Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Nįttśrufręšingurinn

PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Nįttśrufręšingurinn

						67
Tímarit Hins íslenska náttúrufræðifélags
Summary
Hallmundarhraun lava
Folklore and old place names in the 
neighbourhood of Hallmundarhraun 
lava in Borgar fjörður, West Iceland, can 
be explained by the eruption of the lava. 
The place names indicate changes in the 
landscape and in the courses of the riv-
ers Norðlingafljót and Hvítá. The loca-
tions of farms and places mentioned in 
the old Icelandic sagas are usually still 
known today. An exception from this is 
found in neighbourhood of Hallmundar-
hraun. The Book of Settlement mentions 
five farms in the district that somehow 
have disappeared and their locations are 
forgotten. These farms might have been 
destroyed by the eruption and covered 
by the lava. Strangely enough the book 
does not mention the eruption itself.
In the fifth verse of Hallmundarkviða 
the poet mentions burning glacier, a nat-
ural turmoil that occurred somewhere 
else in Iceland, that was even more haz-
ardous than the Hallmundar-hraun 
eruption. Possibly the poet is referring to 
the Eldgjá eruption AD 934 that was one 
of the most powerful eruptions in histori-
cal time in Iceland. This indicates that 
Hallmundarhraun is of similar age as 
Eldgjá. The verse is as follows:
Heavy rocks are fizzing.
Three ash plumes are whirling.
People are amazed
by burning glaciers.
However one has already
witnessed much larger phenom
on the Snowy Ground [Iceland]
that will exist forever.
Some of the largest and most famous 
caves of Iceland are in Hallmundarhraun 
lava. According to the Book of Settlement 
and other ancient documents, as well as 
archaeological remains, the largest cave, 
Surtshellir, was a dwelling place and a 
fortress for a group of outlaws called the 
Cavemen. They stayed there for some 
time around the middle of 10th century 
stealing the livestock from their neigh-
bours. Finally a farmers? flock killed 
them all. Hallmundarkviða does not 
mention the Cavemen but it describes a 
very hot cave. Possibly it was written 
while the lava still was hot and before 
the Cavemen?s period.
Hallmundarkviða is so accurate in its 
description that it seems to be written by 
some one that witnessed the eruption or 
had exact first hand portray of the 
events. Here it is concluded that the 
poet might be Þorvaldur holbarki. He 
was a brother-in-law with the leaders of 
the Cavemen. According to the Book of 
Settlement, Þorvaldur went to the 
Surtshellir cave and delivered the giant 
who dwelled there a poem.
Chronological order: Hallmundar-
hraun eruption 930?940, writing time of 
Hallmundarkviða 940?950, period of 
the Cavemen 950?970.
Þakkir               
Þetta er seinni grein af tveimur um Hallmundarkviðu og Hall-
mundarhraun. Fyrri greinin birtist í Náttúrufræðingnum,1.?2. hefti 2014. 
Það var Páll Bergþórsson veðurfræðingur sem fyrstur vakti athygli mína 
á Hallmundarkviðu með skrifum sínum. Hann hefur síðan frætt mig um 
margt og hvatt til rannsókna á þessari merkilegu kviðu. Heimir Pálsson 
örvaði mig einnig til dáða með skarplegum athugunum og umræðum um 
hin fornlegu fræði. Sigmundur Einarsson jarðfræðingur las handrit að 
greinunum, útrýmdi villum og benti á margt sem betur mátti fara. Ólafur 
Th Ólafsson, myndlistarmaður á Selfossi málaði mynd sérstaklega fyrir 
þessa grein af fornmönnum í heitri laug við Hallmundarhraun. Öllum 
þessum mönnum vil ég færa kærar þakkir fyrir aðstoð og hvatningu. 
Heimildir              
1.  Árni Hjartarson 2014. Hallmundarkviða, eldforn lýsing á eldgosi. Nátt-
úrufræðingurinn 84 (1?2). 27?37.
2.  Jónas Hallgrímsson 1989. Ritverk Jónasar Hallgrímssonar II. Ritstj. 
Haukur Hannesson, Páll Valsson, Sveinn Ingvi Egilsson. Svart á hvítu, 
Reykjavík. 537 bls. (Um Reykholt bls. 412, 414?15, 416; um Bjarnastaði 
bls. 415-416, 440-441, þýð. dagbókartexta Haukur Hannesson.)
3.  Þorvaldur Thoroddsen 1925. Die Geschichte die isländischen Vulkane. 
Høst og Søn, Kaupmannahöfn. 458 bls.
4.  Haukur Jóhannesson 1989. Aldur Hallmundarhrauns í Borgarfirði. Fjöl-
rit Náttúrufræðistofnunar 9. 12 bls.
5.  Freysteinn Sigurðsson 2004. Borgarfjarðarhérað milli Mýra og Hafnar-
fjalla. Árbók Ferðafélags Íslands 2004. Ferðafélag Íslands, Reykjavík. 350 
bls. (Um Litlafljót bls. 191, 204; um Hvítá og Hraunsás bls. 193; um kirkju 
á Bjarnastöðum bls. 202.)
6.  Íslenzkt fornbréfasafn III. Kaupmannahöfn 1896. (Landamerki Kalmans-
tungu bls. 624?625, skjal nr. 520.)
7.  Íslendingabók. Landnámabók 1968. Jakob Benediktsson gaf út. Íslenzk 
fornrit I. Hið íslenzka fornritafélag, Reykjavík. CLIV+528 bls. (+kort). 
(Vísanir allar til bls. 75?83 nema um Holbarka bls. 240, sjá nánar í nafna-
skrá, 441 o.áfr.)
8.  Brynjúlfur Jónsson 1893. Nokkur bæjarnöfn í Landnámu í ofanverðri 
Hvítársíðu og Hálsasveit. Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1893. 
74?80.
9.  Brynjúlfur Jónsson 1910. Reiðarfell og Grímsgil. Árbók Hins íslenska 
fornleifafélags 1910. 34?36.
10. Guðmundur Ólafsson 1996. Friðlýstar fornleifar í Borgarfjarðarsýslu. Rit 
Hins íslenska fornleifafélags og Þjóðminjasafns Íslands 2. Reykjavík. 109 
bls. (Um rústir við Hringsgil bls. 86; í Kaldárbotnum bls. 93 ; Kötlutún 
bls.78)
11. Þorsteinn Þorsteinsson 1988. Húsafell, Geitland, Kalmanstunga, Hall-
mundarhraun. Bls. 26?62 í: Vörður á vegi. Árbók Ferðafélags Íslands 
1988. (Um Grímsgil bls. 62, um Karlastaði bls. 54.)
12. Brynjúlfur Jónsson 1910. Athugasemd við Árbók Fornl.fél. 1893. Árbók 
Hins íslenska fornleifafélags 1910. 27.
13. Jón Árnason 1954. Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri I. 700 bls. (Skrifla, bls. 
659.)
14. Guðmundur Finnbogason 1935. Hallmundarkviða. Skírnir 109. 172?182.
15. Páll Bergþórsson 2006. Þýtr í þungu grjóti, þrír eskingar svíra. Lesbók 
Morgunblaðsins 25. mars 2006. 8?9.
16. Guðrún Larsen 2000. Holocene eruptions within the Katla eruptive 
system, south Iceland: Characteristics and environmental impact. Jökull 
49. 1?28.
17. Gísli Konráðsson 1946. Hellismanna saga. Bls. 399?466 í: Íslendingasög-
ur II (ritstj. Guðni Jónsson). Íslendingasagnaútgáfan, Reykjavík.
18. Íslendingabók. Skoðað 10. janúar 2014 á www.islendingabok.is.
19. Guðmundur Ólafsson, Smith, K.P & Agnes Stefánsdóttir 2004. Rannsókn 
á minjum í Surtshelli. Rannsóknarskýrslur Þjóðminjasafns 2001, VIII. 
Reykjavík. 17 bls.
20. Þórhallur Vilmundarson. Formáli. Bls. V?CCXXVII í: Harðar saga ... 
Íslenzk fornrit XIII. Þórhallur Vilmundarson og Bjarni Vilhjálmsson gáfu 
út. Hið íslenzka fornritafélag, Reykjavík. (Um hellinn Surt bls. CCVII; 
um Bergbúa þátt bls. CCIII?CCXII.)
21. Gísli Gestsson 1983. Hallmundarhellir. Bls. 42?49 í: Útilegumenn og 
auðar tóttir (aðalhöf. Ólafur Briem). Bókaútgáfa Menningarsjóðs, Reykja-
vík. (2. útg., 1. útg. 1959.)
um höfundinn                
Árni Hjartarson (f. 1949) lauk BS-prófi í jarðfræði frá 
Háskóla Íslands 1974, MS-prófi í vatnajarðfræði frá 
sama skóla 1994 og Ph.D.-prófi frá Kaupmannahafnar-
háskóla 2004. Hann hefur lengst af unnið að jarðfræði-
rannsóknum og kortlagningu. Tengsl jarðfræði og sögu 
koma víða fram í verkum hans, t.d. í rannsóknum á 
manngerðum hellum á Íslandi. Árni vinnur nú sem 
sérfræðingur hjá Íslenskum orkurannsóknum.
Póst- og netfang höfundar/Author?s address   
Árni Hjartarson
Íslenskar orkurannsóknir
Grensásvegi 9
IS-108 Reykjavík 
Arni.Hjartarson@isor.is

