ANDVÖRPUM ARIÐ 1521 teiknaði meistari Albrecht Dúrer frá Núrn- berg (1471-1528) þrjár myndir af sex vel klæddum konum í Antwerpen, sem lengi voru taldar vera ís- lenskar. Diirer dvaldist í Niðurlöndum árið 1520 og fram á haust árið 1521. Hann hafði miðstöð í Antwerpen, þar sem hann umgekkst heldri menn, jafnvel konunga og keisara, svo og lærða menn og leika, sem hann teiknaði og málaði. í Antwerpen bjuggu yfir 100.000 manns í byrjun 16. aldar og höfnin þar var ein hin stærsta í Evrópu. Fyrir utan að vera koparstungumeistari og meistari í olíumálun, stærðfræðingur og ýmis- legt annað var Albrecht Dúrer einn af „Ijós- myndurum" síns tíma. Allt það sem hann sá og þótti einstætt, framandi eða furðulegt teiknaði hann á blað. Eitt sinn er hollenskir sjómenn fengu rostung í net sín í Norðursjó árið 1521 tók Durer sér umsvifalaust ferð á hendur til að teikna og mála kvikindið, sem var afar sjaldséð á þessum slóðum. Diirer hélt dagbók og greindi frá merkum mönnum, sem hann mætti á leið sinni. Dörer var sömuleiðis náttúrufræð- ingur og ritaði meðal annars verk um rúm- fræði sem kom út eftir dauða hans. Eitt af stærstu áhugamálum hans var að teikna bún- inga fólks í þeim löndum sem hann heimsótti. Diirer teiknaði einnig grímubúninga og skraut- klæðnað fyrir sjálfan sig og fyrir heldra fólk. Myndirnar þrjár af hinum vel klæddu kon- um í Antwerpen árið 1521, eru pennateikning- ar, sem litaðar eru með vatnslitum. Þær hafa síðan 1935 verið varðveittar á Le Louvre safn- inu í París og tilheyra safni Edmonds de Rotschilds baróns. íslenskar lconur Myndirnar þrjár voru fyrst birtar umheim- inum í fjórða bindi gríðarstórs verks Friedrichs Lippmanns um teikningar Diirers árið 1896. Lippmann hélt því fram að teikning- arnar sýndu íslenskar konur. Arið 1936 birtist stærsta myndin í hinni stórmerku doktorsrit- gerð sagnfræðingsins og nunnunnar dr. Marie Simon Thomas um íslandssiglingar Hollend- inga og sama myndin birtist löngu síðar í Mið- aldasögu dr. Björns Þorsteinssonar (1978). Hins vegar hafa hinar myndirnar ekki birst í íslenskum ritum svo höfundi sé kunnugt um. Ef texti' myndanna er lesinn, eins og flestir sérfræðingar gerðu fram til ársins 1931, má lesa eftirfarandi á stærstu myndinni með hendi Durers undir hinu alþekkta fangamarki hans AD: 1521 Allso gand dý reichen frowen in eisslond, eða ef snúið er yfir á íslensku: Þannig ganga ríkar konur til fara á íslandi. A annarri myndinni eru teiknaðar tvær konur, sem bera miklar kápur með hermelínsleggingum og lág- vaxnari stúlka með höfuðfat er líkist faldi. Efst á myndina hefur Durer ritað 1521 Also gant man im eyslont dy mechtigh, sem hægt er að útleggja: Þannig ganga hinir heldri til fara á íslandi. Þriðja myndin, sem sýnir tvær konur, ber textann In eyslont gett das gemein Folg also, eða: á íslandi gengur venjulegt fólk þannig til fara. Kristján konungur annar i Anfwerpen 1521 Árið 1521 fór Kristján Danakonungur annar til Niðurlanda og Norður-Þýskalands, og heim- sótti þar meðal annarra mág sinn sinn Karl V, nýkrýndan keisara. Tilgangur fararinnar var að hluta til pólitískur. Konungur fékk hjálp mágs síns til að finna gamla sáttmála um yfír- ráð Danakonungs yfir Lubeck og ýmislegt annað sem styrkti stöðu hans. Dúrer hitti Danakonung á yfirreið hans um Niðurlönd og ritar í dagbók sína í júlí 1521: „Sömuleiðis hef ég séð hve fólkið í Antwerpen var undrandi, er það sá konung Danmerkur, að því að hann var svo karlmannlega fagur maður og vegna þess að hann hafði aðeins komið við þriðja mann frá sínu góða landi." Diirer málaði síðan Kristján konung." Vegna þess skilnings sem menn lögðu í texta myndanna af konunum, vai- sú tilgáta sett fram fyrr á öldinni, að íslendingar hefðu verið í för með Kristjáni konungi til Antwerpen. Föt kvennanna á myndunum, sem frekar henta í K Hefðarfrú frá íslandi? 