Lesbók Morgunblaðsins

Ulloq
Ataaseq assigiiaat ilaat
Saqqummersitaq pingaarneq:

Lesbók Morgunblaðsins - 01.07.2000, Qupperneq 9

Lesbók Morgunblaðsins - 01.07.2000, Qupperneq 9
VÍGÐALAUG Á LAUGARVATNI Ijósniynd/Gísli Sigurðsson Séð yfir Vígðulaug og Líkastelnana. Laugarvatn er í baksýn. Nýlega hefur smekklegu upp- lýsingaspjaldi verið kotnið fyrir í hæfilegri fiarlægð frá lauginni. EFTIR KRISTIN KRISTMUNDSSON Laugin var full af sandi og leðju 1932 þegar Ragnar Ásqeirsson hreinsaði hgng oq Igqði snyrtileggn qgrð umhverfis. Þá kom í Ijós að laugin var hlaðin að innan og með steinlögðum botni. Að líkindum hefur hún litl- um eða engum breytingum tekið síðan Norðlending- ar og Sunnlendingar voru skírðir þar sumarið 1000. Frá uppsprettunni rennur volg lækjarsytra út í laugina. Sem betur fer hefur hún fengið að halda upprunalegu útliti og engin mannvirki eru óþægiiega nærri henni. Á mynd t.h. sjást Líkasteinarnir. / IKristni sögu segir svo, í frásögn hennar af kristnitökunni á Alþingi árið 1000: „AUir Norðlendingar og Sunnlendingar voru skírðir í Reykjalaugu í Laugardal af því að þeir vildu eigi fara í kalt vatn.“ Þessi laug hefur lengst af verið nefnd Vígðalaug; bærinn Laugarvatn og sveit- in Laugardalur draga nafn af henni. Hjá lauginni eru sex jarðfastir steinar sem heita Líkasteinar. Nokkur tró hefur löngum verið á lækningamætti vatnsins úr lauginni. Ingunn Eyjólfsdóttir, húsfreyja á Laugarvatni, f. 1873, sagði svo frá að í æsku hennar hefði það verið venja í Laugardal, ef einhver fékk verk í augu, að sækja vatn í Vígðulaugina og þvo augun með því. Athygli vakin á lauginni og hún friðlýst Ragnar Asgeirsson, lengi garðyrkjuráðu- nautur ríkisins, kom að Laugarvatni 1932 og vann þar merkilegt brautryðjandastarf í ylrækt á næstu árum. Gróðrarstöðin þar hefur lengst af verið rétt hjá Vígðulaug. Ragnar skrifaði grein um laugina og birti í Kirkjuritinu árið 1940. í þeirri grein segir hann m.a.: „Þegar ég kom að Laugarvatni 1932, var ekki annað sjáanlegt af lauginni en barmarnir, og þá var hún full af sandi og leðju og hafði vafalaust ekki verið hreinsuð upp í marga áratugi. Vatn milli 50 og 60 stiga heitt rann þar um. Um sum- arið gróf ég hana upp og kom þá í ljós hleðslan allt í kring og að hún er einnig steinlögð í botni, 70-80 cm djúp, ca 90 cm að þvermáli og kring- lótt í lögun. Heita læknum veitti ég frá og safh- aðist þá vatn í laugina, milli 35 og 40 stiga heitt, sem svo má hita eftir vild með því að renna heitu vatni í eftir þörfum. Erjiar svo gott bað að betra getur varla hugsast. I henni geta setið 4-6 í einu. - Þennan merka stað þarf að friða, Vígðu- laugina og Líkasteinana, ásamt umhverfinu, svo að ekki verði þeim spillt, t.d. með íyrirferðar- miklum og háreistum mannvirkjum, eins og Snorralaug í Reykholti. Og prestastétt landsins ætti öðrum fremur að vera annt um þessar minningar. Og víst mun Vígðalaugin þykja merkileg, ef haldið verður upp á þúsund ára af- mæli kristins dóms í landinu árið 2000; - að hafa þá enn skírnarfontinn þar, sem heiðinginn varð „að geifla á saltinu“.