Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Fréttir | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Žjóšviljinn

og  
S M Þ M F F L
. . . 1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 31 .
PDF  | HQ_PDF  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | TXT  |



Ašlaga hęš


žś žarft aš vera meš Adobe Reader Plugin til aš skoša žessa sķšu


get Adobe Reader



Žjóšviljinn

						Upplausnartímar

16. öldin.var mikil byltinga-

öld á íslandi sem á meginlandi

Evrópu. Þá logaði þar allt í

pólitískum og trúarlegum vær-

ingum. í norðurhluta álfunnar

var kaþólska. kirkjan á fall-

anda fæti. Um langan aldur

hafði heilög kirkja haft Þýzka-

land og England að féþúfu. Það

var því brýn nauðsyn Þýzka-

lands og Englands ekki síður

að losna undan valdi páfa og

þeim, sem honum stjórnuðu

hverju sinni. ÖU alþýða manna

rrieð borgarastétt þessara landa"

í . broddi fylkingar beitti sér

fyrir frelsi kristins manns.

Höfuðv'opn þeirra var biblian,

höfu.ðáróðursmennirnir Lúter

og Kalvín. Kenningar Lúters

höfðu þó öllu meiri áhrif..

Bændastéttin þýzka tók þeim

báðum höndum og gerði bylt-

ingu 1525. En Lúter brást þá

bændunum og fól þýzkum að-

alsmönnum að framkvæma -

stefnuskrá sína. Þaðan af var

Lúterstrúin bundin hagsmunum

aðalsins.

Og Lúterstrúin barst norður

til Danmerkur. Danski aðallinn,

sem þá var hálfþýzkur orðinn,

tók hinum nýja sið fagnandi.

Hann munaði í jarðir heilagr-

ar kirkju í Danmörku, Noregi

og á íslahdi.

Á íslándi höfðu þá lengi ver-

ið væringar milli klerkavalds og

höfðingja. Og á fyrri hluta 16.

aldar deildu biskuparnir, þeh

Jón Arason og Ögmundur Páls-

son svo harkalega, að við bar-

daga lá. Þótt ekki væri það

auðvelt verk Dönum að koma

á hér hinum nýja sið, var auð-

vitað, að í slíku þjóðfélagi sem

nú hefur verið lýst, hlutu þeir

að eignast allmarga banda,-

menn. Fyrir forvígismönnuro

siðskiptanna hefur vakað, að

koma jarðeignum kirkjunnar í

þjóðareign og kosta skóla af

vöxtum þessa gríðarlega höfuð-

stóls. En árið 1551 er oll mót-

spyrna þjóðarinnar brotin á

bak aftur. Hinar f ögru fyrirætl-

anir íslenzku siðskiptaleiðtog-

anna urðu ekki að svo stór-

brotnum veruleika, sem þeir

vildu í upphafi. íslenzkir höfð-

ingjar fengu stærsta bitann,

umboðslaun af sjötta hluta ís-

lenzkra jarða að dýrleika. Sum-

ir auðguðust mjbg í þessari

konungsþjónustu. Jafnframt

hörðnuðu jarðadeilur höfðingj-

anna innbyrðis. Öllu þessu

hlaut að fylgja los, og það hlaut

að setja mark sitt á siðskipta-

kynslóðina, enda voru þá marg-

ir einkennilegir menn uppi.

,,En það slekti hefur

altíð hækkað"

Eínkennilegasti íslendingur

16. aldar er tvímælalaust Páll

Jónsson; faðir hans, Jón Magn-

ússon, var kominn af einni

göfugustu ætt landsins á þeirri

tíð, Svalbarðsættinni siðari, sem

kennd var við Svalbarð í Eyja-

firði. Jón var kvæntur Ragn-

heiði á rauðum sokkum af ætt

Lofts ríka Guttormssonar, og

má af því marka, að hann hef-

ur verið höfðingi mikill. Þáu

Ragnheiður áttu mörg börn.

Elzt var Steinunn, en helztir

sonanna voru Jón, Magnús og

Páll, Jón varð síðar lögmaður

og gegndi því embætti með

prýði, og stóð á rétti íslendinga

gagnvart rísandi konungsvaldi.

Magnús, sem nefndur var hinn

Hallfreður Örn Eiríksson:

$t*ðftrf>ols - Pálí

prúði, er nafntogaður fyrir

skáldskap sinn; en yngstur var

Páll, fæddur um 1535. Þá Sval-

barðsmenn skorti ekki fé og

fengu þeir . bræður beztu

menntun, sem þá var völ á.

Páll vaf seldur í læringu bræðr-

unum í Munka-Þverárklaustri.

