Lesbók Morgunblaðsins - 20.09.2003, Side 5

Lesbók Morgunblaðsins - 20.09.2003, Side 5
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ˜ MENNING/LISTIR 20. SEPTEMBER 2003 5 framvinda verksins því háð flæði samtala – sem merkilegt nokk – ganga ekkert alltof vel á köfl- um. Samt gerir Dómínó sig, það gerir sig sjálft – framvindan er í raun eins og vel þekkt fall vel uppraðaðra dómínókubba; það heldur áfram af því að það fór af stað. Í leikslok vitum við ekki almennilega hvað hefur gerst, eða hvort nokkuð hefur gerst yfir höfuð. Kubbarnir eru fallnir, en þeir hafa ekki farið burt og við getum illa sann- að að þeir hafi einhverntíma hrundið hver öðr- um af stað. Undir lokin örlar jafnvel á Brechtiskum „verfremdungseffect“ hjá Margréti og Krist- jáni og þau gætu allt eins verið að ávarpa áhorf- endur í sal er þau segja: MARGRÉT: Ég er þreytt. Heldurðu að allir hafi verið ánægðir? KRISTJÁN: Já. Þetta var vellukkað kvöld. (Dómínó bls. 322.) Það sem næst birtist eftir Jökul var eintalið Knall sem var fluttur í útvarpi í desemberbyrj- un 1972. Knall er tragíkómík í anda meistara Becketts, gerist á einhverskonar hæli og það er vistmaður sem segir okkur sundurlausa sögu sína og byrjar á þessum snilldarorðum: „Pabbi át flugur“ (Knall bls. 269, II). Þó svo að leik- urinn hafi fyrst verið fluttur í útvarpi þá hafa síðan margir spreytt sig á honum enda afar góður texti með stórkostlega túlkunarmögu- leika. Leikfélag Akureyrar frumsýndi næsta verk Jökuls í maí 1973, Klukkustrengir heitir þetta verk sem byrjar á ákaflega „Chekovskan“ hátt í einhverri endemis eirðarleysisstemningu. Þetta er ágætt leikrit sem er ekki allt þar sem það er séð. Orgelstillarinn sem allt snýst um í leiknum er hinn týpíski gestur sem breytir gangi mála, en sem slíkur er hann nokkuð sér- stakur því að hann gerir akkúrat ekkert til þess að breyta einu né neinu – hann gerir ekki neitt, hann bara kemur og fer en hleypir þó öllu upp. Verkið er á köflum skopleikur (líkt og verk Chekovs) og ekki er allaf ljóst hvar mörk gam- ans og alvöru liggja. Leiða mætti að því nokkur rök að verkið sé paródía á leikrit sem styðjast við þetta þekkta minni um gestinn sem kemur inná „sakleysislegt“ heimili, gest úr einhverri óljósri fortíð. Þess vegna gæti þetta leikrit verið paródía á leikritið Dómínó eftir Jökul nokkurn Jakobsson. Í tilefni af því að Leikfélag Reykjavíkur var 75 ára efndi það til leikritunarsamkeppni. Þó svo að þetta afmæli væri árið 1972 og úrslit þá kunn var annað tveggja verðlauna leikritanna ekki frumsýnt fyrr en í lok febrúar 1974, þetta var Kertalog Jökuls Jakobssonar. Kertalog er að formi til mun opnara verk en þau sem Jökull hafði skrifað fram að því. Leikritinu er skipt niður í átján atriði og andi sjálfs Bertolt Brechts svífur yfir vötnum; þetta er leikur sam- félagsgreiningar, hryggjarstykki þessa verks er framvinda sögunnar en ekki samtöl. Fram- vindan er einföld líkt og söguþráðurinn. Geð- sjúkrahús er grunnsvið leiksins, „míkrókosm- os“ þess samfélags sem Jökull deilir á – geðveikin er hér aukaatriði út af fyrir sig, en sammannlegur þáttur sem Jökull notar sem út- gangspunkt. Hversu