Tímarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrá inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Vikublağiğ

PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoğa í nıjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ağlaga hæğ


Vafrinn şinn styğur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til ağ skoğa blağsíğuna sem JPG
Vikublağiğ

						Vlðburöir
VIKUBLADIÐ 5. JULI1996
ísijóramálum
Á aldarafmæli Katrínar Thoroddsen
, eftir
Annann
Jakobsson
Katrín Thoroddsen fæddist á ísafirði 7. júlí 1896, dóttir
Slcúla Thoroddsen alþingismanns og ritstjóra, leiðtoga
Sjálfstæðisflokksins fyrra, og Theodoru Thoroddsen
skálds. Katrín varð stúdent frá Reykjavíkurskóla 1915 en
lauk læknisprófi frá Háskóla Islands árið 1921. Hún stund-
aði framhaldsnám í barnasjúkdómum í Noregi, Danmörku
og Þýskalandi en var þá læknir í Flatey í Breiðafirði og síð-
an fýrst kvenna læknir í Reykjavík. Hún var læknir ung-
barnadeildar Líknar, síðar Heilsuverndarstöðvar Reykjavík-
ur frá 1927 og yfirlæknir frá 1940 en yfirlæknir Heilsu-
gæslustöðvar Reykjavíkur og barnadeildar hennar 1955-
1961. Lengi sat hún í miðstjórn Sósíalistaflokksins og
gegndi trúnaðarstörfum fyrir hann. Hún tók sæti á þingi
sem varamaður í mánuð árið 1945 en var landskjörinn al-
þingismaður 1946-1949 og bæjarfulltrúi í Reykjavík 1950-
1954. Hún var fyrst vinstrisinnaðra kvenna þingmaður á ís-
landi. Um skeið sat hún í barnaverndarnefiid Reykjavíkur
og var formaður Menningar- og minningarsjóðs kvenna frá
1945 til dánardags. Katrín lést í Reykjavík 11. maí 1970.
Katrín var fedd á landi á barmi róttækra breytinga sem hafði
umbreyst er hún lést. Hún var ein þrettán systkina sem héldu
löggjafar- og dómssamkomur og vandist þannig lýðræði frá
bernsku, afkomandi frjálslyndra stuðningsmanna Jóns Sigurðs-
sonar sem höfðu haldið uppi öflugu menningar- og stjórnmála-
lífi í Breiðafirðinum. Forfaðir hennar gaf út fýrsta íslenska tíma-
ritið, afi hennar skrifaði fyrstu íslensku skáldsöguna, móðir
hennar var merkt skáld og bróðir hennar einn af forvemm
módernismans. Faðir hennar hafði verið ötulasti málsvari kven-
réttinda á alþingi fyrir utan að vera róttækur sjálfstæðismaður og
móðurafi hennar hafði löngu fyrr vakið máls á misrétti kynjanna
á alþingi án þess að hljóta hljómgrunn. Katrín var meðal fyrstu
kvenna á íslandi sem alin var upp í því að hún stæði jafhfætis
körlum á öllum sviðum og fyrir henni lá að ryðja brautina, vera
meðal fyrstu kvenstúdenta, fyrstu kvenlækna og fyrstu kvenþing-
manna. Katrín þjáðist aldrei af vanmáttarkennd vegna kynferðis
síns þótt hún ssei misrétti kynjanna hvert sem hún fór. Fyrir
henni voru kynin jöfh. Konur gátu allt sem þær vildu.
Katrín hlaut því að verða og varð eins konar kvenhetja en sög-
unni lýkur þó ekki þar. Kvenhetjan er aðeins ein hliðin á þver-
sagnakenndri og jafnvel dularfullri konu sem ekki fellur undir al-
hæfingar eða staðalmyndir. A þeim ljósmyndum sem oftast sjást
af henni er Katrín geðvonskuleg að sjá, jafhvel grimmúðleg.
Samt varð til um haha sú þjóðsaga í lifanda lífi að ungabörn
hættu að gráta þegar hún tók á þeim og hún var elskuð og dáð af
þeim sem leituðu til hennar sem læknis. Hún var orðlögð fyrir
sérstæða og kaldranalega kúnnigáfu og hryssingslega framkomu
en kastaði þó öllu frá sér til að hjálpa barni í neyð. Hún gantað-
ist með helstu baráttumál sín þegar illa gekk, sagði til að mynda
í erindi sem birt er í 1. árgangi Melkorku: „Það er sagt, að erfitt
sé að koma úlfalda í gegnum nálarauga, og ekki efa ég, að svo sé.
