Tíminn - 16.10.1977, Qupperneq 20

Tíminn - 16.10.1977, Qupperneq 20
20 Sunnudagur 16. október 1977. Viö erum stödd aö Tungu í Fljótshliö á fögrum haustmorgni i októberbyrjun 1977, hjá Oddgeiri Guöjónssyni, bónda og hrepps- stjóra i Tungu og Guöfinnu Ólafs- dóttur konu hans. Höfundur þess- ara llna og Oddgeir bóndi eru setztir aö spjalli inni i stofu, og samræöan hefst eitthvaö á þessa leiö: Þriðji ættliðurinn i Tungu — Þú ert borinn og barnfæddur hér i Tungu, Oddgeir? — Já, ég er þaö, og hef alltaf átt hér heima. Foreldrar minir bjuggu hér, og afi minn og amma sömuleiöis. Ég er þriöji ættliöur- inn i röö, sem býr hér, svo þaö má vist fara aö kalla þetta ættaróöal. Aöur fyrr stóö bærinn neöar en nú, hér viö giliö, og haföi staöiö þar alla tiö, en 6. mai 1912 komu hér miklir jaröskjálftar, og þá hrundi bærinn i rúst. Ég var á ööru aldursári þegar þetta gerö- ist, og bjargaöist naumlega, i raun og veru fyrir hreina tilvilj- un. Eftir þennan atburö ályktaöi faöir minn sem svo, aö minni jaröskjálftahætta væri uppi á tún- inu, þvi aö fjárhús og hlaöa, sem stóðu þar, féllu ekki i jarðskjálft- anum, og mátti heita aö þau sak- aði lítið sem ekki. Faöir minn brá þvi á þaö ráð að flytja bæinn hing- að, og siöan byggöi hann hér allt upp frá stofni. Þá var svæöið hérna fyrir framan, sem nú er oröiö að túni, þýfður mói og út- hagi. Pabbi réðist nú i að slétta þetta land og breyta þvi i tún. Faðir minn bjó svo hér til árs- ins 1942. Hann tók viö búi af sin- um föðurárið 1900, en hann, (þ.e. Jón afi minn), hóf hér búskap þjóöhátiðarárið 1874. Og svo hef ég búið hér frá árinu 1942. Kúabúskapur er grunn- urinn — Þaö hefur veriö ólikt um aö ■ litast hér, þegar þú varst að alast upp, þvi aö mikið hefur verið gert bér siöan. Skógræktarstööin á Tuma- stööum var ekki komin þá. Land- græöslan keypti Tumastaöi, og siðan hefur verið þar trjáræktar- og uppeldisstöö fyrir skóg, og viö i Tungu létum lika af hendi land til skógræktar. Ætlazt er til, aö sá skógur, sem þar er aö vaxa upp, veröi visir aö sveitarskógi. — En hvaö um biískapinn hjá ykkur bændunum hér I Fljóts- hlfö? — Flestir eru með blandaöan búskap, kýr, kindúr og hross. Ég átti lengi kýr og seldi mjólk, og faöir minn sömuleiöis. Fyrsta stigið á þeirri þróunarbraut voru rjómabúin, og siöan mjólkursal- an til Mjólkurbús Flóamanna \ Selfossi. Lengi vel var mjólkin flutt i brúsum I veg fyrir mjólkurbilana, sem óku þjóöveginn, en fóru ekki heim á bæina, en nú á siöustu ár- um eru komnir stórir mjólkur- geymar meö kælitækjum. Siöan koma bilarnir heim á alla bæi og taka mjólkina beint úr geymun- um. Þetta eru gifurleg þægindi og vinnusparna öur. — Reyndist ykkur ekki mjólkursalan drjúg hvaö tekjurn- ar snerti? — Kúabúskapur hefur veriö stundaöurá Islandi, sennilega frá landnámi. Ég álít, að i raun og veru hafi þaö verið kýrin, sem bjargaði þessari þjóö i gegnum þrengingar liöinna alda. Oft var mjólkin úr kúnum eina björgin. Ég held, aö enn þann dag i dag sé kýrin grunnurinn i búskap okkar, og sauðfjárbúskapurinn sé ekki nærri eins traustur. Ef til vill er þetta misskilningur minn, en þó þykist ég tala af nokkurri reynslu.Einsogégsagði áöan, þá- var ég lengi meö kýr, og þaö var af heilsufarsástæðum, aö ég hætti viö þær fyrir tveim árum. Ég játa, aö þá þótti mér skarö fyrir skildi i búskap minum. Þaö er óneitanlega mikill munur á þvi fyrir bændur