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52
Blašsķša 53
Blašsķša 53
Blašsķša 54
Blašsķša 54
Blašsķša 55
Blašsķša 55
Blašsķša 56
Blašsķša 56
Blašsķša 57
Blašsķša 57
Blašsķša 58
Blašsķša 58
Blašsķša 59
Blašsķša 59
Blašsķša 60
Blašsķša 60
Blašsķša 61
Blašsķša 61
Blašsķša 62
Blašsķša 62
Blašsķša 63
Blašsķša 63
Blašsķša 64
Blašsķša 64
Blašsķša 65
Blašsķša 65
Blašsķša 66
Blašsķša 66
Blašsķša 67
Blašsķša 67
Blašsķša 68
Blašsķša 68
Blašsķša 69
Blašsķša 69
Blašsķša 70
Blašsķša 70
Blašsķša 71
Blašsķša 71
Blašsķša 72
Blašsķša 72
Blašsķša 73
Blašsķša 73
Blašsķša 74
Blašsķša 74
Blašsķša 75
Blašsķša 75
Blašsķša 76
Blašsķša 76
Blašsķša 77
Blašsķša 77
Blašsķša 78
Blašsķša 78
Blašsķša 79
Blašsķša 79
Blašsķša 80
Blašsķša 80
Blašsķša 81
Blašsķša 81
Blašsķša 82
Blašsķša 82
Blašsķša 83
Blašsķša 83
Blašsķša 84
Blašsķša 84
Blašsķša 85
Blašsķša 85
Blašsķša 86
Blašsķša 86
Blašsķša 87
Blašsķša 87
Blašsķša 88
Blašsķša 88
Blašsķša 89
Blašsķša 89
Blašsķša 90
Blašsķša 90
Blašsķša 91
Blašsķša 91
Blašsķša 92
Blašsķša 92