1521 Allso gand dý reichen frowen in eisslond. EFTIR VILHJÁLM ÖRN VILHJÁLMSSQN Gengið hefur verið út frá því að myndir Durers séu teiknaðar í Antwerpen og konurnar hafi setið fyrir. Því miður ritaði Durer ekki í dagbækur sínar um þessar konur, eins og hann gerði um svo margg aðra sem hann teiknaði. Hugsanlegt er að einhver gæti hafa ver- ið á Islandi og séð íslenskar konur og lýst klæðnaði þeirra fyrir Durer. í Antwerpen bjuggu margir korta- gerðarmenn og sæfarar sem sigldu í Norðurhöfum. Spássíumynd úr Heynesbók AM 147 4to. Stofnun Arna Magnússonar. vetrarkuldum, hafa þó vai-t verið hentug í ferð sem farin var að sumarlagi. Því verður tilgátan um íslendinga í fylgdarliði konungs að teljast ólíkleg. Ef fjöldi manna í fylgdarliði konungs var sá er Dúrer greinir frá, hafa konur ekki verið með eða ekki verið taldar með. Eini ís- lendingurinn, sem vitað er til að Kristján II hafi hitt árið 1521, var Ögmundur biskup Páls- son, sem fór á fund hans í Kaupmannahöfn í maí það ár, en ekki er greint frá neinum kon- um í fylgdarliði Ögmundar. Ekki má gleyma þyí að Kristján konungur reyndi mikið að selja ísland hæstbjóðanda, þar sem ríkiskassinn var ávallt tómur. Hann sendi meðal annars Hans Holm, borgarstjóra og kaupmann á Holtsetalandi, til Hollands og Englands til að reyna að selja ísland. Vildi Kri- stján konungur fá tuttugu til þrjátíu þúsund gyllini af Hollendingum, en ef þeir vildu ekki kaupa, þá fimmtíu til hundrað þúsund ef Hin- rik VIII vildi kaupa landið. Kaupmenn í Am- sterdam voru ekki fráhverfir kaupunum, en í Antwerpen vildu menn alls ekki versla og því varð ekkert úr íslandssölunni. Hvort konungur var enn að reyna að losa sig við ísland til að hlotnast skotsilfur er hann var í Antwerpen vitum við ekki, en freistandi er að ímynda sér að málið hafi enn verið á dagskrá. Dúrer teiknaði marga kaupmenn í Antwerpen og hefur örugglega haft samskipti við ein- hverja af þeim sem ekki vildu kaupa ísland. Lfflenskar konur? Án vitundar íslenskra sagnfræðinga hefur umheimurinn breytt túlkun myndanna þriggja. Þegar árið 1931 setti Lettlendingurinn Nicolaus Busch fram þá tilgátu að Ei(y)s(s)lond á myndunum, eða ísland, væri rangur lestur. Hann taldi réttara að lesa orðið sem Eyfland, sem hann taldi forna mynd af nafni Líflands, sem eru héruð þau sem liggja á landamærum Eistlands og Lettlands nútím- ans. Nafnið Eiflant, Ifland, Eiffenlant í stað Líflands (á latínu: Livonia) kemur fyrir í heim- ildum. Lífland hét til dæmis Iflanty á pólsku á 16.öld. Önnur rök Busch eru þau, að þessar myndir Dúrers hafi birst nokkuð breyttar í Trachten- buch eftir Hans Weigel, sem kom út í Niirn- berg árið 1577, en þar eru konurnar kallaðar líflenskar. Síðar teiknuðu aðrir höfundar bóka um búninga, svo sem Jost Amman (1586) og Abraham Bruyn (1610) eftirmyndir eftir teikn- ingum Weigels og héldu einnig fram að bún- ingar þessir væru líflenskir. Með mjög langsóttum skýringum taldi Busch koma til greina að Dúrer hefði brugðið sér í ferð til Riga og teiknað konurnar þar, en setti fram endaslepptar skýringar