Lesbók Morgunblaðsins - 01.07.2000, Síða 12

Lesbók Morgunblaðsins - 01.07.2000, Síða 12
Þóroddstaðir í Ölfusi. Bærinn stendur skammt vestan við skarðið þar sem Þurárhraun rann fram af hlíðinni. Menn hafa tengt nafnið á bænum við Þórodd goða og Þurárhraun við frásögn Kristnisögu. Þurárhraun dreifði úr sér á sléttlendinu í Olfusinu og þótti geta komið heim og saman við frásögnina um jarðeldinn í Kristnisögu. En sú tilgáta reyndist röng. Eldborg undir Meitlum er mikilfenglegur gígur á slóðum sem fáir þekkja. Hægra megin hefur hlaðizt upp hár gígbarmur en til vinstri sést hrauntröðin og hraunið fram á brún heiðarinnar. Lengst til hægri má greina Þorlákshöfn. « 11 'fsm . ^•■■■> •>* •- ■ ’ - V- ' ■ „Eldflóðið steypist ofan hlíð“ segir Jón Helgason í Áföngum og yrkir þar um Skaftáreldahraun. Einnig hér hefur eldflóð steypst ofan hlíð þegar Eld- borgarhraun rann niður brekkunar þar sem Þrengslavegurinn liggur upp á heiðina. Kvísl úr hrauninu náði austur undir Hjalla og verið gat að Þórodd- ur goði hefði búið þar og hraunið ógnað bæ hans. En rannsóknir sýna að þetta hraun er miklu eldra. sem átti sér stað liðlega einni öld fyrir kristnitöku, er bæði ofaná Purárhrauni og Eldborgarhrauni. Þessvegna vita menn að hvorugt þeirra er Kristnitökuhraunið. Þorvaldur Thoroddsen fer villur vegar í lýsingu sinni; segir bæði hraunin „tiltölulega ný og hafa efalaust runnið síðan land byggð- ist, en sögur segja mjög sjaldan frá náttúru- viðburðum, síst á þessum útkjálka.“ I gos- annál eldfjallasögu sinnar gerir Þorvaldur ekki upp á milli þessara hrauna, en er þó fyrstur til að draga í efa munnmælin um að Þurárhraun sé Kristnitökuhraunið. I lýsingu sinni á jarðfræði Arnessýslu 1943 greinir Guðmundur Kjartansson jarðfræð- ingur frá eldstöðvum á Hellisheiði og telur hann þar að bæði Þurárhraun og Eldborgar- hraun geti átt við lýsingu Kristnisögu. Fram yfir 1960 héldu menn í þessa skoðun. Víðtækar rannsóknir fóru fram árin 1947- 49 á jarðhitasvæðum í Hengli og Hveragerði og þá kannaði Trausti Einarsson jarðfræð: ingur meðal annars hraunin á Hellisheiði. I skýrslu sinni frá 1951 segir hann: „Viðvíkj- andi aldri Þurárhrauns, má geta þess, að Eldborgarhraun sunnan við Hjalla, sem er mjög gamalt, hefur verið þakið þykkum jarð- vegi, er síðar fauk nær algerlega af því. Þur- árhraun er hinsvegar mjög unglegt og yngst Hellisheiðarhraunanna, og eina hraunið, sem komið getur heim við frásögn Kristnisögu um eldgos árið 1000.“ Þessi kenning fær enn stuðning frá Þor- leifi Einarssyni jarðfræðingi 1960. A sjötta tugnum hafði hann kannað jarðfræði Hellis- heiðar og fjallaði hann um niðurstöðurnar í ritgerð sinni til fyrrihlutaprófs í jarðfræði við Kölnarháskóla og síðar einnig í Náttúrufræð- ingnum. Niðurstaða Þorleifs var svofelld: „Eldstöðvar þær sem best eiga við frásögn Kristnisögu, er eystri gossprungan á Hellis- heiði. Hún er um 7 km á lengd frá rótum Stóra-Skarðsmýrarfjalls gegnum Lakahnúka allt suður til Eldborgar undir Meitlum, en Eldborg er reyndar stærsti gígur sprung- unnar.“ Raunar segir Þorleifur einnig að Svína- hraunsbruni hafi runnið út yfir hraunkvísl- ina, sem rann vestur af Hellisheiði framan við Hveradali, og sé því runnin eftir árið 1000. Það virðist vera fyrst um og eftir 1977 að jarðfræðingar átta sig á því að hvorugt hraunanna sem flæddu fram af heiðarbrún- inni niður í Ölfus séu Kristnitökuhraunið frá árinu 1000. Jón Jónsson jarðfræðingur birti grein í Náttúrufræðingnum 1977 og þar kem- ur fram að greining á aldri yngsta hraunsins á Hellisheiði reyndist vera um 1850 geisla- kolsár. Með öðrum orðum; hraunin, sem runnu niður í Ölfus og talin voru þau sem ógnuðu bæ goðans, voru búin að vera hluti af landslaginu þar í mörg hundruð ár áður en land byggðist. í sömu grein kveðst Jón hafa fundið ösku- lagið sem kennt er við landnám í jarðvegi of- an á gosmölinni frá Eldborg undir Meitlum. Því sé ljóst að gosið sem Kristnisaga getur um, sé hvorki komið ofan af Hellisheiði né frá Eldborg undir Meitlum. Þar með er ljóst að böndin hafa borizt að Svínahraunsbruna á svæðinu vestan Hellis- heiðar. Jón Jónsson skrifaði aðra grein í Náttúru- fræðinginn 1979 og er fyrirsögn hennar „Kristnitökuhraunið". Þar segir Jón frá því að landnáms-öskulagið hafi fundizt í jarðvegi undir Svínahraunsbruna. Þar með sé ekkert því til fyrirstöðu, að fundið sé það hraun sem getið er um í Kristnisögu og hin fyrsta gos- heimild í sögu þjóðarinnar sé því í meginat- riðum rétt. Kenning Jóns fékk mikilvægan stuðning í grein um Krýsuvíkurelda eftir Sigmund Ein- arsson jarðfræðing árið 1991. 1 þeirri grein, sem birtist í tímaritinu Jökli, eru færð rök fyrir því að Eldborgir í Svínahraunsbruna séu hluti af eldstöðvakerfí Brennisteinsfjalla og að þar hafi staðið yfir goshrina á síðari hluta 10. aldar. Heimildir: Eyjar i eldhafi. Safn greina um náttúrufrœði, 1995. Sigmundur Einarsson: Hellishciði op Kristnitökuhraun. Jón Jónsson: Jarðsaga svæðisins inilli Selvogsgötu og Þrengsla. Árbók Ferðafélags íslands, 1985. 1 2 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS - MENNING/LISTIR 1. JÚLÍ 2000

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.