Morgunblaðið - 05.09.1920, Qupperneq 2

2
MOBGtJNBLAÐU)
fetw *'♦'*<
***• ‘♦tfcK .MgUi'
MOBQUNBLAÐIÐ
Bitstjóri: Vilh. Finsen.
Afgreiðsla í Lækjargötu 2.
Sími 500. — Prentsmiðjusími 48.
Ritstjómarsímar 498 og 499.
Kemur út alla daga vikunnar, að
mánudögum undanteknum.
Ri tstjórnarskrifstofan opin:
Virka daga kl. 10—12.
Helgidaga kl. 1—3.
Auglýsingum sé skilað annaðhvort
á afgreiðsluna eða í ísafoldarprent-
smiðju fyrir kl. 4 daginn fyrir útkomu
þess blaðs, sem þær eiga að birtast í.
Auglýsingar, sem koma fyrir kl. 12, fá
að öllum jafnaði betri stað í blaðinu
(á lesmálssíðum), en þær sem síðar
koma.
Auglýsingaverð: Á fremstu síðu kr,
3.00 hver cm. dálksbreiddar; á öðrum
stöðum kr. 1.50 cm.
Verð blaðsins er kr. 2.00 á mánuði.
Afgreiðslan opin:
Virka daga kl. 8—5.
Helgidaga kl. 8—12.
Gunnar Egilson
Hafnarstrieti 15.'
Sjó-
StrHSs-
Bruna-
Lif-
Slysa-
Taisimi 608.
Símnefni: Shlpbroker.
-*%v. | #4*
Leiðín fram.
Aldrei hefir á jörðu hér, þörfin
á stefnubreyting verið eins brýn
og aldrei eins ljós og nú. Aldrei
hefir það komið fram eins greini
lega og á þessum síðustu árum, að
af öllum skepnum jarðarinnar, er
maðurinn langaumastur, og að
stefna mannkynssögunnar er stefna
hins vaxandi böls. Það sem hefir
verið að gerast þessi árin, er að hið
hvíta mannkyn hefir stigið stórt
spor á ieiðinni til glötunar, stærra
miklu, en nokkurt spor áður.
Af þeim fyrirtækjum, sem stofn-
uð hafa verið frá Norðurlöndum,
hefir rússneska ríkið verið stórkost-
legast. Og þar hefir hrunið verið
braparlegast. Mongóli og Gyðingur
ráða nú fyrir Rússlandi, og svo
mikill mannfækkun hefir þar orðið
á nokkrum árum, af sulti, sóttum
og morði, að verða mundi nær land-
auðn á Frakkiandi, ef jafnmargt
fólk félli þar. Og þó sjáum vér, ef
vér hugleiðum fréttirnar af því,
sem er að gerast, að eins og nú
stefnir, dregur til enn þá verri tíð-
inda. Vegur hermenskunnar hefir
aukist eins og aldrei áður, herbún-
aður færst í aukana eins og al-
drei áður. Það sem þóttu jötunher-
skip fyrir ekki mörgum árum, eru
langt fyrir neðan hálfa stærð þeirra
sem nú eru smíðuð. Hin voldugu
Bandaríki Norður-Ameríku virðast
nú ætla að keppa að því takmarki,
að koma upp þeim feikna flota, að
England og Japan megi sín ekki
jafn mikils á hafinu, þó að bæði
þessi ríki legðu saman. Og litlu
friðlegar horfir innan hinna svo-
nefndu þjóðfélaga sjálfra. Aldrei
hefir hatrið milli stéttanna orðið
eins og á þessum árum, og gegnir
hinni mestu furðu, að ekki skuli
hafa verið reynt að rannsaka sem
vandlegast, af hverju það hatur rís.
Þjóðfélögunum hefir stundum
verið líkt við einstaklinga, og starfi
hinna ýmsu stétta við starf hinna
ýmsu líffæra. En ef þetta er gert,
þá verður helst að líkja þjóðfélög-
unum við fábjána, þar sem heilinn
er altof iítill, og hefir illa stjórn og
of litla á starfi líkamans og líffær-
anna. Og raunar er ekki of rikt að
orði kveðið, þó að sagt sé, að þjóð-
félögin hafi hegðað sér hvert gagn-
vart öðru, eins og vitfirringar af
verstu tegund. Stórkostlegustu sam-
tökum og átökum mannkynsins hef-
ir verið beitt til morðs og ráns og
meiðinga.