því til stuðn- ings. Samkvæmt seinni tíma fræðimönnum er talið afar ólíklegt að Dúrer hafði farið lengra en til Niðurlanda. Nicolaus Busch rannsakaði ekki hvort klæðnaður íslenskra kvenna fyrr á öldum hefði nokkurn tímann verið líkur þeim sem konurnar á myndunum bera. Tilgáta Busch hefur síðan verið tekin gild og hefur þýski listfræðingurinn Ursula Mende bætt um betur í grein, sem kom út árið 1969. Þar nefnir hún mynd Melchior Lorchs af kvenbúningi frá Stralsund í Norður- Þýskalandi frá 1563, og búning sem sést á leg- steini frá 1601, sem sýna kraga sem svipar til kraga sumra kvennanna á myndum Diirers. Mende telur það leiða líkur að því að myndirn- ar sýni í raun konur frá Líflandi frekar en ís- landi. Sá annmarki er á grein þessari, að myndir af þessum sönnunargögnum eru ekki birtar. Háir ki'agar voru reyndar í tísku í Evr- ópu á þessum tíma og einkum í lok 16. aldar og sjást þeir til dæmis á legsteinum í dönskum kirkjum, sem ekki eru mjög langt frá Stralsund. Ekki nefnir listfræðingurinn Mende hvort til séu myndir á legsteinum, á svæði því sem kallaðist Lífland á miðöldum, sem sýni konur með falda, skildahúfur eða háa kraga eins og maddömur Dúrers. Þrátt fyrir mikla leit í bókum hefur höfundi ekki tekist að finna neitt í löndum Eystrasalts, sem svipar til kven- búninganna á myndum Dúrers. Enginn þeirra, sem um myndir þessar hafa skrifað, hefur velt fyrir sér hvort myndirnar hafi verið teUcnaðar eftir minni og séu því ekki að öllu leyti nákvæmar. Gengið hefur verið út frá því að myndirnar séu teiknaðar í Tveir kvenbúningar. In eyslont gett das gemein Folg also. Þrír kvenbúningar 1521. Also gant man im eyslont dy mechtigh. Hans Pfaffrath, klæddur samkvæmt nýjustu tísku í Niðurlöndum. Pennateikning Albrectht Dúrersfrá 1520. Antwerpen og konurnar hafi setið fyrir. Því miður ritaði Dúrer ekki í dagbækur sínar um þessar konur, eins og hann gerði um svo marga aðra sem hann teiknaði. Annar möguleiki er að Durer hafi teiknað búningana fyrir föstuhátíð, sem einhvers konar grímubúninga, sem hann hafði mikið dálæti á að teikna. Einnig er hugs- anlegt að einhver gæti hafa verið á Islandi og séð íslenskar konur og lýst klæðnaði þeirra fyrir Diirer. í Antwerpen bjuggu margir kortagerðarmenn og sæfarar sem sigldu í Norðurhöfum. Þeir og aðrir, sem sigldu til ís- lands gætu hafa greint Diirer frá klæðnaði ís- lenskra kvenna. Pfaffralh Einn þeirra, sem Diirer kynntist í Antwerpen var maður, sem líklega var ættaður sunnan úr Portúgal og var af gyðingaættum. Maðurinn, sem hét Hans Pfaffroth eða Pfaffr- ath, stundaði verslun í kaupstöðum við Eystra- salt. Pfaffroth borgaði Diirer „eitt Filipus- argyllini fyrir mynd teiknaða með koli". Til er önnur mynd Durers af þessum manni, sem ef til vill er uppkast að myndinni sem Pfaffroth keypti og ber hún textann Hans Pfaffrath van Danzgen, ein stark Mann" (Hans Pfaffrath frá Danzig, öflugur maður) og er teiknuð árið 1520. Pfaffroth, sem líklegast var kristnaður gyðingur eða laungyðingur fra Portúgal, var einn þeirra mörgu sem flýðu ok kaþóiskra öfga, og settust að í Niðurlöndum í byrjun 16. aldar. Laungyðingar eða nýkristnir skiptu sí- fellt um nöfn, til að vekja ekki á sér athygli. Durer umgekkst nokkra aðra gyðinga frá Spáni og Portúgal í Antwerpen og teiknaði þá og vinnuhjú þeirra og jafnvel hunda þeirra, sem voru af sjaldséðu spænsku kyni. Hans Pfaffrath hefur þýðingu fyrir þessa frásögn vegna þess að Nicolaus Busch, sem