En ég þarf að sjá þá skepnu áður en ég sannfærist um, að það sé
meira þrekvirlá en að koma ungbarni á sjúkrahús hér í Reykja-
vík."
Þversagnirnar umlykja þessa konu sem helgaði h'f sitt reyk-
vískum börnum en gifrist aldrei eða eignaðist börn. Hún kann að
virðast einfari þegar æviágrip hennar er lesið en bjó oftast með
öðrum, lengst með systur sinni, Kristmu hjúkrunarkonu. Fjöl-
skylda hennar var mikil að vöxtum og samrýmd og í henni
stöðugar heimsóknir, veislur og gjafir. Og þótt Katrín væri bæði
læknir og sósíalisti gat hún skemmt sér yfir draugum og andatrú
eins og móðir hennar og aðrir fjölskyldurneðlimir. Katrín lifði
öld sem allir Islendingar þóttust skyggnir, draugar og andar voru
í hverju horni, þegar hringt var á bjöllu komu tdl dyra einn iifandi
og fimm látnir. Þetta var sumum sannfæring, öðrum sem hver
önnur dægradvöl. En um leið var þetta tíð vísindanna sem
skýrðu jafrít veikindi og samfélag.
Læknismenntun Katrínar setti mark á hugsun hennar og mál-
flutning, henni var tamt að líkja þjóðfélagsástandinu við sjúk-
dóma og útskýra mál sitt með samanburði milli þjóðfélagsmeina
og líkamskvilla. Sem sósíalisti var hún eins konar samfélagslækn-
ir. Hún var einstaklingshyggjumaður sem berst fyrir frelsi allra
einstaklinga, ekki aðeins þeirra sem eiga fyrirtæki. Þjóðfélagið
var fyrir henni samsafh einstaklinga sem hver og einn áttu að fá
notið sín: „öll farsæld og velferð þjóðfélagsheildar byggist fyrst
og fremst á vellíðan einstaklinganna, á andlegri og líkamlegri
heilbrigði þeirra" segir hún í fyrrnefhdu erindi.'1' En þó að
Katrín sameinaði starf og stjórnmál átti hún sér fleiri hliðar, var
þannig mikill fagurkeri og fylgdist með nýjustu straumum í list-
um, á alþingi barðist hún til að mynda fyrir að Nína Tryggva-
dóttir yrði styrkt til listsköpunar.
Katrín Thoroddsen var þversagnakennd kona,
þjóðernissinni og alþjóðasinni, trúði bæði á ís-
Iand og mannkynið. Hún var einstaklings-
hyggjumaður og sósíalisti, barðist fyrir
velferð allra einstaldinga og taldi að
einungis með sósíalisma mxtti ná
henni   fram.   Hún  var  málsvari
þeirra sem minna mega sín
þjóðfélaginu, trúði á samfélags-
byltingu um leið og skilning-
ur og traust á lýðræðinu voru
inngreypt í hana frá barn-
æsku. Hún var raunsæ í
málflutningi,   vildi   fára
fetið í rétta átt og var
þess fullviss að með tíð
og tíma myndi hún gera
gagn þrátt fýrir skiln-
ingsleysi samtíðarinn-
ar. Um leið horfði hún
í fjarska framtíðarinn-
ar, hugsjón hennar var
samfélag þar sem allir
væru jafhir  og  gætu
notið   lífsins,   karlar,
konur og börn, og tek-
ist hefði að vinna bug á
helstu     meinsemdum
mannfélagsins.
Áriðl931héltKatrín
erindi á vegum Jafhaðar-
mannafélags Reykjavíkur
sem hún varð að endur-
taka, flytja í útvarpi og að
lokum var það gefið út. Það
hét    hneykslaniegu    nafhi,
KatriJQ Thoroddsen var þver-
sagnakennd kona, þjóðernis-
sinni og aíþjóðasinni, írúöi bæói á
fsland og mannkynið. Hún var einstak-
linoshyggjumaður og sösíalisti, barðist fyrir velferð
allra einstakliiiga og taldi að einungis með sdsíalisma mætti ná
henni fram. Hún var málsvari þeirra sem minna mega síh fþjóðfé-
laginu, trúði á samfélagsbyltingu ui leið og skiiningur og traust
á lf ðræðinu voru inngreypt í hana frá baraæsku. Hún var raunsæ
í málílutningi, vildi fara fetið í rétta átt og var þess fullviss að með
tíð og tíma myndi hún gera gagn þratt fyrir skilningsleysi samtíð-
arinnar. Dm leið horfði hiín í fjarska framtíðarinnar, hugsjón
hennar var samfélag þar sem allir væru jaínir og gætu notið lífs-
ins, karlar, konur og börn, og tekist hefði að vinna bug á helstu
meinsemdum mannfélagsins.