aö fá greitt mánaöarlega fyrir afurðir sinar (mjólkursalan), heldur en að fá greiðslu tvisvar á ári, eins og fjárbændur þekkja. — Og nú ert þú sjálfur kominn I töiu fjárbænda. — Já, ég er eingöngu með fé núna. — Er búiö stórt? — Nei, ég á ekki margt fé. Bú- skapur minn er allur smár i sniö- um, og ég vil ekki hafa stórt bú, þvi aö ég hef lengi veriö þeirra-r skoöunar, aö sveitabúskapur sé ekki eftirsóknarverður, ef bónd- inn er þræll við störf sin og getur aldrei litiö upp úr erfiöi, helga daga né virka, og þarf jafnvel aö vinna fram á nætur. Þaö á aö vera meginatriöi hvaö sveitabú- skap varðar —og er kannski mik- ilvægastalls, — aö menn getiráö- ið sér sjálfir og notið nokkurs frelsis. — Er ekki lika sú raunin meö þig? Sýslar þú ekki viö ýmisiegt fleira en búskapinn? — Jú, ekki neita ég þvi, aö ég hafi fengizt viö fleira en búskap, en það er ekki umtalsvert. Viö skulum ekki tala um það Byggðasaga Suðurlands — Er það ekki rétt, sem ég þykisthafa frétt, aö þiö Sunnlend- ingar séuö aö efna til mikiilar byggöasögu? — Jú, þaö er rétt. Svo er mál með vexti, aö stjórn BUnaöar- sambands Suöurlands ákvaö aö láta rita byggöasögu Suðurlands, og fór þar að dæmi ýmissa ann- arra, sem hafa áöur tekizt slik verkefni á hendur. Þaö var kosin nefnd hér til þess aö vinna aö þessu verki og ýta þvi áfram, en þvi miöur hefur verkið gengið hægara en til var ætlazt. 1 upphafi var ákveöiö aö fela öllum formönnum búnaöarféiag- anna á sambandssvæðinu aö skrifa jaröalýsingu, hver I sinni sveit, safna myndum af húsráö- endum og bæjunum sjálfum, og þannig áttiað koma fram lýsing á öllum jöröum á þessu svæöi, sem ermjög stórt.en þaönær, eins og kunnugt er, yfir Vestur-Skafta- fells-Rangárvalla- og Arnessýsl- ur. Hér er þvi vitaskuld um mjög mikið verk að ræöa, og hlýtur að taka verulegan tima aö vinna þáö. Og jaröalýsingarnar voru ekki hiö eina, sem rita þurfti. Það áttilika aö skrifa lýsingu á hverri sveit, enn fremur ágrip af sögu búnaðarfélaganna og annarra félaga, sem starfað hafa i þessum sveitum. Ætlunin var að fá sér- staka menn til þess aö rita sjálfa byggöasöguna, þróunarsögu byggöar og búskaparhátta frá fortið til nútíöar. Nú þegar mun einn maöur i hverri sýslu hafa gefiö vilyröi fyrir þvi aö vinna þetta verk. — Eru mönnum sett einhver takmörk um þaö, hversu langt aftur i timann þeir mega rekja búskaparsögu hverrar jaröar? — Nei, þeim eru ekki sett nein timatakmörk, enda veröa þeir aö hafa nokkuö frjálsar hendur um þetta efni. Ég vil nota þetta tækifæri til þess aö lýsa þvi yfir, aö ég vænti þess fullkomlega, aö Sunnlend- ingar verði ekki eftirbátar ann- arra, sem hafa tekiö sér slik verk fyrir hendur. Ég er sannfærður um, aö þeirmenn.semhafa tekiö, eða eiga eftir að taka að sér til- tekna þættiþessa stóra verkefnis, muni skila þeim af sér með sóma á sinum tima. Enginn hörgull á eld- fjöllum og gosum — Þó að ég sé kannski ekki svo mjög kunnugur hér I Rangár- þingi, þá sýnist mér aö hér séu mikiar andstæður, annars vegar mjög mikill gróöur og ræktun af manna völdum, en hins vegar fer hér fram mikil gróðureyöing, bæði af völdum vatns og vinda. — Eöa er þetta ekki rétt? — Jú, það er vissulega ekkert of sagt. Rangárvallasýsla er aö mörgu leyti ágæt til búskapar. í lágsveitunum er yfirleitt mjög mikill gróöur, og hér I Fljótshlið má heita að séu samfelld tún, alla sveitina á enda. Landfræöi- lega