Hvergi hefi eg séð neina veru-
lega tilraun til að sýna, hvernig
þetta athæfi á rót sína í hugsunar-
hættinum. Hvergi virðast menn
hafa fundið til þess, hver þörf er á
vitkun og visku. Janvel ekki í menn-
ingarmestu þjóðféélögum eru nein-
ar ráðstafanir til að komast fyrir
það, hverjir helst séu vitringsefni
eða til að koma upp þessháttar
mönnum, sem í þjóðfélagi, ef því
væri líkt við líkama, helst mundu
svara til hinna hugsandi hluta heil
ans. Það virðist vera almennings
álit, jafnvel í helstu menningar
löndum, að þá sé vitkunarmálunum
vel borgið, ef til eru nokkrir skólar
þar sem kennararnir eru of fáir og
hafa alls ónógan tíma til þess að
rannsaka, hugs'a og vaxa andlega,oig
ef til eru nokkur skáld, sem sakir
skorts á mentun og vandvirkni, gera
fiest meira að því að villa menn en
vitka. Fáir virðast hugleiða hvað
það þýðir fyrir þjóðfélögin, að flest
annað skuli vera vænlegra til fjár
og frama, heldur en áhugi á að
fræða og menta.
Af þessu öllu saman leiðir, að ekki
tr til enn þá neitt, sem nefna mætti
lífernisfræði, og er þó engin vís
indagrein jafn áríðandi. Og líf-
ernisfræði ætti að vera aðalnáms-
grein í skólunum, og sú sem allar
aðrar væru miðaðar við. (Eg á auð-
vitað við lífernisfræði, sem bygð
væri á líffræði og öðrum vísindum.)
(Meira.)
\ Helgi Pjeturss.
01nbogabarn
bankanna.
Það getur mér eigi dulist, að frá
fyrstu tilverustundu ísl. bankanna
hafi laadbúnaðurmn og sveitabænd-
ur verið þeirra sannkallað ölnboga-
barn. Bankamir hafa fyrst og
fremst borið verzlunina, sjávarút-
veginn óg kaupstaðarbúa fyrir
brjóstinu,
Ef sveitabændur hefðu haft í
bönkunum svipað lánstraust og út-
gerðamenn og ýmsir kaupsýslu-
menn hafa haft, 'þá liti eitthvað
öðru vísi út í sveitunum, en nú lít-i _
ur þar út. — Þá mundu bændur bet Ijóst,
með mörgum .gildum ábyrgðar-
mönnum.
A sama tíma hafa útgerðarmenn
bæði einstakir, og í félagi fengið
hjá bönkunum peninga í þúsundia
eða jafnvel hundruð þúsunda kr.
tali. — Sjórinn og veiðihepnin var
aðalábyrgðin fyrir þessum stórlán-
um. — Öðru máli var um bændur
að ræða. Þar gat eigi gróður lands-
ins verið að veði fyrir bankalán-
um, né heldur ul'l, smjör, eða kjöt.
Þorskurinn og sí'ldin þóttu trygg
ari veð!
Eða þá kaupsýslumenn og brasfc-
arar. — Bankarnir hafa ausið fé
þá. Og veðið ? Húsaskrokkar og til
vonandi verzlunararður hafa verið
helztu veðin fyrir stórláruim þeirra
Braskariarnir voru í einni ábyrgð
arkeðju hver fyrir annan, og oft
með heilan hóp bænda með sér. Þá
höfðu bændumir traust í bönkun-
um, svo munaði um, þagar upp
stroknir, slungnir brasiklarar eða
rjettara sagt fjárglæframenn vora
í broddi fylkingar, en hirtu sjálfir
þá peninga, sem bankamir lánuðu
En 'Slík lán hafa féflett bændur hóp
um siaman, eins og margir vita. —
Og kunnugt er það líka að sumir
úr hóp braskara- og fésýslumanna
hafa ail mjög leikið á bankana og
velgt þeim vel imdir uggum. Var-
kámin mikla, stundum Mægileg —
sem bankarnir hafa sýnt við lán-
veitingar til bænda, og lannara
minniháttar atvinnurekenda, kom
eigi fram, þegar sumir stórbraskar-
ar áttu í hlut. — Það vora líka
menn, sem bárust mikið á og hög-
uðu sér í flestu sem auðmenn væru
eða enskir lávarðar. — Kannist þið
eigi við herrana. Og sjáið eigi nýju
biaskarana, sem alstiðar eru með
gróðaklærnar og margir bera fult
traust til. — Eigi ómögulegt, að
einhver þeirra verði settur í ráð-
herrastólinn bráðum. — Þess hátt-
ar getur skeð á íslandi.