geðveikur þessi eða hinn er í verkinu skiptir ekki máli eða hvort A er veikari en B. Þess í stað minnir höfundur okkur á að við eigum að hjálpast að hvernig sem allt veltur og hann segir okkur einnig skýlaust að við berum ábygrðina saman á þeirri þjóðfélags- gerð sem við höfum komið okkur saman um að skuli gilda. Hann segir okkur sem svo; að það séu margar „Lárur“ í þessum heimi og að þeim beri að hlúa og okkur beri að vera á varðbergi vegna þess að það er ekki endilega víst að „Móðirin“ standi alltaf sína plikt; hún geti verið svona og svona. Kalda borðið var frumflutt í útvarpinu rétt fyrir jól 1974, Fríða Á. Sigurðardóttir lætur þess getið í ritgerð sinni um leikrit Jökuls að þátturinn hafi í upphafi verið skrifaður fyrir sjónvarp. Það er því ekki að undra að verkið geti vel gert sig á sviði en nýlega var það ein- mitt sviðsett af áhugaleikhóp í Reykjanesbæ. Þessi leikur hefur elst fremur illa og bætir ekki miklu við það sem höfundurinn hafði gert fram að þessu, hann reynir að gera skil vandræða- gangi sem skapast af sígildum ástarþríhyrningi með tilheyrandi framhjáhaldi en allt verður það frekar máttlaust. Umræðan um komandi kvennaár 1975 hefur e.t.v. blundað í Jökli þegar hann skifaði næsta verk sitt, Herbergi 213 eða Pétur Mandólín. Í verkinu eru fimm ágæt kvenhlutverk á móti einu karlhlutverki sem er óvenjulegt. Leikritið var frumsýnt á Litla sviði þjóðleikhússins í árs- lok 1974. Þetta var jafnframt fyrsta verk Jökuls sem var tekið til frumsýningar í Þjóðleikhúsinu án þess að hafa verið sýnt í öðru leikhúsi áður. Menn voru ekki á eitt sáttir um þetta leikrit og í Vísi þann 6. janúar 1975 kallaði Ólafur Jónsson verkið „afkáraleg[an] farsa uppúr verkinu [Dómínó].“ Furðuleg ummæli í neikvæðum leikdómi sem lýsa grundvallarmisskilningi á, þó ekki sé nema, hugtakinu „farsi“. Herbergi 213 er allmerkilegt verk og vísar fram og aftur götu síns tíma en er þó í fullu fjöri enn í dag og bíður þolinmótt framsækinnar uppsetningar. Þegar Pétur Mandólín „kemur fram“ í Dómínó er hann einskonar tákn um það sem var; bjart og gott – en var þó sennilega aldrei í raun. Það rímar svo við þá staðreynd að þó svo að Her- bergi 213 hverfist mjög um þennan Pétur Man- dólín er hann ekki í leiknum og við vitum ekki hvern mann hann hefur haft að geyma, þó svo að honum og köflum úr hans lífshlaupi sé lýst af kappi. Pétur er kletturinn sem verkið byggist á, hann er undirstaða sem er vel skilgreind en engan veginn skilin. Á þjóðhátíðarárinu 1974 stóðu Íslendingar einmitt í því af firna mikilli atorku að skilgreina tilveru sína og tala fjálg- lega um það á hverju sú tilvera grundvallaðist. Oftlega var í því tilefni vitnað til Snorra Hjart- arsonar og þrenningin „land, þjóð og tunga“ kölluð til. En hver var skilningurinn? Heildarskipulagið sem Albert er að vinna að í verkinu er sagt vera heildarskipulag bæjar- félagsins. Við athugun á leikritinu rennur mann í grun að Jökull hafi haft eitthvað annað skipu- lag í huga og er þá nærtækast að líta á skipulag samfélagsins, skipan mála, hefðbundið skipulag fjölskyldunnar, skipan kvenna í kvenhlutverk bæði í verkinu sjálfu og í