nærFljótshliö út á Moshvols- ás, þannig aö austustu bæir i Hvolhreppi eru landfræðilega i Fljótshlið, hvað sem hreppa- mörkin segja. í uppsveitum Rangárvalla- sýslu, til dæmis i Landssveit, hef- ur orðið mjög mikill uppblástur, ogsömuleiöis á Rangárvöllum. — Ég veit, aö ekki þarf þér aö segja, aö Landgræösla rikisins hefur bækistöðvar sinar i Gunnarsholti á Rangárvöllum. Þar hefur verið . unniö ákaflega mikið og merki- legt starf, Rangárvellir hafa al- gerlega skipt um svip á siðustu árum og áratugum. 1 Landssveit hefur lika veriö hafizt handa um að græða blásið land, og meö miklum árangri. Hér i Rangárvallasýslu er starfandi nefnd ein, sem gróður- verndarnefnd heitir. Starf hennar er að fylgjast með hvers konar gróöureyöingu, ofbeit og öðru sh'ku, þar meö talinn uppblástur, og ef vötn her ja á og br jóta land. I þessari nefnd eru þrir menn, og þeir fara venjulega um á hverju ári og skoöa þá staöi, þar sem einhver landspjöll hafa oröið. Hér suöur af Fljótshliðinni var lengi slikt svæði, áöur en hlaðið var fyrir Þverá. Þá byrjaöi uppblást- ur vestan við svokallað Aurasel, sem er bær hér beint suður af, en hefur nú verið i eyöi um nokkurra ára skeið. — Lagöist bærinn i eyði vegna sandfoks? — Nei, ekki var nú þaö, en vestur af Auraseli er geysistórt svæði, sem blés algerlega upp. Þetta svæöi var girt fyrir mörg- um árum, og er nú aö gróa upp, en sú uppgræösla tefst vegna áfoks annars staðar frá. Ofar en þessi sandgræöslugirö- ing er svæöi, sem viö köllum ,,á milli vatna”. Þverá skipti sér i tvær kvislar hér áður fyrr, og á milli kvislanna voru örnefnin Mýrbugur, Réttarfit og Hunds- melur. Þar suö-vestur af hétu Grýlumelar, og vestar Jónsmel- ar. Þetta land, vestan við Hunds- mel og framan viö Mýrbug, hefur allt blásiö, og er aö blása enn. Þegar norö-austan stormar eru hér, sjáum viö hve þykkur mold- ar- og sandmökkurinn gýs þarna upp og dreifist fram yfir sand- græðslugirðinguna vestan við Aurasel, — og ég er alveg viss um, að þettaáfok tefur mjög fyrir uppgræöslu þar. Þaö er þvi hin mesta nauðsyn að stööva upp- blásturinn vestur af Mýrbug. Þaö er aö visu ekki neitt und- runarefni, þótt hér veröi upp- blástur, þar sem við búum inæsta nágrenni við Heklu og fleiri eld- fjöll. Það er nokkurn veginn vist, aöuppblásturinná Rangárvöllum og Landssveit, og ef til vill I allrí sýslunni, er fyrst og fremst af völdum Heklu. — Hér i grenndinni hafa líka oröiö mörg gos, smá og stór, siðan þú fórst aö muna eftir? — Já, þaö er alveg rétt. Fyrsta gos, sem ég man eftir, er Kötlu- gosið 1918. En nú á siöustu árum má heita, aö hvert gosið reki ann- að. Hekla gaus 29. marz 1947, öskjugosvarö 26. okt. 1961, Surts- eyjargos 14. nóv. 1963, Heklugos 5. mai 1970 og svo Vestmanna- eyjagosiö 23. janúar 1973. — Þaö er þvi ekki hægtaöisegjaaövið sé- um neitt fátæk hér að eldfjölTum og gosum. Markarfljót hefur löng- um verið erfitt viður- eignar. — Og eitthvað eigiö þiö af vatnsföllum iika. Er Markarfljót- iö ekki alltaf aö gera ykkur ein- hvern óieik? — Jú, þaö er búiö aö gera óskaplega mikinn usla og valda miklu tjóni, bæöi hér i Fljótshlið, undir Eyjafjöllum og i Landeyj- um. En eins og ýmsum er kunn- ugt, þá var stofnað svokallaö Vatnafélag Rangæinga, — þaö mun hafa verið áriö 1928, — og upp úr þvi var farið aö hlaða fyrir og reyna að hafa einhvern hemil á öllum þessum vatnagangi. Löngu fyrr höfðu að visu verið gerðar tilraunir i þá átt aö stööva land- brotið og varna vötnunum aö falla hér vestur á bóginn. 