Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Teningur

PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Teningur

						ÞORSTEINN    GYLFASON
SKALDSKAPUR OG
SANNLEIKUR
I
Sannleikskenningin
Það er afar algeng hugmynd um
skáldskap að honum sé ætlað að láta
einhvern sannleika í ljósi. En það
getur ekki verið neinn venjulegur
sannleikur því að oftast nær er skáld-
skapur einmitt skáldskapur, það er að
segja tilbúningur eða uppspuni. Og til-
búningur eða uppspuni er auðvitað
ósannur. Vilmundur Jónsson hefur
þessa kenningu eftir Halldóri Lax-
ness: „allur skáldskapur er fyrst og
fremst blekking og að jafnaði því
betri skáldskapur, því fullkomnari
sem blekkingin er."1 Af þessum sök-
um hafa þeir sem trúa á sannleikann í
skáldskap orðið að búa sér til aðra
sannleikshugmynd en hina venjulegu
og trúa þá á tvenns konar sannleika,
skáldlegan sannleika annarsvegar og •
hversdagslegan sannleika hins vegar.
Þá er oftar en ekki talið að skáldlegi
sannleikurinn sé í einhverjum skiln-
ingi æðri eða meiri en hinn hversdags-
legi. Og aðrir andmæla eins og Archi-
bald MacLeish, skáldið ameríska sem
frægast er á Islandi fyrir að hafa lagt
til einkunnarorðin að Tímanum og
vatninu, gerir í fyrirlestri sínum
„Skáldið og blaðamaðurinn".2 Stund-
um er skáldlegur sannleikur gerður
að andstæðu vísindalegs sannleika,
og menn flytja innblásnar ræður um
skáldskap og vísindi sem andstæður í
andlegu lífi og búi hvor um sig við
sinn sannleika. Ég minnist frægrar
enskrar ritdeilu um vísindi og bók-
menntir og þann sannleika sem eigna
megi hvoru um sig. Þar áttust þeir við
lífefnafræðingurinn Peter Medawar
og gagnrýnandinn John Holloway.3 í
fæstum orðum er sannleikskenningin
um skáldskap og jafnvel alla list ein af
heldri kenningum fagurfræðinnar fyrr
og síðar.
Þess má geta til fróðleiks að alveg
sambærileg sannleikskenning er til
um trú: þá eru trúarleg sannindi gerð
eðlisólík til að mynda vísindalcgum
sannindum, þannig að kraftaverkasög-
ur guðspjallanna eða sjálf píslarsagan
geti verið trúarlega sannar þótt þær
séu vísindalega eða sagnfræðilega
ósannar. Bróðurparturinn af guð-
fræði þessarar aldar gengur út á þessa
tvíhyggju eða tvöfeldni um sannleik-
ann.
II
Kenning Aristótelesar
Sannleikskenningin um skáldskap
er rakin til Aristótelesar eins og fleira
í menntum og vísindum okkar Vest-
urlandabúa. Um það má lesa fræga
málsgrein í skáldskaparfræði hans
Um skáldskaparlistina 1451b5-ll:
Af þcim sökum er skáldskapurinn heim-
spekilegri (vísindalegri) og æöri en öll
sagnfræði, en skáldskapurinn tjáir frcm-
ur hið almenna, sagnfræði hið cinstaka.
Hið almenna er það sem ákveðin mann-
tegund er líkleg til cða hlýtur að segja
eða gera, en það vill skáldskaparlistin
tjá, þótt persónunum séu valin sérstök
nöfn. Hið einstaka er það, sem til dæmis
Alkíbíades gerði eða varð fyrir.4
Með hugmyndinni um skáldlegan
sannleika, sem væri meira að segja
æðri en venjuleg söguleg sannindi,
mætti líta svo á að Aristóteles sé hér
að gera enn eina uppreisnina gegn
kennara sínum Platóni sem var á móti
skáldskap eins og menn vita af því að
hann trúði því eins og Halldór Lax-
ness að skáldskapur væri lygimál,
blekking.
Það virðist liggja í orðum Aristó-
telesar eins og þau eru oftast þýdd að
skáldskapur flytji okkur almenn sann-
indi um mannfólkið, nánar tiltekið
um manntegundir: svona er hetja,
svona er kokkáll, svona er skass. Og
af þessum tegundarlýsingum megi
læra miklu meira af sannindum um
manncskjurnar en til dæmis af ráð-
vandlega skrifaðri ævisögu einhvers
einstaklings sem þarf ekki að vera
neinum manni líkur.
Nú virðist mér sá galli vera á
orðum Aristótelesar ef við skiljum
hann svona að það sem hann segir er
augljóslega rangt. Það er að vísu til sú
tegund bókmennta sem gengur út á
					
Fela smįmyndir
Kįpa I
Kįpa I
Kįpa II
Kįpa II
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52
Blašsķša 53
Blašsķša 53
Blašsķša 54
Blašsķša 54
Blašsķša 55
Blašsķša 55
Blašsķša 56
Blašsķša 56
Blašsķša 57
Blašsķša 57
Blašsķša 58
Blašsķša 58
Blašsķša 59
Blašsķša 59
Blašsķša 60
Blašsķša 60
Blašsķša 61
Blašsķša 61
Blašsķša 62
Blašsķša 62
Blašsķša 63
Blašsķša 63
Blašsķša 64
Blašsķša 64
Kįpa III
Kįpa III
Kįpa IV
Kįpa IV