Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
. . . . 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						20    SUNNUDAGUR 11. FEBRÚAR 1996
MORGUNBLAÐIÐ
k
FAHGARWR
FRÁ 'BLANU
Þjóðverjar sem búsettir voru á íslandi við upphaf
heimsstyrjaldarinnar síðari voru teknir til fanga
og fluttir til Bretlands. Urður Gunnarsdóttir
ræddi við Snorra G. Bergsson sagnfræðing sem
hefur skrifað um erfíðleika þeirra við að snúa
aftur til íslands að stríði loknu og afstöðu íslend-
inga til útlendinga á fyrri hluta aldarinnar
SAGNFRÆÐILEGAR rann-
sóknir benda til þess að ís-
lendingar hafi lengst af verið
andvígir því að útlendingar
flyttust til landsins væru þeir ekki
af norræna kynstofninum, þar með
taldir Þjóðverjar. Þegar Bretar
hernámu ísland í heimsstyrjöldinni
síðari var hópur Þjóðverja tekinn
höndum og sendur til eyjarinnar
Manar, þar sem sumir voru fram
til stríðsloka. Þrátt fyrir að íslend-
ingar virðist að jafnaði ekki hafa
snúist gegn Þjóðverjum eftir stríð
gekk mönnunum sem héðan voru
fluttir illa að komast heim aftur
og þá fyrst og fremst vegna and-
stöðu Finns Jónssonar dómsmála-
ráðherra sem fylgdi stefnu sem
viðtekin var á Norðurlöndum.
Þetta hefur komið fram í ritgerð
sem ungur sagnfræðingur, Snorri
G. Bergsson, hefur skrifað um af-
drif Þjóðverjanna sem fluttir voru
héðan.
í lok apríl 1940 reyndust 119
þýskir þegnar búsettir á íslandi,
auk 27 gyðinga sem misst höfðu
þýskt ríkisfang. Rétt er að taka
fram að þýskar konur sem gifst
höfðu íslendingum, og þær voru
allmargar, fengu íslenskt' ríkis-
fang. Þýskir karlmenn, sem
kvæntir voru íslenskum konum,
héldu flestir þýsku ríkisfangi sínu
og börn þeirra fengu sömuleiðis
þýskt ríkisfang.
Snorri segir Þjóðveria á íslandi
hafa haft skiptar skoðanir á nas-
istastjórn Adolfs^ Hitlers. „Þegar
Bretar hernámu ísland í
maí 1940 voru um fimm-
tíu Þjóðverjar skráðir í
íslandsdeild nasista-
flokksins, fyrst og fremst
fyrir tilstilli Werners
Gerlachs, ræðismanns
Þjóðverja á íslandi. Hann beitti
landa sína miklum þrýstingi til að
ganga í nasistaflokkinn og tóku
fáir Þjóðverjar búsettir hér þá
áhættu að hunsa Gerlach." Snorri
segir að hér hafí vissulega verið
eldheitir nasistar fyrir stríð en að
þeir hafi flestir snúið aftur heim
fyrir stríð. Án efa hafi þó einhverj-
ir sem eftir urðu fylgt nasistum
að málum.
Þýsku mennirnir voru handtekn-
ir án málalenginga og fengu hvorki
að kveðja fjölskyldu sína né taka
með sér persónulega muni. „Fæst-
ir gerðu nokkra tilraun til að leyn-
ast, aðeins einn þeirra, August
Lehrmann, lét sig hverfa og fór
huldu höfði í um eitt ár áður en
hann var tekinn höndum.
Afleiðing þessa flótta undan
Bretum varð hins vegar sú að fjöldi
velgjörðarmanna hans var hand-
tekinn og fluttur í fangabúðir í
Þjóðverjar
áttu góöa vist
á Mön
skotið höfðu yfir hann skjólshúsi
teknar til fanga og fluttar til Bret-
lands en þær voru jafnframt einu
íslensku konurnar sem handteknar
voru en alls urðu konurnar sjö sem
héðan fóru."
„Sæluvist" á Mön
Þjóðverjarnir voru fyrst fluttir
til Bretlands og þaðan til Manar,
þar sem um 20.000 Þjóðverjum var
haldið. Að minnsta kosti fímm
Þjóðverjanna frá íslandi voru send-
ir í fangabúðir til Kanada en Þjóð-
verjar sökktu farþegaskipi sem
flutti hluta fangana þangað og
fórust tveir mannanna.   .
Þjóðverjarnir áttu góða vist á
Mön, sem var einn helsti sumar-
leyfisstaður Breta. „Fangabúðirn-
ar voru sumarleyfisstaðir og hótel-
byggingar sem gaddavír hafði ver-
ið reistur í kringum. Fangarnir
notuðu kunnáttu sína til að byggja
upp félagslíf í búðunum og var
þegar í upphafí stofnaður óform-
legur .háskóli í einum búðanna.
Matur var góður í búðunum, fang-
arnir gátu unnið fyrir sér og fengu
útgönguleyfi daglega."
Snorri segir að árið 1944 hafí
flestir fangarnir frá íslandi fengið
leyfi til að snúa til Þýskalands, í
fangaskiptum. í stríðslok hafi átta
Þjóðverjar frá Islandi verið eftir í
búðunum og tveir bættust í hópinn
frá Kanada.
„Fjarvera fanganna frá íslandi
olli fjölskyldum þeirra margvísleg-
um vanda. Þeir höfðu flestir verið
eina fyrirvinnan í fjöl-
skyldinni sem nú fram-
fleytti sér á takmörkuð-
um framlögum sænska
sendiráðsins, sem ann-
aðist mál Þýskalands á
stríðsárunum. Einnig
komu upp mörg félagsleg vanda-
mál, t.d. voru sum börn og jafnvel
eiginkonur lögð í einelti eða áreitt
á annan hátt," segir Snorri.