1 byrjun átjándu aidar fór Markarfljót að leita I vestur. Þegar Vigfús Þór- arinsson sýslumaöur faðir Bjarna Torarensens skálds, var á Hliðar- enda, þá varö hann óvinsæll vegna þess að hann var að reyna aöskylda bændur til þess að vinna nokkurs konar þegnskylduvinnu — skyldudagsverk — viö að moka fram Markarfljótiö og varna þvi þannig að renna vestur eftir. En árangurinn af þessu starfi varö auðvitað sáralitill, af þeirri ein- földu ástæöu, að menn höföu ekki neitt i höndunum nema rekuna. önnur tæki og stórvirkari þekkt- ust ekki. Eftir aö farið var aö hlaða skipulega fyrir þessi vötn, vakn- aöi von manna um aö slikt mætti takast, en aö visu voru tækin til þeirra hluta ákaflega takmörkuð lengi vel. Satt að segja furðar mig, hve bjartsýnir menn voru, aðþeirskylduleggjatilatlögu viö vötnin meö þeim tækjum sem þeirhöföu yfir aö ráöa. En áfram var haldiö. Þverá var brúuð árið 1932, Markarfljót 1934, ef ég man rétt, og seinast var hlaöinn garö- ur við Þörólfsfell. Hann hefur staö izt raunina mjög vel, enda voru þá komin til sögunnar miklu öfl- ugri tæki en áður höföu þekkzt, svo hægt var að setja stórgrýti i garöinn. Aö visu komst Markar- fljót fyrir garöinn á siöasta ári, en strandaöi þá á svokölluöum Háamúlagaröi, sem er miklu eldri en hinn garðurinn, og þaö varnaði þvi aö Fljótið kæmist hér vestur m eö allri F ljótshliö E f þessi garður heföi brostið þá, hefði tjóniö numið mörgum milljónum króna, — og i rauninni verið óútreiknanlegt, þvi að þá heföi ekkieinungis eyöilagzt mik- il ræktun, sem Fljótshliöingar hafa komið sér upp hér á aurun- um, heldur hefðu lika samgöngur verið i hættu, tildæmisef brúna á Þverá heföi tekiö af i þessum vatnavöxtum. En sem betur gór stöðvaðist Markarfljót viö Háamúlagarð aö þessu sinni, og fór ekki lengra. Þar sem náttúran vitnar með sögunni, en gegn sumum fræðimönnum — Aöur fyrr var þaö svo, að fiestir könnuöust vel viö Njálu. Ég veit ekki hvernig þetta er nú, þvi aö nú er svo margt á boöstól- um. Og sjálft skólanámið er orðiö svo umfangsmikiö, aö þaö er æriö verkefnifyrirbörn og ungiinga aö leysa þaö af hendi sem þeim er ætiað á þeim vettvangi. Hitt er vitanlega alveg rétt, að Fljótshliö er mjög sögurik sveit, og flestir landsmenn munu vita nokkur skil á helztu sögupersón- um og atburðum Njáls sögu. Það hefur ákaflega mikið veriö rættog ritaö um þessa bók Njáls sögu, og það að vonum. Ýmsir hafa talið, aö fornsögur okkar, — og þá Njálssaga lika — séu að mestu eöa öllu leyti skáldskapur, en ekki sannsögulegar. Vafalaust eru samtöl og ýmislegt fleira i Njálu verk þess manns, sem skrifaði hana. Ég ætla ekki aö reyna að gizka á, hver þaö hefur gert, en áreiðanlega hefur hann verið mikill snillingur. En ég held, aö menn ættu aö lita örlitið betur i kringum sig, áður en þeir fullyrða, að Njála sé skáldskapur frá rótum. Þaö er dálitiö merki- legt, þegar náttúran sjálf kemur og vitnar með sögunni, en á móti þeim mönnum, sem dæma hana tilbúning rithöfundar. Ég skal nefna dæmi um þetta: Það hefur verið sagt, aö bardaginn viö Rangá hafi aldrei átt sér stað, af þvi að þar sé ekki neitt nes, en Oddgeir Guöjónsson og Guöfinna ólafsdóttir kona hans. , ,Pogur e Rætt við Oddgeir Gi Tungu í F:

x

Tíminn

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.