“ Svo skrifaði Ragnar Ásgeirsson fyrir 60 árum og benti þannig eftirminnilega á staðinn. Hann mun einnig hafa lagt hinn snyrtilega garð sem enn er umhverfis laugina og þannig minnkað líkur á að við henni yrði hróflað eða næsta um- hverfi hennar spillt. Ragnari varð að ósk sinni um friðun laugarinnar; hún var friðlýst ásamt Líkasteinum af þjóðminjaverði 4. nóv. 1969. Staðurinn merktur og umhverfi lagfært Allt frá því er laugin tók að draga að sér at- hygli manna fyrr á öldinni má segja að áhugi hafi verið á því að sýna henni og næsta umhverfi hennar sóma, merkja staðinn og búa svo um hann sem minjagildi hans hæfir. A vegum Fom- leifadeildar Þjóðminjasafns var laugin könnuð og mæld sumarið 1992. Á fundi í Sögufélagi Ár- nesinga árið 1993 var laugin á dagskrá, og þá- verandi kirkjuþingsfulltrúi, Jón Guðmundsson í Fjalli á Skeiðum, bauðst til að vekja athygli á henni á kirkjuþingi þá um haustið. Þar var sam- þykkt að skora á Héraðsnefnd Árnesprófasts- dæmis o.fl. að hlutast til um að hafist yrði handa við að fegra umhverfi laugarinnar og sjá um að staðurinn yrði merktur á viðeigandi hátt. Ái'ið 1997 komst frekari skriður á málið þegar kristnihátíðarnefnd bauð sóknamefndum að benda á áhersluatriði fyrir hátíðahöld árið 2000. Sóknarnefnd Miðdalssóknar benti á Vígðulaug og Héraðsfundur Árnesprófastsdæmis lýsti yftr stuðningi við að sýna lauginni sóma í tilefni af kristnitökuafmælinu. Að fmmkvæði og ósk heimamanna, Miðdalssóknar, Laugardals- hrepps, félags áhugamanna um varðveislu húss- ins Lindar og fleiri aðila boðaði menntamála- ráðherra til fundar um málið í ráðuneyti sínu í janúar árið 1998. I lramhaldi af því vai' Forn- leifastofnun íslands falið að gera forkönnun á ástandi og umhverfi laugarinnar og tillögui' um frekari rannsóknir og/eða framkvæmdii' við hana. Orri Vésteinsson fornleifafræðingur var fenginn til verksins og hann skilaði rækilegri og mjög fróðlegri greinargerð ásamt tillögum haustið 1998. Áður hafði Lindarfélagið leitað til landslagsarkitektsins Auðar Sveinsdóttur um skipulagstillögu að garðinum umhverfis húsið Lind og næsta nágrenni laugarinnar. Könnun á lauginni og lítils háttar lagfæring á steinhleðslu samkvæmt tillögu Orra Vésteins- sonar var gerð á síðasta ári. Gróðrarstöðin með umsvifum sínum hefur verið flutt á annan stað, gróðurhúsin öll fjarlægð nema eitt, svo að laug- in er nú nánast ein í sviðsljósi þá að er komið. Smekklegu skilti með upplýsingum um laugina hefur verið komið fyrir hjá henni, og nú eni öll skilyrði til þess að þar geti orðið fagur og aðlað- andi reitur í samræmi við helgi staðarins og minjagildi. Laugardalshi'eppur hefur annast þessar framkvæmdir með styrk frá mennta- málaráðuneytinu, Héraðsnefnd Ámesinga og Árnesingafélaginu í Reykjavík. Vígðalaug og kristnitakan Kristni saga sem rituð er á 13. öld kveður Norðlendinga og Sunnlendinga hafa verið skírða í lauginni af því að þefr vildu eigi fara í kalt vatn. Þegar Hjalti Skeggjason veitti guð- sifjar Runólfi úr Dal undan Eyjafjöllum, þeim hinum sama og áður hafði sótt hann til saka fyr- ir að vanvirða í orði sjálfa frjósemisgyðjuna með því að líkja henni við hundtík (grey þykir mér Freyja!), mælti hann: „Gömlum kennum vér nú goðanum að geifla á saltinu." Eins og oft hefur verið bent á er engin sam- tímaheimild til um þennan atburð árið 1000. Margir munu þó tregir til að trúa því að það sé tilbúningur einn að heiðnir menn hafi, eins og á stóð, þvemeitað að láta skírast upp úr hroll- köldu vatni á Þingvöllum. Og auðvelt er að ímynda sér að þægileg heitavatnsskfrnin kunni að hafa verið hluti af samningnum milli krist- inna manna og heiðinna, þótt ekki komi hann fram í ræðu Þorgeirs frá Ljósavatni. Víst er að sögnin er ekki yngri en frá 13. öld og að mati fræðimanna sennilega frá öldinni næstu á und- an. Athugun á lauginni, botni hennar og hleðslu, bendir til þess að hún sé fom og þá vafalítið gömul