Frjálsar ástir, og vakti mikla athygli. Á famennum stöðum safn-
aðist fólk kringum þau fáu útvarpstæki sem þar voru.'2' Markmið
Katrínar var að fræða um takmarkanir barneigna og eyða for-
dómum um þær en auk þess ógilda 62 ára gömul lög um fóstur-
eyðingar. Mörgum þóttu fóstureyðingar morð en Katrín taldi að
líf og heilsa móðurinnar yrði að hafa forgang. Hafa ber í huga að
ólöglegar fóstureyðingar voru til hér eins og alstaðar þar sem
þær voru bannaðar og Katrín vildi í senn bæta
getnaðarvarnir til að koma í veg fyrir fóstur-
eyðingar og leyfa þær með .lögum. til að
koma í veg fyrir stórslys. Þau sjÓBarmið
hafa orðið ofan á hvarvetjia -sem
mannréttindi eru i hávegum höfð
og á íslandi ruddi hún þá braut.!31
Margir urðu til að mótmæía
skoðunum Katrínar, hún var^
sögð ýta undir siðleysi og
stóðlífi og settu andstæð-
ingar hennar. Jaftiaðar-
.. merki • .njiUik (getnaðar-
, yarn^ og, kpmmúnisma,
siðléysi. hvorttveggja.
Frjálsar ástir voru
bannorð og sérstak-
lega fyrir konur,
þolendur gemaðar-
varnaleysisins.
Katrín vildi frelsa
konur frá stöðugri
óléttu bestu ár æv-
innar. Fyrir ¦ tilstilli
hennar og þeirra
sem fylgdu í kjölfarið
lifa giftar íslenskar
konur nú h'fi sem for-
mæður þeirra á 19.
öld dreymdi ekki um
sem voru á barneignar-
aldri jafhan annað hvort
óléttar eða með barn á
brjósti og 7-15 önnur í
eftirdragi.í4!
Viðleitni hennar og ann-
arra til að bjarga auSturrísk-
um gyðingabörnum frá ömur-
legum örlögum um áramótin
1938-1939 bar ekki sama árangur.
Foreldrar þeirra höfðu flestir verið
sendir í fangabúðir og reyndu að koma
börnum sínum undan. Katrín ædaði að
taka í fóstur þriggja ára gamla stúlku en finna
öðrum stað á Islandi og hafði fengið jákvæð svör
frá nokkrum stjórnmálamönnum en Hermann Jón-
asson forsætis- og dómsmálaráðherra varð að ljóni í
veginum. Ekki er vitað um örlpg barnanna en líf
þeirra var í húfi og var Katrín að vonum-reið yfir af-
stöðu forsætisráðherra og vakti athygU á málinu í
grein í Þjóðviljanum. Þá skrifaði Tíminn pistil um
málið þar sem Katrín var sögð vilja „heldur taka út-
lent barn en íslenzkt sökum þess, að það vekur meiri
efrirtekt" og ætla fremur að „auglýsa mannúð, en
sýna hana í verki."'5' Eins og margt sem féll í hita
stjórnmálaleiksins á þeim tíma eru skot Tímans út í
loftið. Katrín skreytti sig aldrei hjartagæsku. Þvert á
móti faldi hún sig bak við þungbúna ættargrímuna,
brynjuð gervi Sturlungualdarkonu eða Olafar ríku
sem grét ekki Björn bónda heldur safhaði liði.
Katrín Thoroddsen sat í þrjú ár á þingi. Þar barð-
ist hún fyrir almennum mannréttindum og velferð.
Hún birtist okkur í þingtíðindum að tala máli hinna
réttlausu í þjóðfélaginu. Hún vildi styrkja börn fá-
tækra til framhaldsmenntunar, að réttur atvinnu-
lausra væri skýr, að á sjúklinga væri ekki litið sem af-
					
Fela smámyndir
Blağsíğa 1
Blağsíğa 1
Blağsíğa 2
Blağsíğa 2
Blağsíğa 3
Blağsíğa 3
Blağsíğa 4
Blağsíğa 4
Blağsíğa 5
Blağsíğa 5
Blağsíğa 6
Blağsíğa 6
Blağsíğa 7
Blağsíğa 7
Blağsíğa 8
Blağsíğa 8
Blağsíğa 9
Blağsíğa 9
Blağsíğa 10
Blağsíğa 10
Blağsíğa 11
Blağsíğa 11
Blağsíğa 12
Blağsíğa 12