Hann bað Johansen að hugsa sig vel um, áður en hann gæfi ákveðið svar. Johansen seg- ir: „Ég sagði þá samstundis, að ég þyrfti engan umhugsunarfrest... Ég vissi, að það var ekki svo lftill heiður, sem mér væri sýndur, og færi illa, hlytum við ekki neinn vesaldar dauðdaga.” Hjalmar Johansen var fæddur 1867. Hann lauk stúdentsprófi og ætlaði að nema lögfræði, en hafði ekki aðstöðu til þess og hafnaði á bæjarskrifstofu. Það var ekki starf fyrir kraftakarl eins og Framhald á bls. 13 ©

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.