verunni. Altént geng- ur Albert inn í skipulagt hlutverk Péturs Man- dólíns þannig að óljóst er um hríð hver er hvað. Albert fær ekki rönd við reist þrátt fyrir að vera fulltrúi hins reglufasta. Stuttur leikþáttur eftir Jökul heitir Hlæðu Magdalena, hlæðu verkið var fumsýnt 1975 af Höfundaleikhúsinu á Hótel Loftleiðum. Þetta er í raun hrollvekja og sennilega magnaðasta leikrit sinnar tegundar, íslenskt, þó að stutt sé. Það er einhver heillandi óhugnaður í þessu verki; ótrúleg grimmd og kúgun. Eitt af mörg- um leikritum skáldsins sem svo sannarlega er kominn tími til að setja á svið að nýju. Um það bil ári síðar sýndi Ríkissjónvarpið Keramik en það var síðasta sjónvarpsverkið sem sýnt var á meðan að Jökull lifði en Vandarhögg var ekki flutt fyrr en eftir hans dag (1980). Eitt leikrit skrifaði Jökull sem er öðrum póli- tískara, það er Sonur skóarans og dóttir bak- arans eða Söngurinn frá My Lai. Verkið var lengi í smíðum og var ekki fullskapað þegar höf- undur þess lést; það var frumsýnt í Þjóðleik- húsinu í september 1978 en hafði verið forsýnt á Listahátíð þá um sumarið, tæpum tveimur mánuðum eftir lát Jökuls. Tómas Guðmundsson orti: Samt dáðist ég enn meir að hinu, hve hjörtum mannanna svipar saman í Súdan og Grímsnesinu. Segja má að hér sé komin grunnhugmyndin í verkinu; að vísu er óvíst hvort Jökull hefur „dáðst“ að svipuðu hjartalagi fólks hvar sem er í heiminum en hitt er nokkuð ljóst að hann hafði a.m.k. veitt því athygli. „Leikurinn fer fram í sjávarplássi á Norðurlandi“ segir Jökull við byrjun leiks, það er hálfur sannleikur hjá skáld- inu; leikurinn gerist nefnilega um víða stríðs- hrjáða veröld. Auðhyggja og stríðsrekstur eru hér tekin á beinið og Jökull er á því að einmitt þetta tvennt – eða eitt – sé að sigla með heiminn til helvítis. Hann kemst þó að því að enn sé möguleiki á að spyrna við fótum, en þá verði menn líka að setja traust sitt á hið einfalda og góða sem þrátt fyrir allt bærist enn víða. En við erum að verða of sein, einnig í „sjávarplássi á Norðurlandi“ (eins og nýleg dæmi sanna). Þetta verk hlýtur að fara að rata uppá svið að nýju. Rétt rúmum tveimur árum eftir dauða Jökuls var leikrit hans Í öruggri borg frumsýnt í Þjóð- leikhúsinu. Verkinu mun ekki hafa verið fylli- lega lokið af hálfu Jökuls og því í raun ósann- gjarnt að fjalla um margvíslega galla þess því að viðbúið er að höfundurinn hafi átt eftir að sníða af því ýmsa agnúa. Hér er til umfjöllunar smáborgaraháttur, minnimáttarkennd og tví- skinnungur þeirra sem höfðu haft sem hæst rúmum áratug áður, boðað byltingar og bætt mannlíf. En hurfu í sófasett áttunda áratug- arins, drukku dýrar veigar, töluðu mikið, gerðu fátt – Jökull vandar ekki þessu liði kveðjurnar, gerir lauslega grein fyrir fögrum áformum þeirra í upphafi: GUNNAR: ... Það eru atvinnutækin sem valda meng- uninni, það eru atvinnutækin sem gleypa orkuna. Og at- vinnutækin eru í höndum fárra útvaldra sem kæra sig kollótta þó þeir eitri andrúmsloftið og brenni upp allri orku. Þeir raka saman auðæfum og láta sér örlög fjöldans í léttu rúmi liggja. Það er skammgóður vermir að hafa sjúkrasamlag og tryggingar og ekknabætur