Hvað Páll lærði þar vita menn

nú ekki en telja má líklegt, að

höfuðnámsgreinin hafi verið

latína. Mikill Jagamaður varð

Páll einnig og nákunnugur lögr

um íslenzka þjóðveldisins og

mun hafa átt Konungsbók, ann-

að aðalhandrit Grágásar. Þess

er einnig getið í heimildum, að

Páll hafi verið góður þýzkur,

þ.  e. a. s.  vel  að sér í þýzku,

Að eignast jarðir

Einkum var Páll frekur til

fjárins og beitti öllum brögðum

til að auka við það jarðagóss,

sem faðir hans hafði fengið

honum í hendur. Vart var hann

skroppinn úr skóla er hann

gerðist fjárgæzlumaður svo

mikill, að með ólíkindum má

telja, enda skorti hann hvorki

harðfylgi né kunnáttu til að

koma sínum málum fram.

Á 16. öld voru útvegsjarðir

forkunnargóðar við Breiðaf jörð.

Ein þeirra yar Staðarhóll.

Þeirri jörð fylgdu eyjar marg-

ar, sem nefnast Bjarneyjar,

gagnauðugar bæði að fugli og

honum nokkrum áhyggjum, því

að bændur kærðu hann eitt

¦ sinn fyrir höfuðsmanni fyrir

ýmsá vanrækslu. Ekki var þó

neitt úr því, að Páli yrði vikið

úr embætti, því að samsumars

hét hann bót og "betrun á sátta-

f undi,. sem haldinn var í Vatns-

firði. Meira var svo ekki rek-

izt í því máli.

Ástir og skáldskapur

Um þessar mundir var Helga

Aradóttir, sonardóttir Jóns

biskups Arasonar, beztur kven-

kostur norðanlands. Hún var

þá í fóstri.á Möðruvöllum hjá

Þorleifi,    móðurföður    sínum,

'•**«**

nn— <&V íh&Z fas ^s^L luzu* e^Jf

QoffðoS-   &9<<$ ^J* A3_L?%<* **(&« J^~ &9*Qy

Sýnishorn af rithönd Staðarhóls-Páls 1594.

en hvort hann hefur lært hana

af Hansakaupmöhnum eða í

einhverri utanferða sinna vita

menn nú ekki. En Páli nægði

ekki þessi menntun. Hann

keypti nýútkomnar útlendar

bækur, til dæmis nokkur rit

hins fræga ítalska stjórnvitr-

ings Nikulásar Macchiavellis.

Hver rita hans Páll hefux átt

er ekki vitað, en af ýmsum rök-

um, sem ekki verða rakin hér,

er langlíklegast, að Páll hafi

átt frægasta rit Macchiavellis

„Þjóðhöfðingjann". Má af þessu

ráða, að Páll hefur verið mað-

ur miklu víðlesnari en flestir

samtímamenn hans.

Um þessar mundir var Sval- .

barðsættin síðari í miklum upp-

gangi, og um hana kemst Jón

lærði Guðmundsson í riti sínu

Um ættir og slekt svo að orði:

„Svalbarðseignir voru ekki

miklar í fyrstu, en það slekti

hefur altíð hækkað". Og víst

var um það, að þeim Svalberð-

ingum græddist fé á 16. öld.

Þ.eim var líka nauðugur einn

kostur. Þótt eignir ættföðursins

væru miklar hrukku þær

skammt handa börnum hans.

Þau urðu því að ávaxta pund

sitt eftir föngum og það væri

synd að segja, að þau hafi

ekki gert það.

sel sem fleiri eyjar vestur

þar. Steinunn, systir Páls, átti

gamalt erfðatilkall til jarðar-

innar, en eitt sinn hafði eign

þessi gengið úr móðurætt

þeirra Jáls og komizt undir

Skálholtsstól. Er ekki að efa,

að Pál hefur munað í jörðina og

brá hann nú við og keypti erfða-

tilkall systur sinnar. Stefndi

Páll síðan málinu til alþingis

1553. Dómur þess gekk sama ár

og í vil Páli. Þegar um haustið

sigldi hann á konungsfund og

fékk staðfestingu alþingisdóms-

ins. Um vorið kom Páll út með

konungsbréfið og þótti haf a vax-

ið af þessum málum svo ungur

maður. Var hann síðan kennd-

ur við jörðina og nefndur Stað-

aðhóls-Páll. Þrátt fyrir kon-

ungsbréfið náði Páll ekki jörð-

inni fyrr  en sjö   árum   seinna.

Fleiri jörðum náði Páll undir

sig svo sem Reykhólum í Reyk-

hólasveit; væri of langt mál að

rekja allar jarðadeilur hans ná-

kvæmlega.

