Lesbók Morgunblaðsins - 21.12.1992, Page 26

Lesbók Morgunblaðsins - 21.12.1992, Page 26
klassísku listsýnar; málaramir Perugino og Rafael og arkitektinn Bramante frá Urb- ino. í verkum sínum leituðust þeir allir við að birta okkur hið rökvísa og fagurfræði- lega fullkomna samræmi í sköpunarverk- inu, sem þeir töldu kristnina og hina heil- ögu rómversku kirkju vera eins konar sam- nefnara fyrir. 10 Miklu bleki hefur verið úthellt við að skýra merkingarlegar ráðgátur í nokkr- um mynda Pieros. Það sem helst hefur vafíst fyrir mönnum er merking hinna dularfullu engla er standa til vinstri á bak við tréð í Skím Krists, hlutverk þremenninganna í forgmnni Húðstrýk- ingarinnar og merking eggsins er hang- ir niður úr hörpuskelformuðu hvelfing- unni í Brera-Madonnumyndinni. Skýringar á slíkum atriðum verða seint ótvíræðar og hafa trúlega takmarkaðri þýðingu í tilfelli Pieros en hjá mörgum öðmm, þar sem formleg framsetning rýmis- ins er lykilatriði í myndmáli hans, og tilfall- andi sögulegar eða tímanlegar tilvitnanir gera ekki annað en í besta falli að undir- strika þetta magnþmngna myndmál. En englamir í Skírn Krists haldast í hendur og em áhorfendur en ekki þátt- takendur í skímarathöfninni. Menn hafa séð í þeim hina ecumenisku eða sam- kirkjulegu hugsjón frá kirkjuþinginu í Flórens 1439 og bent á að hefðarmaður- inn lengst til hægri í bakgmnni myndar- innar á bak við manninn sem er að af- klæðast til að skírast, sé íklæddur bún- ingi býsanskra háklerka og gæti hafa birst Piero við prósessíón í tengslum við þinghaldið. En í myndinni ríkir slík heið- ríkja að hér em öllu gerð jöfn skii. Tréð er tilvísun í hið fullkomna form súlunnar/Krists, skýin og heilagur andi í líki dúfunnar á himnum hafa samsvar- andi form, og í baksýn sjáum við lands- lag Tíberdalsins, þar sem áin Jórdan er færð á heimaslóð málarans. Bent hefur verið á að myndin sé eins og innlegg í deilu dulspekinga og skynsemistrúar- manna sem stóð á þessum tíma um hinn sýnilega heim og það sem býr handan hans. í þeirri deilu hélt Alberti því fram að Iistin ætti einungis að fjalla um það sem „augað sér“ því skilningurinn búi ekki yfír neinu því sem augun sjá ekki og augun sjái ekki neitt sem sé skiln- ingnum ofviða. Dulhyggjumennimir vildu hins vegar að myndlistin gæfí hið yfirskilvitlega og ósýnilega í skyn. Hjá Piero ríkir heiðríkja skynseminnar ofar öllu. Jafnvel vatnið sem rennur um fæt- ur Krists er svo tært að það sést ekki en sýnir okkur botninn annars vegar og spegilmynd himinsins og landslagsins hins vegar; birtan kemur bæði að ofan og neðan og fyllir rýmið og gefur því altæka merkingu. 11 Húðstrýking Krists er ein frægasta mynd Pieros, bæði vegna ráðgátunnar sem hún býr yfír með herramönnunum þrem í for- grunni, og þó einkum vegna þeirrar full- komnu framsetningu rýmisins, sem þar kemur fram. í engri annarri mynd styðst Piero við arkitektúr í jafnríkum mæli við að afmarka rýmið. Húðstrýkingin er „inni“ og í bakgrunni, en aðalatriði myndarinnar, fundur heiðursmannanna þriggja í for- grunninum til hægri, er „úti“. Tveir þeirra bera klæði aðalsmanna, en sá í miðið er líkari engli eða helgum manni og er ber- fættur. Sá til vinstri með svarta veíjar- höttinn hefur arabískt eða austrænt yf- irbragð og er gerandinn í þessari sam- ræðu. Ráðgátan snýst um hvað hann standi fyrir og hvað hann sé að segja. Myndin er gerð fyrir hertogann af Urbino á árunum 1450-55 og varðveitt í hertogahöllinni þar enn í dag. Hún er máluð á tré og aðeins Portret af hertogaynjunni Battista Sforza frá Úrbino, máluð 1465 á viðar- plötu, 47x33 sm, hluti af mynd með tveimur vængjum og er andlitsmynd hertogans máluð á þá. Myndin er varð- veitt í Uffici-safninu í Flórens. Piero della Francesca: Blaðsíða úr rit- smíð hans, De prospectiva pingendi, er sýna teikningu og formrannsókn á mannshöfði. 58,4x81,5 cm. Lítill vafí er talinn leika á að myndin hafí pólitíska tilvísun. Vangamynd manns- ins lengst til hægri virðist koma fram í fleiri myndum Pieros; í Orrustu Eraclio og Cosroe í kapellunni í Arezzo, þar sem hann er við- staddur aftökuna, og hugsanlega í mynd- inni af fundi Salómons og drottningarinnar af Saba á sama stað, þar sem hann stend- ur rauðklæddur til vinstri og horfír stíft á Salomón konung. Hvorttveggja sögulegar myndir er hafa með samskipti austurs og vesturs og heiðindóms og kristni að gera. Höfuðbúnaður og vangamynd Pílatusar í hásætinu lengst til vinstri virðist líkjast vangamynd meðreiðarmanns Konstantíns keisara með krossinn í freskumyndinni um sigur Konstantíns yfír Massensíusi (sigur kristninnar og Rómar yfír heiðninni), sem einnig er í Arezzo. Hvítklæddi maðurinn andspænis Kristi sem virðist stjóma húðstrýkingunni ber arabískan vefjarhött og hefur nákvæmlega sömu steilingu og handahreyfíngu og maðurinn með svarta höttinn. Utilokað er að segja til um hvort hér er um tilviljanir að ræða, en margt bendir til þess að pólitískt inntak myndar- innar tengist frekar kirkjuþinginu í Flórens og falli Konstantínópel í hendur Tyrkja árið 1453, en pólitískum eijum sem hertog- inn í Urbino stóð í á róstursömum valda- tíma sínum, eins og sumir hafa haldið fram. Þá er sú hugmynd E.H. Gombrich, að maðurinn með svarta vefjarhöttinn sé Júdas að skila silfurpeningunum, afar ósennileg. En pólitískt inntak myndarinnar bliknar í raun í samanburði við formræna framsetningu eftiisins, þar sem við sjáum rýmið skilgreint á fullkomlega rökrænan Mynd eftir óþekktan málara: ímynd hinnar fullkomnu borgar, tempera á tré, 15. öld, 200x60 sm. Myndin hefur bæði verið eignuð Luciano Laurana (1420-79) arkitekt borgarhallarinnar í Urbino og Piero della Francesca. Myndin endurspegl- ar þá skynsemistrú og rökhyggju sem Piero hóf tU vegs. Hin fullkomna borg með sínu fullkomna skipulagi endurspe- glaði einnig hina fullkomnu og góðu stjómun. Myndin er varðveitt í hertogahöUinni í Urbino. Ambrogio Lorenzetti: Boðun Maríu, 121x116 sm á tré, máluð 1344, varð- veitt í Pinacoteca di Siena. í tígulgólf- inu birtist ein fyrsta þekkta notkun miðjufjarvíddar í evrópskri myndlist. 26

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.