En hvað sem nú þessu líður, þá
sjá það víst margir, að engu minni
hætta getur verið að því, að lána
útgerðar- og kaupsýslumönmun, en
sveitabændum. Sjórinn og verzl
unin getur bragðist engu síður en
landbúnaðurinn. Hvað hafa bank
arnir tapað á lánum ti'l bænda 1 Það
er víst smátt, ef það er annars nofck
uð. En hafi efcki bankarair tapað
neinu af fé því, sem þeir hafa lánað
bröskurum og kaupsýslumönnum,
sem eg vil ekfcert segja um, þá er
)ó hitt víst að margir fátækir mennf
hafa orðið að borga fyrir fjárþrot
jeirra, og svo hart að sumum þeirra
gengið af hálfu bankanna, að þeir
urðu á eftir öreigar.
Þettia er þó mörgum sinnum
verra en þótt bankamir sjálfir
hefðu tapað á slíkum lánum. Það
hefði böníkunum verfið mátulegt,
dví margan braskarann og fjár-
glæframanninn hafa þeir stutt til
vegs eða Öllu heldur æzt tHl ó-
íeiila athafna. Að vísu hafa bank-
arnir eigi gert þetta vísvitandi. —
En útkoman hefir nú eigi orðið öll-
til þrifa. — Þetta er lýðum
um
ur þola þær búsifjar, sem þeir nú
verða fyrir og hafa orðið fyrir,
þessi árin, af náttúrunnar og ófrið-
arinsvöldum.
Bændur til sveita hlafa yfirleitt
haft lítið lánstraust í bönkunum.
Og þau lán, sem þeir hafa fengið
hafa verið oflíti'l, oftast minni en
beðið var um, og hart gengið eftir
heilum hóp ábyrgðarmamna og öðr-
um tryggingum. Ríkir bændur eigi
fengið 1—2 þúsund fcr. lán, nema
Því verður eigi neitað, að bank-
arnir hafa aðallega verið fyrir
kaupstaðina, sjávarútveginn og
kaupsýs'lumenn. En fyrir l'andbún-
aðinn hafa þeir tiltölulea lítið
gjört, á móts við stærð þess atvinnu
vegar og þýðingar hans fyrir vel-
ferð þjóðarinnar. — Þegar í harð-
bakkana slær verður þó landbúnað-
urinn, sem bjargað getur þjóðinni,
ef honum er sómi sýndur.
Nú skal eg nefna 3 dœmi, sem
Veggfóður
stœrsta úrval á landinu
Sfrigi — Pappír
DANIEL HALLDORSSON, Kolasundi.
Congoleum
Ágætur Gólfdúkur, £Góltteppi úr sama eíni.
TtljÖQ (dgt verði’ Komið og sAoðiðl
Guðm, Asbjörussoo,
Laugaveg 1.
Sími 555.
mtargir munu kannast við, til að
sýna hve bönkunum hefir verið
mislagðar hendur, og hver munur
er á því að vera lánbeiðandi úr
sveit eða kaupstað.
Fjárglæfrapiltur og landshorna-
maður kemur í kaupstað og kaupir
þar hús og rekur í því vissa atvinnu
eða einskonar verzlun. Hann á efck-
ert til, nemia. tungullipran munn og
klæðnað slíkan, sem fátækir menn
eigi bera að jafnaði. Þessi maður
fær undir eins nóg lán í bankanum,
hvert ábyrgðarlánið eftir annað.
Góðir menn era í ábyrgðunum,
nema að einu láninu. Þar var þunn-
skipuð fylking. Bjargálnabóndi,
vinnumenn og einn, isem aldrei
hafði í þennan heim komið! — Og
þá kom gjialldþrotið, eftir eitt eða
tvö ár, og ábyrgðarmennimir fengu
að borga margar þúsundir til bahk-
ans, fyrir traust það, sem þessum
fjárglœframanni viar sýnt.
Efnalausmaður í Reykjavík ræðst
í að byggja isér hús. Hann á lóðina
undir húsið, og getur unnið mest
sjálfur að kjallaragreftri og flutn-
ing á efni. Þegar húsið er upp kom-
ið er það virt til 'lántöku og það
svo hátt, að það sem hann fær út á
húsið í bankanum hrekkur nærri
til þess að borga efni og smíði á
húsinu.
Þriðja dæmið er úr sveit og er
?á bezt eg taki sjálfan mig, eða
lántöku mína í banka. — Fyrir hér
um bil 10 árum, áður en að skóla-
húsið var bygt á Hvítárbafcka, fekk
eg tilkvadda menn af sýslumanni
til þess að virða Hvítárbáfcka, jörð-
ina og húsin, og virtu þeir alla eign
ina á hér um bil 23 þúsund krónur.