gerði íslensku konurnar að líflenskum konum, hefur lesið tvö eff í miðju nafns Pfaí'fraths, þótt þau séu að öllu leyti frábrugðin þeim effum sem hann sagðist sjá í nafni landsins í texta Albrecht Diirer. Sjálfsmynd um þrítugt anno 1500. myndanna. Eftir að höfundur þessarar greinar hefur skoðað fjölda texta með hendi Durers verður niðurstaða mín að vera sú að það er ess (s eða ss) en ekki eff (f eða ff) í nafni landsins á myndum Durers. Eff og ess Durers geta þó oft verið afar óljós. Annað gott dæmi er til um eff Diirers. Árið 1525 teiknaði Diirer draumsýn sína. Hann dreymdi mikinn skýjastrók og vatnagang, sem ef til vill segir dulsálfræðingum eitthvað um Durer. En er hann skrifar lýsingu sína á teikn- ingu um þennan vota draum sinn, talar hann um grosser wasser, með essum sem líkjast bókstöfunum í Eisslond. Klseðnaður íslenskra kvenna á 16. öld Klæðnaður kvennanna á myndum Diirers er afar sérkennilegur og hafa konur þessar vænt- anlega vakið mikla athygli í mannfjöldanum í Antwerpen, vegna þess hve frábrugðinn klæðnaður þeirra var því sem gerðist þar. Káp- urnar eða „slárnar", sem allar konurnar bera, eru mjög veglegar og bera að því er virðist hermilínshlöð og pelsleggingar, sem óneitan- lega gæti bent til landa, þar sem loðdýraveiðar og -verslun var mikil. Við vitum lítið um klæðnað íslenskra kvenna fyrir aldamótin 1600. í Heynesbók (AM 147 4to) frá byrjun 16. aldar og Jónsbók (Reykja- bók AM 345 fol.) frá seinni hluta 15. aldar er að finna nokkrar lýsingar, sem sýna kventísku áþekka þeirri sem ferðalangarnir í Antwerpen fylgdu árið 1521. Eitt er víst að tíska þeirra var ekkert svipuð því sem gerðist meðal heldri kvenna á meginlandi Vestur-Evrópu á fyrri hluta 16. aldar. Það eru einkum hattar, eða í'aldar kvenn- anna á teikningunum í Heynesbók og Jónsbók, sem eru líkir höfuðfötum kvenna Diirers. I Heynesbók er mynd af sofandi konu í ölvímu, sem ber háan fald á höfði, sem breikkar efst í það sem virðist flatari, spaðalaga skaut. Það er ekki ósvipað höfuðfati ríku konunnar, sem Spássíumynd í Reykjabók. AM 345 fol. Stofn- un Árna Magnússonar. stendur ein á einni af teikningum Diirers. í Jónsbókarhandritinu frá seinni hluta 16. aldar í kafla um „kvenna giftingar" má sjá mikla faldreið. Þar er lýsing af brúðinni og tveimur maddömum sem fylgja henni. Þær bera allar háa falda, sem breikka efst, líkt og faldurinn í Heynesbók, og bera skildi og annað skreyti. Skór kvennanna á myndum Durers vekja einnig athygli. Á þessum tíma voru oddmjóir skór ekki lengur í tísku í Vestur-Evrópu. Skór kvennanna virðast vera fíngerðir og oddmjóir, og eru opnir að hluta til ofan á ristinni. Þfóðbúningar? Arið 1990 sótti höfundur ráðstefnu í Lundi í Svíþjóð um líkamsmannfræði. Margir sérfræð- ingar frá nýju lýðveldunum við Eystrasalt voru meðal þátttakenda. Lettlendingum og Litháum virtist mjög í mun að sýna vestrænum starfs- bræðrum sýnum fram á að þeir tilheyrðu „hreinum evrópskum stofni" aftur á ómuna tíð og sniðgengu veru Þjóðverja, Rússa, gyðinga, Svía og annarra, er lagt hafa mikið til menn- ingar og erfðaefnis lbúanna. Einn þátttak- endenna sýndi sögu lands síns og hins „hreina stofns" með litskyggnum af kvenbúningum landsins á hinum mismunandi tímum, en allar voru myndirnar hugsmíð. Olli þetta dálítilli undran meðal fræðimanna frá Norðurlöndun- um, sem þó sýndu þá kurteisi að gagnrýna ekki þetta þjóðernislega ívaf í fræðifyrirlestrinum. Vangaveltur um tísku hinna