baðlaug. í hinum ríkulegu heimildum frá 13. öld, m.a. í Sturlungu, er svo víða getið um baðlaugar að þær hafa greinilega verið algeng- ar, jafnvel sjálfsagðar, hvarvetna þar sem heitt vatn fannst í jörðu. Þegar Kristni saga var rituð á 13. öld, Sturlungaöld, virðist óhætt að slá því fostu að á Laugarvatni hafi verið vel þekkt bað- laug - og við hana tengdar sagnir af kristnitök- únni. Eins og áður var nefnt draga Laugarvatn og Laugardalur nafn af lauginni, væntanlega þeim stað sem mest þótti til koma. Laugarvatn hefur vatnið og staðurinn heitið að fomu; það sýnir frásögn Njáls sögu af ferð brennumanna til al- þingis og gistingu þeirra á Laugarvatni. En þótt samtímaheimildir skorti um skfrnina frægu í Vígðulaug, eins og raunar um kristni- tökuna sjálfa á Þingvöllum, þótt þar komi til eldri og e.t.v. traustari frásögn Ara fróða, er þó eitt sem aldrei verður efast um: Kristni var lög- leidd án styrjaldar og blóðsútheUinga. Með það í huga - og hitt: að öldum saman hefur verið haft fyrir satt að í Vígðulaug hafi samningur um frið- samlega leið að niðurstöðunni: að hafa ein lög og einn sið, verið staðfestur með heilagri skfrn er fullkomin ástæða til að líta á laugina sem friðar- mark, tákn þess hvernig deilur má leysa svo að hvorir tveggja hafi nokkuð síns máls, svo enn sé vitnað í hin frægu orð goðans frá Ljósavatni. Líkför Hólafeðga 1551 Vorið 1551 vom lík þeirra Jóns biskups Ara- sonar og sona hans tveggja, Ara og _______ Bjöms, þvegin á Laugarvatni og þeim "t: veittur hinsti umbúnaður áður en þau vom flutt norður til Hóla. Frá því er þeir vom hálshöggnir í Skálholti 7. nóv- ember haustið áður höfðu þeir kúrt þar .. við kórbak. Sr. Jón Egilsson sem fædd- ui' var á Snorrastöðum, næsta bæ við ' > | Laugai-vatn, þremur ámm áður segir «BH| svo í Biskupaannálum sínum frá ferð §pill þeirra manna er fluttu líkin norður: (i»" m „Þeir vom ekki lengur en það þeir grófu þá upp og köstuðu þeim moldugum í lii§a kisturnar og fiuttu þá til Torfastaða um K§|Íi kveldið... Að morgni fluttu þefr þá út að HBh Laugarvatni, og tjölduðu þar yfu- þeim U||§ og þvoðu þar líkin, og bjuggu þar um þá hC’i til fulls, og fóm svo norður til Hóla.“ Ekki verður efast um að líkin hafi verið þvegin í heiti’i lauginni - og líkbörumar lagðar á steinana sex sem enn heita Líkasteinar. Hér verður laugin enn í einu aðalhlutverki ann- arra aldahvarfa, sögulega séð, annaira siða- skipta, þótt ólík séu hinum fyn-i. Áhiif slíkra at- burða er varia unnt að gera sér í hugarlund, svo sterk hafa þau verið. Til marks um það má e.t.v. hafa þá fyrirburði eða jarteiknir sem sagnir urðu til um í sambandi við flutninginn norður er frá leið. Um það segir t.d. Páll Eggert Ólason í Sögu íslendinga: „Þóttust menn verða varir jar- teikna sumstaðar, þar er leið lá um með kisturn- ar. Sú er fegurst, að þegar líkfylgdin kom í Vatnsskarð, tók að hringja sjálfkrafa Líkaböng, mesta klukkan í Hóladómkirkju, og hringdi síð- an í sífellu, þangað til komið vai' svo langt að sá til Hóla; þá hringdi hún svo ákaft að hún rifn- aði.“ Gleðilegt er að sjá hversu lauginni og um- hverfi hennar hefur nú verið verðugur sómi sýndur, m.a. í tilefni kristnihátíðar - og fyrirheit gefin um að því verki verði brátt lokið af metn- aði og virðingu fyrir sögulegu gildi staðarins. Höfundurinn er skólameistari Menntaskólans ó Laugarvatni. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS - MENNING/LISTIR 1. JÚLÍ 2000 9

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.