Auðnum fylgja völd og vart

hafði Páll náð Staðarhóli en

hann fékk sýsluvöld í Þingeyj-

arþingi. Síðar varð Staðarhóls-

Páll valdsmaður bæði í

Strandasýslu og ísafjarðar-

sýslu. Sýslumennskan í ísa-

f jarðarsýslu virðist hafa valdið

og stóð til mikils arfs eftir

hann. Þessarar konu bað nú

Staðarhóls-Páll, þá rúmlega tví-

tugur; en hvernig sem á því

hefur staðið fékk hann afsvar.

Reyndar synjaði Þorleifur gamli

Páli upp á sitt eindæmi. Helgu

leizt svo vel á biðilinn, að hún

vildi óðfús giftast honum. En

næstu tvö árin sótti Páll málið

allkappsamlega að vanda. Var

það ýmist, að hann bað föður-

frændur Helgu liðveizlu, eða

orti kvæði til hennar.

Staðahóls-Páll var gott skáld

og er fyrirferðarmikill maður í

bókmenntasögu íslendinga á

16. öld. í ljóðum hans kemur

fram mikil þekking á erlendum

samtimabókmenntum einkum

þýzkum. Flest forn íslenzk ásta-

ljóð eru myrk og torskilin,

reyrð í fjötra dróttkvæðs hátt-

ar. Kenningaskrautið er mikil

list og dýrleg, en torsótt eru

þau kvæði, sem svo eru ort,

Staðarhóls-Páll brýtur í bága

við þessa fornu skáldskapar-

venju og kveður ljóst og éinfalt

svo að allir megi skilja. Þar

fetar hann að sumu leyti í fót-

spor alþýðuskáldanna, sem ortu

elztu íslenzku þjóðkvæðin, en

suðrænu áhrifin eru augljósari

í ljóðum Staðarhóls-Páls.

Tvö ástakvæði Páls til Helgu

13

hafa varðveitzt og  koma fyrr

vísum úr því, sem frægara er:

Eg gekk einn  morgun  árla

út  að skemmta mér;

dagura  gaf   drengjum   varla    ;

dýra  birtu   af  sér;

fram hjá fögrum lundi

ferðast gerði eg þá;

furðu fagur var sá.

Dagmálastund  án  stríðu

þeim stoltum lundi naír

stóð eg þá beint með blíðu,

því blómstrin voru mér kær;

laufir og greipir grænar

greiddust yfir mig út;

eg hafði ei harmasút."

Eftir því sem á daginn líður

fríkkar lundurinn, en um nón:

„Dundi dálegur stormur

dreifist laufið fast."

Og að lokum stóðu stofnai*

einir eftir:

„Hvar er þá greinir góðu,

er   girntist fyrða lið?"

spyr Páll og svarar sér sjálfur

í kvæðislok:

„I   burtu   mést, sem  máttu,

þess minnist hver eð veit,

svo enginn eftir leit."

Fyrirmynd þessa kvæðis mun

að finna í allfrægu ljóði eftir

franskt skáld, sem var uppi á

16. öld, en hvernig sambandinu

milli kvæðanna er háttað, hvort

Staðarhóls-Páll hefur þekkt

kvæðið á frummálinu eða e. t.

v. aðeins stælingu þess, veit ná

enginn.

En enn ljóðrænna og innlegra

er þetta kvæði:

„Eg leit í  einum  garði

yfrið fagurt blóm,

hvar engan mann þess varðij

eg svö þangað kóm.

Einatt á mig starði

auðs fyrir fagran róm

sú lystug liljan fróm.

Hún er svo hýr að líta,

sem hermi eg ungri frá,

rétt sem rósin hvíta

eða renni blóð í snjá.

Enga yfrið nýta

eg með augum sá

aðra vænni en þá.

Og svo fór að lokum, að Pálf

vann fullan sigur í bónorðs-

málinu; var kaupmálabréf

þeirra Helgu gert í janúarmán-

uði 1558.

Allgeystar ástir tókust með>

þeim Páli og Helgu, og unnust

þau með ærslum. Er sagt, ad

þau hafi ekki risið úr rekkju

fyrstu sex vikurnar eftir brúð-

kaupið.

„Illa konu ég hlaut"

Heldur varð stutt í ástvmx'

þeirra Páls og Helgu, og leiS

ekki á löngu, unz fullur fjand-

skapur gerðist með þeim. Páll

var skapstór og vildi hvexgl

vægja, en Helga enginn skap-

bætir bónda síns. Þegar í

rimmu sló, brá Páli fyrir sig

skáldskapnum, enda var hon-

um sú notkun skáldfáksins töm

sem fleiri íslendingum að beita

honum fyrir háð og níð, en þar

stóð Helga verr að vígi. Oft

hótaði hún að fara frá bónda

sínum, eins og þessi vísa Páls

ber með sér:

Frahald  á  síðu 29.

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40