Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
. . . . 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						20    SUNNUDAGUR 11. FEBRÚAR 1996

MORGUNBLAÐIÐ

k

FAHGARWR

FRÁ 'BLANU

Þjóðverjar sem búsettir voru á íslandi við upphaf

heimsstyrjaldarinnar síðari voru teknir til fanga

og fluttir til Bretlands. Urður Gunnarsdóttir

ræddi við Snorra G. Bergsson sagnfræðing sem

hefur skrifað um erfíðleika þeirra við að snúa

aftur til íslands að stríði loknu og afstöðu íslend-

inga til útlendinga á fyrri hluta aldarinnar

SAGNFRÆÐILEGAR rann-

sóknir benda til þess að ís-

lendingar hafi lengst af verið

andvígir því að útlendingar

flyttust til landsins væru þeir ekki

af norræna kynstofninum, þar með

taldir Þjóðverjar. Þegar Bretar

hernámu ísland í heimsstyrjöldinni

síðari var hópur Þjóðverja tekinn

höndum og sendur til eyjarinnar

Manar, þar sem sumir voru fram

til stríðsloka. Þrátt fyrir að íslend-

ingar virðist að jafnaði ekki hafa

snúist gegn Þjóðverjum eftir stríð

gekk mönnunum sem héðan voru

fluttir illa að komast heim aftur

og þá fyrst og fremst vegna and-

stöðu Finns Jónssonar dómsmála-

ráðherra sem fylgdi stefnu sem

viðtekin var á Norðurlöndum.

Þetta hefur komið fram í ritgerð

sem ungur sagnfræðingur, Snorri

G. Bergsson, hefur skrifað um af-

drif Þjóðverjanna sem fluttir voru

héðan.

í lok apríl 1940 reyndust 119

þýskir þegnar búsettir á íslandi,

auk 27 gyðinga sem misst höfðu

þýskt ríkisfang. Rétt er að taka

fram að þýskar konur sem gifst

höfðu íslendingum, og þær voru

allmargar, fengu íslenskt' ríkis-

fang. Þýskir karlmenn, sem

kvæntir voru íslenskum konum,

héldu flestir þýsku ríkisfangi sínu

og börn þeirra fengu sömuleiðis

þýskt ríkisfang.

Snorri segir Þjóðveria á íslandi

hafa haft skiptar skoðanir á nas-

istastjórn Adolfs^ Hitlers. „Þegar

Bretar hernámu ísland í

maí 1940 voru um fimm-

tíu Þjóðverjar skráðir í

íslandsdeild nasista-

flokksins, fyrst og fremst

fyrir tilstilli Werners

Gerlachs, ræðismanns

Þjóðverja á íslandi. Hann beitti

landa sína miklum þrýstingi til að

ganga í nasistaflokkinn og tóku

fáir Þjóðverjar búsettir hér þá

áhættu að hunsa Gerlach." Snorri

segir að hér hafí vissulega verið

eldheitir nasistar fyrir stríð en að

þeir hafi flestir snúið aftur heim

fyrir stríð. Án efa hafi þó einhverj-

ir sem eftir urðu fylgt nasistum

að málum.

Þýsku mennirnir voru handtekn-

ir án málalenginga og fengu hvorki

að kveðja fjölskyldu sína né taka

með sér persónulega muni. „Fæst-

ir gerðu nokkra tilraun til að leyn-

ast, aðeins einn þeirra, August

Lehrmann, lét sig hverfa og fór

huldu höfði í um eitt ár áður en

hann var tekinn höndum.

Afleiðing þessa flótta undan

Bretum varð hins vegar sú að fjöldi

velgjörðarmanna hans var hand-

tekinn og fluttur í fangabúðir í

Þjóðverjar

áttu góöa vist

á Mön

skotið höfðu yfir hann skjólshúsi

teknar til fanga og fluttar til Bret-

lands en þær voru jafnframt einu

íslensku konurnar sem handteknar

voru en alls urðu konurnar sjö sem

héðan fóru."

„Sæluvist" á Mön

Þjóðverjarnir voru fyrst fluttir

til Bretlands og þaðan til Manar,

þar sem um 20.000 Þjóðverjum var

haldið. Að minnsta kosti fímm

Þjóðverjanna frá íslandi voru send-

ir í fangabúðir til Kanada en Þjóð-

verjar sökktu farþegaskipi sem

flutti hluta fangana þangað og

fórust tveir mannanna.   .

Þjóðverjarnir áttu góða vist á

Mön, sem var einn helsti sumar-

leyfisstaður Breta. „Fangabúðirn-

ar voru sumarleyfisstaðir og hótel-

byggingar sem gaddavír hafði ver-

ið reistur í kringum. Fangarnir

notuðu kunnáttu sína til að byggja

upp félagslíf í búðunum og var

þegar í upphafí stofnaður óform-

legur .háskóli í einum búðanna.

Matur var góður í búðunum, fang-

arnir gátu unnið fyrir sér og fengu

útgönguleyfi daglega."

Snorri segir að árið 1944 hafí

flestir fangarnir frá íslandi fengið

leyfi til að snúa til Þýskalands, í

fangaskiptum. í stríðslok hafi átta

Þjóðverjar frá Islandi verið eftir í

búðunum og tveir bættust í hópinn

frá Kanada.

„Fjarvera fanganna frá íslandi

olli fjölskyldum þeirra margvísleg-

um vanda. Þeir höfðu flestir verið

eina fyrirvinnan í fjöl-

skyldinni sem nú fram-

fleytti sér á takmörkuð-

um framlögum sænska

sendiráðsins, sem ann-

aðist mál Þýskalands á

stríðsárunum. Einnig

komu upp mörg félagsleg vanda-

mál, t.d. voru sum börn og jafnvel

eiginkonur lögð í einelti eða áreitt

á annan hátt," segir Snorri.

