Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Nįttśrufręšingurinn

PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Nįttśrufręšingurinn

						Náttúrufræðingurinn
60
Árni Hjartarson
Náttúrufræðingurinn 85 (1?2), bls. 60?67, 2015
Hallmundarkviða,  
Áhrif eldgoss á mannlíf 
og byggð í Borgarfirði
Ritrýnd grein
Inngangur
Þessi grein er beint framhald af 
grein um Hallmundarkviðu sem 
birtist í Náttúrufræðingnum í fyrra.1 
Þar var fjallað um kviðuna og tengsl 
hennar við eldsumbrotin sem urðu 
þegar Hallmundarhraun í Borgar-
firði rann frá gígum sínum uppi 
við Langjökul. Niðurstaða greinar-
innar var sú að þessi forna kviða 
væri frá 10. öld og því sem næst 
samtímaheimild um Hallmundar-
hrauns gosið. Einnig var því haldið 
fram að í henni væri að finna vís-
bendingar um að hraunið hefði 
valdið tjóni og mannskaða í byggð. 
Áður hafa flestir talið að kvæðið 
væri frá 12. eða 13. öld. Sú niður-
staða að um samtímaheimild 
sé að ræða opnar möguleika á 
allskyns hugleiðingum, getgátum 
og nýjum túlkunum á kviðunni 
sjálfri, örnefnum og mannlífi í upp-
sveitum Borgarfjarðar á fyrstu ára-
tugum byggðar í héraðinu og býður 
upp á vangaveltur um hugsanlegan 
höfund.
Munnmæli
Á ritunartíma Landnámu virðist 
Hallmundarhraunsgosið að mestu 
hafa verið gleymt, enda liðin frá því 
um 150?200 ár, a.m.k. nefna land-
námuritarar það ekki í frásögum 
sínum. Í aldanna rás hafa samt 
sem áður varðveist munnmæli um 
eldgos á þessum slóðum og um að 
byggð í Geitlandi eða þar í grennd 
hafi horfið undir hraun í fyrndinni. 
Jónas Hallgrímsson skoðaði Hall-
mundarhraun sumarið 1841 og 
nefnir í dagbók sinni sögn um Reyk-
holt hið forna, sem átti að hafa verið 
nokkru innan við Kalmanstungu og 
lent undir hrauni í eldgosi.2 Jónas 
taldi að eitthvað væri hæft í þessu 
og ályktaði að hið unglega hraun 
sem þar má sjá hefði runnið eftir 
landnám. Hraunið sem Jónas nefnir 
er tunga úr Hallmundarhrauni. Þor-
valdur Thoroddsen3 var annarrar 
skoðunar í eldfjallasögu sinni og 
taldi Hallmundarhraun allt for-
sögulegt. Sú var lengi skoðun jarð-
fræðinga og annarra fræðimanna, 
eða allt til ársins 1989 þegar Haukur 
Jóhannesson birti gjóskulagaathug-
anir sínar á hrauninu sem leiddu í 
ljós að það væri að öllum líkindum 
frá sögulegum tíma.4
Örnefni og landamerki
Forn örnefni geta gefið vísbendingar 
um breytingar á landslagi og stað-
háttum og svo virðist vera í grennd 
við Hallmundarhraun. Bærinn 
Fljótstunga í Hvítársíðu stendur t.d. 
ekki í neinni tungu, eins og nafn 
hans gefur þó til kynna, heldur í 
Greint er frá sögnum og örnefnum í grennd við Húsafell og Kalmanstungu 
sem virðast tengjast eldsumbrotunum sem urðu þegar Hallmundarhraun 
í Borgarfirði rann frá gígum sínum uppi við Langjökul og niður í byggð-
ina innst í Hvítársíðu. Örnefni benda til að landslag hafi breyst og vatns-
föll flust til vegna hraunsins. Nafngreindir eru nokkrir bæir sem gætu hafa 
farið undir hraunið. Í Hallmundarkviðu virðist vera vísað með óbeinum 
hætti til Eldgjárgossins 934. Höfundur kviðunnar hefur því þekkt til 
þess. Í greininni er fjallað um Hellismenn í Surtshelli. Þeirra er ekki getið 
í kviðunni. Hugsanlega var hún ort áður en þeir settust þar að. Færð eru 
rök fyrir því að höfundur kvæðisins sé Þorvaldur holbarki Þórðarson, sem 
Landnáma segir að hafi farið upp til hellisins Surts og flutt jötninum sem 
þar bjó drápu.
Líklegasta tímasetning atriða: Hallmundarhraunsgos 930?940, Hall-
mundarkviða ort 940?950, tími Hellismanna 950?970.

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52
Blašsķša 53
Blašsķša 53
Blašsķša 54
Blašsķša 54
Blašsķša 55
Blašsķša 55
Blašsķša 56
Blašsķša 56
Blašsķša 57
Blašsķša 57
Blašsķša 58
Blašsķša 58
Blašsķša 59
Blašsķša 59
Blašsķša 60
Blašsķša 60
Blašsķša 61
Blašsķša 61
Blašsķša 62
Blašsķša 62
Blašsķša 63
Blašsķša 63
Blašsķša 64
Blašsķša 64
Blašsķša 65
Blašsķša 65
Blašsķša 66
Blašsķša 66
Blašsķša 67
Blašsķša 67
Blašsķša 68
Blašsķša 68
Blašsķša 69
Blašsķša 69
Blašsķša 70
Blašsķša 70
Blašsķša 71
Blašsķša 71
Blašsķša 72
Blašsķša 72
Blašsķša 73
Blašsķša 73
Blašsķša 74
Blašsķša 74
Blašsķša 75
Blašsķša 75
Blašsķša 76
Blašsķša 76
Blašsķša 77
Blašsķša 77
Blašsķša 78
Blašsķša 78
Blašsķša 79
Blašsķša 79
Blašsķša 80
Blašsķša 80
Blašsķša 81
Blašsķša 81
Blašsķša 82
Blašsķša 82
Blašsķša 83
Blašsķša 83
Blašsķša 84
Blašsķša 84
Blašsķša 85
Blašsķša 85
Blašsķša 86
Blašsķša 86
Blašsķša 87
Blašsķša 87
Blašsķša 88
Blašsķša 88
Blašsķša 89
Blašsķša 89
Blašsķša 90
Blašsķša 90
Blašsķša 91
Blašsķša 91
Blašsķša 92
Blašsķša 92