Deilt um
landvistarleyfi
Nýsköpunarstjórnin undir for-
sæti Ólafs Thors hafði ekki mótað
neina stefnu í málefnum Þjóðverj-
anna sem fluttir höfðu verið til
Bretlands og óskuðu nú eftir því
að komast til fjölskyldu sinnar á
Islandi skömmu eftir stríðslok. Að
sögn Snorra var Ólafur Thors for-
sætisráðherra vinsamlegur í garð
Manarfanganna og knúði á um
lausn mála þeirra.
Hins vegar hafi það stoðað lítt
þegar kom að veitingu landvistar-
leyfa á íslandi. Þar hafí komið til
kasta Finns Jónssonar dómsmála-
ráðherra sem fylgdi sömu stefnu
og hin Norðurlöndin sem veittu
ERNST Hinz, (annar frá hægri í efri röð) einn Þjóðverjanna
sem tekinn var tiífanga á íslandi, líkast til í hópi samfanga sinna
í Kanada. Flestir landa hans sem bjuggu á Islandi fyrir stríð
voru fluttir til Manar.
Bretlandi. Þá voru þrjár konur sem    engum   erlendum   ríkisborgurum
Morgunblaðið/Einar Falur
SNORRI G. Bergsson sagnfræðingur segist hafa haft lesaðstöðu á Grensáskaffi þar sem hann
hefur lagt drög að ritgerðum sínum um útlendinga á íslandi.
eignir voru á íslandi og fæstir
höfðu brotið íslensk lög."
Um áramótin 1945-1946 voru
allir þýsku fangarnir komnir til
Þýskalands. Ljóst var að þeir voru
ekki síður fangar í heimalandinu
en á Mön, ástandið í Þýskalandi
var hörmulegt og hernámsstjórnin
í höndum fjögurra ríkja: Bandaríkj-
anna, Bretlands, Frakklands og
Sovétríkjanna.
„Þeir sem lýst höfðu áhuga á
því að komast til íslands voru
dreifðir um hernámssvæðin fjögur
og herstjórnaryfirvöld í Þýskalandi
höfðu um margt þarfara að hugsa
en persónulegar þarfir nokkurra
Þjóðverja frá Islandi enda voru þá
um 500.000 þýskir stríðsfangar í
fangabúðum." Sumir úr hópnum
gáfu því hreinlega upp á bátinn
allar tilraunir til að fá leyfí til ís-
landsferðar.
„Svarta klíkan"
Alþingi samþykkti í apríl 1946
tillögu um að veita Þjóðverjum sem
búsettir höfðu verið á íslandi og
kvæntir íslenskum konum landvist-
arleyfí. Dómsmálaráðherra til-
kynnti að þessi samþykkt breytti
engu, hann myndi ekki veita slík
leyfi nema að undangenginni rann-
sókn. Undir lok ársins veitti ráðu-
neytið nokkrum þessara manna
dvalarleyfi með vissum skilyrðum.
Á sama tíma og flestum
mönnunum var veitt dvalarleyfi á
íslandi, enda ný stjórn við völd,
neituðu hernámsyfirvöld í Þýska-
landi föngunum fyrrverandi um
brottfararieyfí. Höfðu þau m.a.
áhyggjur af starfsemi Þjóðverja
utan Þýskalands. Dróst málið svo
mikið að þolinmæði margra mann-
anna þraut og struku nokkrir
þeirra hingað með fiskiskipum en
þeir höfðu myndað með sér ólög-
lega „ferðaskrifstofu" sem nefnd
hefur verið „svarta klíkan".
„í árslok 1947 höfðu nokkrir
Þjóðverjanna komist til landsins —
flestir ólöglega. Margir höfðu þó
verið handteknir um borð og þeir
sem náðu heim til íslánds komu
hingað slyppir og snauðir. Af þeim
Þjóðverjum sem fast sóttu um
landvistarleyfi á íslandi var aðeins
einum staðfastlega neitað um það
og í árslok 1948 höfðu allir Manar-
fangarnir sem það vildu komist til
landsins, að minnsta kosti ellefu
manns. Sumir höfðu gefist upp og
skilið við konu sína og fáeinar
eiginkonur fóru út og sóttu þá.
Þjóðverjar vel liðnir
Vegna ritgerðarinnar skoðaði
Snorri skjör utanríkis- og dóms-
málaráðuneytis og ræddi við um
tuttugu manns, eiginkonur, af-
komendur og kunningja Þjóðverj-
anna sem teknir vorU til fanga.
Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir náði
TEIKNING eftir þýskan fanga á Mön.
FRÁ samkomu Vetrarhjálparinnar í Reykjavík í desember 1939.
Gestirnir á samkomunni voru flestir þýskir menn og íslenskar
fjÖlskyldur þeirra.
landvistarleyfí nema um flótta-
menn væri að ræða. Hins vegar
hafi heimsóknir þeirra sem kvænt-
ir voru þarlendum ríkisborgurum
verið leyfðar.
Málið var tekið fyrir á þingi og
voru menn hreint ekki á eitt sáttir
um hvort hleypa bæri mönnunum
til landsins. „Sjálfstæðis- og fram-
sóknarmenn voru því fylgjandi, en
flestir alþýðuflokksmenn og sósíal-
istar andvígir. Samkvæmt ströng-
um lagabókstafnum var ákvörðun
Finns réttmæt en gegn honum
komu mannúðarsjónarmið. Eigin-
konur fanganna, börn og helstu

I
\
\
l
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
26-27
26-27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52