ýmsu þjóða, um þjóðbúninga og fjallkonur, virðast vera fylgi- fiskur þess fyrirbæris sem á tískumáli félags- mannfræðinnar er kallað „nation- building" meðal ungra þjóða. Furðulegt er að það voru oftast nær karlar, sem veltu fyrir sér kventísku fyrr á tímum, og einna helst þegar allt var komið á heljarþröm í löndum þeirra. En í raun er ekki til neinn þjóðbúningur. Þeir eru allir rómantískur tilbúningur. Öll tíska er einn hrærigrautur og þótt talað sé um íslenska kvenbúninga eða séríslensk einkenni, ellegar líflensk, verður að minnast þess að þau ein- kenni gætu átt rætur að rekja til annarra landa. Líflensk tíska á 16. óld gæti að hluta til hafa komið frá Rússum. Tískan ferðast fljótt. Til dæmis sýnir tískan á Grænlandi á miðöldum vel hve fljótt menn tóku „Parísartískuna" til sín. Föt, sem hafa fundist í gröfum á Grænlandi, fylgja nqkkurn veginn nýjustu straumum í Evrópu. Á íslandi hafa menn einnig fylgst með. Samtímis hafa margar gamlar hefðir í klæðaburði haldist og einangrast á íslandi vegna þess hve samgöng- ur til og frá landinu voru stopular á stundum. Gaman væri ef einhver fræðimaður í Eist- landi eða Lettlandi, og ef til vill líflenskur, hefði eitthvað til málanna að leggja varðandi konurnar sem urðu á vegi Diirers í Antwerpen árið 1521. Því ekki skal loku fyrir það skotið hér, að þær hafi verið líflenskar frekar en ís- lenskar og þá er hér með búið að leiðrétta villu sem slæðst hefur í íslensk sagnfræðirit. Sama hvert þjóðernið var, þá eru þetta væntanlega elstu myndir, sem frægur listamaður teiknaði af annaðhvort íslendingum eða Líflendingum. Meðal heimilda: Bjórn Þorsteinsson 1978. íslensk miðaldasaga. Reykja- vík. Busch, Nrcolaus 1931. Untersuchungen zur Lebensges- hichte Diirers. Verlag der Buchandlung G. Löffler, Riga. Ephrussi, Charles 1882. Albrecht Dúrer et ses dessins. Paris. Jónas Kr-istjánsson 1970. Handntm og fornsógurnar. Bókaforlagið Saga. Sami 1993. Handritaspegill. Hið íslenska bókmenntafé- lag. Kellenbenz, Hermann 1970. Fremde Kaufleute aus der Ibenschen Halbinsel. Kóln. Lippmann, Fnedrich 1896. Die Handzeichnungen Dur- ers, Bd. 4 (AbteilungXXVI-XLVIII) Nr. 373-375. Berlin. Mende, Ursula 1969. Durers Zeichnungen livlandischer Frauentrachten und seine sogenannte Túrkin. í Kun- stegeschichthche Aufsatze von seinen Schúlern und Freunden des KhlK Heinz Ladendorf zum 29. Juni 1969 gewidmet. Hg. Joachim Gaus. Kunsthistorisches Institut der Umversitát Kbln. 24--Í0. Páll Eggert Ólafs- son 1922. Menn og menntir siðaskiptaaldarinnar á ís- landi. II bindi. Reykjavík. Panofsky, Ei-win 1948. Albrecht Durer. Princeton. Rupprich, Hans 1956. Dúrer. Schriftlicher Nachlass. G. Grote, Berlin 1956. Simon Thomas, Marie 1935. Onze Ijslandsvaarders. Am- sterdam. Veth, J. og Múller S. 1918. Durers niederlándische Reise. Berlin/Utrecht. Bréf frá: Landeskonsevatorin Dr. Gisela Goldberg, Ba- yerische Stattsgemáldesammlung, Alte Phinkothek í Mirnchen og frá dr. Jutta Zander-Seidel, Germanisches Nationalmuseum, Núrnberg. Vefsíða með konu Dúrers, sem sögð er vera frá Líflandi: http-y/mistral.culture.fr/louvre/img/photos/collec/ag /grandafinv0019 jpg Höfundur er Ph D í miðaldafornleifafræði, býr í Kaupmannahöfn og stundar rannsóknir við háskólann í Hróarskeldu 4 IESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 28. ÁGÚST 1999 LESBÓK MORGUNBLADSINS - MENNING/LISTIR 28. ÁGÚST 1999 5 null
Leita
Titlar
Greinar
Fréttir
Um vefinn
Algengar spurningar