Deilt um

landvistarleyfi

Nýsköpunarstjórnin undir for-

sæti Ólafs Thors hafði ekki mótað

neina stefnu í málefnum Þjóðverj-

anna sem fluttir höfðu verið til

Bretlands og óskuðu nú eftir því

að komast til fjölskyldu sinnar á

Islandi skömmu eftir stríðslok. Að

sögn Snorra var Ólafur Thors for-

sætisráðherra vinsamlegur í garð

Manarfanganna og knúði á um

lausn mála þeirra.

Hins vegar hafi það stoðað lítt

þegar kom að veitingu landvistar-

leyfa á íslandi. Þar hafí komið til

kasta Finns Jónssonar dómsmála-

ráðherra sem fylgdi sömu stefnu

og hin Norðurlöndin sem veittu

ERNST Hinz, (annar frá hægri í efri röð) einn Þjóðverjanna

sem tekinn var tiífanga á íslandi, líkast til í hópi samfanga sinna

í Kanada. Flestir landa hans sem bjuggu á Islandi fyrir stríð

voru fluttir til Manar.

Bretlandi. Þá voru þrjár konur sem    engum   erlendum   ríkisborgurum

Morgunblaðið/Einar Falur

SNORRI G. Bergsson sagnfræðingur segist hafa haft lesaðstöðu á Grensáskaffi þar sem hann

hefur lagt drög að ritgerðum sínum um útlendinga á íslandi.

eignir voru á íslandi og fæstir

höfðu brotið íslensk lög."

Um áramótin 1945-1946 voru

allir þýsku fangarnir komnir til

Þýskalands. Ljóst var að þeir voru

ekki síður fangar í heimalandinu

en á Mön, ástandið í Þýskalandi

var hörmulegt og hernámsstjórnin

í höndum fjögurra ríkja: Bandaríkj-

anna, Bretlands, Frakklands og

Sovétríkjanna.

„Þeir sem lýst höfðu áhuga á

því að komast til íslands voru

dreifðir um hernámssvæðin fjögur

og herstjórnaryfirvöld í Þýskalandi

höfðu um margt þarfara að hugsa

en persónulegar þarfir nokkurra

Þjóðverja frá Islandi enda voru þá

um 500.000 þýskir stríðsfangar í

fangabúðum." Sumir úr hópnum

gáfu því hreinlega upp á bátinn

allar tilraunir til að fá leyfí til ís-

landsferðar.

„Svarta klíkan"

Alþingi samþykkti í apríl 1946

tillögu um að veita Þjóðverjum sem

búsettir höfðu verið á íslandi og

kvæntir íslenskum konum landvist-

arleyfí. Dómsmálaráðherra til-

kynnti að þessi samþykkt breytti

engu, hann myndi ekki veita slík

leyfi nema að undangenginni rann-

sókn. Undir lok ársins veitti ráðu-

neytið nokkrum þessara manna

dvalarleyfi með vissum skilyrðum.

Á sama tíma og flestum

mönnunum var veitt dvalarleyfi á

íslandi, enda ný stjórn við völd,

neituðu hernámsyfirvöld í Þýska-

landi föngunum fyrrverandi um

brottfararieyfí. Höfðu þau m.a.

áhyggjur af starfsemi Þjóðverja

utan Þýskalands. Dróst málið svo

mikið að þolinmæði margra mann-

anna þraut og struku nokkrir

þeirra hingað með fiskiskipum en

þeir höfðu myndað með sér ólög-

lega „ferðaskrifstofu" sem nefnd

hefur verið „svarta klíkan".

„í árslok 1947 höfðu nokkrir

Þjóðverjanna komist til landsins —

flestir ólöglega. Margir höfðu þó

verið handteknir um borð og þeir

sem náðu heim til íslánds komu

hingað slyppir og snauðir. Af þeim

Þjóðverjum sem fast sóttu um

landvistarleyfi á íslandi var aðeins

einum staðfastlega neitað um það

og í árslok 1948 höfðu allir Manar-

fangarnir sem það vildu komist til

landsins, að minnsta kosti ellefu

manns. Sumir höfðu gefist upp og

skilið við konu sína og fáeinar

eiginkonur fóru út og sóttu þá.

Þjóðverjar vel liðnir

Vegna ritgerðarinnar skoðaði

Snorri skjör utanríkis- og dóms-

málaráðuneytis og ræddi við um

tuttugu manns, eiginkonur, af-

komendur og kunningja Þjóðverj-

anna sem teknir vorU til fanga.

Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir náði

TEIKNING eftir þýskan fanga á Mön.

FRÁ samkomu Vetrarhjálparinnar í Reykjavík í desember 1939.

Gestirnir á samkomunni voru flestir þýskir menn og íslenskar

fjÖlskyldur þeirra.

landvistarleyfí nema um flótta-

menn væri að ræða. Hins vegar

hafi heimsóknir þeirra sem kvænt-

ir voru þarlendum ríkisborgurum

verið leyfðar.

Málið var tekið fyrir á þingi og

voru menn hreint ekki á eitt sáttir

um hvort hleypa bæri mönnunum

til landsins. „Sjálfstæðis- og fram-

sóknarmenn voru því fylgjandi, en

flestir alþýðuflokksmenn og sósíal-

istar andvígir. Samkvæmt ströng-

um lagabókstafnum var ákvörðun

Finns réttmæt en gegn honum

komu mannúðarsjónarmið. Eigin-

konur fanganna, börn og helstu


I

\

\

l

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
26-27
26-27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52