þeg- ar maðurinn finnur á sér útslokknun lífsins. (Í öruggri borg bls. 157, II.) Síðar í verkinu hefur sami Gunnar ekki manndóm í sér til þess að lappa uppá aspar- hríslu hjá kellíngunni sem hann er lagstur uppá. Jökull leikur hér að hluta til svipað stef og í Herbergi 213, spyr spurninga um hið mögulega og það ómögulega og þurrkar á köflum út skilin þar á milli. Það er ekki hægt að segja að Jökull hafi náð sér á strik enn sem komið er, þar sem hann var kominn við að skrifa þetta verk. Hversu miklu hann ætlaði að breyta, og hvað, ef eitthvað, hann ætlaði að bæta veit ekki nokkur maður. Aftur og aftur og aftur og ... Það er hægt að hafa mörg orð um stíl Jökuls og ef að rýnt er í heimildir má sjá að menn eru alls ekki sammála um hvað helst einkenndi hann. Það er þó ljóst að Jökull hefur nokkuð sérstakan kaldhæðinn húmor, jafnvel ögn kvik- indislegan á köflum en það er jú sú tegund gam- ansemi sem okkur Íslendingum fellur hvað best. Talmálsstíll leikpersóna Jökuls er snagg- aralegur, hraður og er á löngum köflum sann- kölluð gullnáma fyrir leikara með góðar tíma- setningar (les. tæmingar). Eða hvað má t.d. segja um tilsvar Dóru þegar hún hefur sagt Al- bert frá því að Pétur hafi hengt sig?: DÓRA: ... hengdi sig. ALBERT: Þetta er svo voðalega ... voðalega ... óskap- lega ... hvað skal segja? Maður verður bara alveg orðlaus ... lamaður ... Þetta er eitthvað svo ólíkt Pétri, ha? DÓRA: Enda hafði hann aldrei gert þetta áður. (Herbergi 213 bls. 38, II.) Fyrst og fremst tala þó persónur Jökuls „eðlilega“ saman; kjamsa jafnvel sí og æ á því sama, endurtaka sig ýmist viljandi eða óvart. Hugsa sitt en segja annað, tala í kross annars hugar, eru jafnvel fráhrindandi í orðræðu sinni. Undirritaður vill halda því fram að sterkasta stíleinkennið á leikverkum Jökuls sé endur- tekningin innan sama verks, en ekki síður sú sem tekur sig upp og skýst á milli verka, líkt og hún viti að það sé hennar afmarkaða svæði, þar megi hún leika lausum hala, annað komist hún ekki, hún komist ekki burt. Tíu árum eldri en Jökull Jakobsson var írska leikritaskáldið Brendan Behan, sá drakk sig í hel en skömmu áður en hann fullkomnaði það „ætlunarverk“ sitt þá var Jökull á ferð í Dublin og hafði hug á því að hitta kappann. Það varð ekki, en ekki er að efa að þeir hefðu getað sagt hvor öðrum sömu sögurnar, félagarnir, sömu sögurnar aftur og aftur, það var stílbragð beggja. Behan var skammaður fyrir það að margnota sama efnið, margsegja sömu söguna við ýmis tækifæri, blóðmjólka hverja setningu, hvert orð. Behan hafði svartan húmor, hann var meistari samtalstækninnar en sagði þó fyrst og fremst sögur. Jökull Jakobsson sagði líka sögur: „Hvaða boðskaps- og ádeilukjaftæði er þetta? Af hverju skilur enginn að ég er bara að segja frá? Er það ekki nógu fínt?