Jörðin sjálf var góð meðal jörð og
hana hafði eg keypt fyrir nokkr-
um árum á 6 þúsund krónur.
Jörðina lét jeg virða til þess, að
fá lán út á hana 3500 kr., sem eg
skuldaði manni þeim, sem seldi mér
jörðina. Eg vildi fá veðdeildarlán
út á hana ti'l þess lað geta borgað
?essum manni því honum lá á pen-
ingum í þann svipinn. — Eg fór í
Landsbankann með lánbeiðni mína.
Barikinn vildf að eins lána 3 þús-
und krónur út á 23 þúsund fcr. eign,
lágt virta, eins og flestar jarða- og
húsavirðingar í sveit eru.
Ástæðan fyrir því, að bankinn
vildi eigi lána meira út á eignina,
ar sú, að ef eg yrði gjaldþrota eða
gæti eigi staðið í skilum með vexti
cg afborganir af láninu, þá væri
óvíst, að hún seldist fyrir meira,
ví enginn maður í sveit hefði gagn
f svo miklum byggingum, sem á
jörðinni væru, og það gæti orðið
erfitt að fá kaupanda að eigninni.
Þarna sjá menn trú þá, sem banki
þessi ber til landbúnaðarins. Aldrei
l efði sjálf jörðin á þeim árum selst
fyrir minna verð en 5—6 þúsund
krónur. Og eitthvað mátti bjóða í
l.ús, sem virt voru á hér um bil 18
þúsund krónur. Var efnið þá eigi
kaupandi í nýjum húsurn ? Banka-
srjórnin hræddist húsin, og hún virt-
íst helst á þeirri skoðun, að bændur
vildu lítið eða ekkert meta góð húsa-
kynni á jörðurn, þegar þeir keyptn
þær. En að þetta sé hin mesta fjar-
stæða sést af því, að allir bændur,
sem einhver ráð liafa, byggja góð
og mikil hús á jörðum, bæði fyrir
nienn og skepnur. Húsin ein á Hvít-
árbakka hefði hver hygginn maður
kevpt til rifs á minst 10 þús. kr.
Þegar landsbankinn gat eigi lán-
að 3 þúsund kr. út á 23 þúsund kr.
eign, þá fór eg í íslandsbanka, og
þar fékk eg lánið, eins og um var
beðið, 3500 kr.
En eg er eigi sá eini sveitamaður,
sem lítið hefi fengið lánað út á eigu
mína.. Því það má teljast reglan, að
þess meira sem bygt hefir verið á
jörðunum fyrir skepnur og menn af
góðum, varanlegum húsum, og þess
meira sem jarðirnar að öðru leyti
hafa verið bættar, t. d. tún stækkuð
og sléttuð, þess hlutfallslega minni
lán hafa bankarnir lánað út á jarð-
irnar. En út á timburhjalla í kaup-
stöðum, sem fáir geta lifað í sæmi-
lega og litla framtíð virðast eiga, fá
menn lán viðstöðulaust, helming eða
meira virðingarverðs.
Nú er þess að gæta, að hús í kaup-
stöðum eru víst oftast virt miklu
meira en þau í rauninni kosta. Svo
ltefir þetta verið að minsta kosti í
Rekjavík. Þar um get eg sjálfur
borið, því eg hefi látið byggja hús
í Reykjavík fyrir mörgum árum, og
fengið það svo virt bæði til bruna-
bóta og lántöku. Eg hafði nákvæma
reikninga yfir byggingarkostnaðinn.
■ — En það er á margra vitorði, að
það er reglan, að virða húsin * 1
Reykjavík meira en þau kosta. —
Oðru máli er að gegna um jarðir.
pær hafa verið, og eru enn, langt
fvrir neðan vanalegt söluverð
þeirra.
Eg veit, að bankarnir verja
tregðu sína til þess að lána bændum
f' með þeirri kenningu, að bústofo
bænda sé svo valtur og landbúnaður-
inn því ótryggur og óútreiknanleg'
ur, að varasamt sé að lána mikið fe
til hans. En þetta er villikenning,
engu hafandi. Enginn er sá atvinnu-
vegur til, sem eigi getur orðið fyr11’
óhöppum af misæri, verðfalli o. s-
frv. — Verulegur, almennur fJar
fellir er nú ,orðinn sjaldgæfui
eigi svo, að það verulega lami he
héruð svo verðfall verði a eign11111