“ sagði hann eftir eina umsögn- ina um Pókók í blöðunum. (Perlur og steinar, bls. 116). Og Jökull var líkt og Behan skamm- aður fyrir að vera alltaf að segja sömu söguna, sjá t.d. tilv. í Ólaf Jónsson hér að ofan, einnig gagnrýndi Ólafur Jökul á svipaðan hátt fyrir Klukkustrengi og fleiri tóku undir. Það ber mikið á því í leikritum Jökuls að per- sónur, eða minni, ganga aftur frá verki til verks; ekkert endilega á sama hátt heldur eins og fyrir tilviljun. Með þessu er eins og Jökull hafi viljað undirstrika þann smáa heim sem Ísland er, þetta litla sögusvið mikilla sagna. Og Jökli finnst það alveg nóg, þetta svið. Hann er ekkert í sínum skáldskap að kjafta og blaðra um eitt- hvað sem hann hefur ekki hundsvit á, hann rís úr því smáa í skrifum sínum og öslar áreynslu- laust í burt úr meðalmennsku án þess þó að hverfa þeim sjónum sem eftir standa. Leikrit hans eru þannig alltaf í sambandi við það fólk sem um og fyrir er skrifað. Þannig þéttir Jökull veruleikann; Sigurlaug á fjórtán þraukar ekki bara yfir ógnarlöngum dauðdaga sonar síns í Sjóleiðinni til Bagdad nei, hún hringir líka í Hreinsunardeildina í því miður frú út af stífluðu klóaki. Sænski trúboðinn er á ferli í Sjóleiðinni og í Hart í bak og Orgelstillarinn sem allt hverf- ist um í Klukkustrengjum er engin blekking því að við fréttum af því að hann hafi komið og lag- að orgelið, við fréttum af því í Herbergi 213. Þetta er satt. Og því er okkur nauðsynlegt, að hlúa að því sem við þekkjum best, því smáa vegna þess að hið stóra er á undanhaldi, sjálf menningin hún verður: DAVÍÐ: Kannski ekki nema hálf síða – eða fáeinar línur, ha? Jafnvel ekki nema neðanmálsgrein? (Sumarið 3́7 bls. 222.) Og hann er ekki einn um þessa skoðun: TÓMAS: ... – Ég les minningargreinar um stórmenni andans í Sunday Times – þessa sem halda því fram að okkar siðmenning sé hin fyrsta í veröldinni sem geri sér ljóst að hún er í dauðateygjunum og verði í framtíðinni ekki annað en neðanmálsgrein í alfræðibók ... (Í öruggri borg bls. 175, II.) Allt verður svona enhvern veginn vinalegra, viðkunnanlegra þegar persónurnar samsinna hver annari á milli verka, vitna hver í aðra eða bara eru á ferli hér og hvar í höfundarverki skálds. Þegar svona er komið fær maður ein- hverja þægilega öryggiskennd og liggur ekkert á að drífa sig burt. Og kannski er það einmitt vegna alls þessa að Jökli hefur ekki tekist að komast burt. SIGNÝ: ...Við erum öll að reyna að komast burt. En það er ekki til neitt sem heitir burt ... (Sjóleiðin til Bagdad bls. 198). NA AÐ KOMAST BURT“ Morgunblaðið/Ólafur K. Magnússon á Dómínó í Iðnó 4. júní 1972. Höfundur er leikhúsfræðingur og kennir fræði- greinar við leiklistardeild Listaháskóla Íslands. Helstu heimildir: Agnar Bogason, Mánudagsblaðið 16/1 1961. Behan, Brendan, The Dubbalin Man, A & A Framar, Dublin 1997. Behan, Brendan, The Complete Plays, Methuen, London 1978. Cronin, Anthony, Dead as Doornails, Lilliput Press, Dublin 1999. Fríða Á. Sigurðardóttir, Leikrit Jökuls Jakobssonar, Menningarsjóður, Reykjavík 1980. Jóhanna Kristjónsdóttir, Perlur og steinar - árin með Jökli, AB, Reykjavík 1993. Jökull Jakobsson, Leikrit I og II , Jón Viðar Jónsson annaðist útgáfu, Hart í bak, Reykjavík 1994. ÓConnor, Ulick, Brendan Behan, Abacus, London 1993. Ólafur Jónsson, Vísir, 6/1 1975 & 15/5 1973. Snorri Hjartarson, Á Gnitaheiði, Heimskringla, Reykja- vík 1952. Tómas Guðmundsson, Ljóðasafn, AB, Reykjavík 1989.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.