Morgunblaðið - 01.11.1992, Blaðsíða 2

MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 1. NÓVEMBER 1992
Fólkið tilbiður heilaga Rósaliu, verndardýrling Palermo, í helli henn-
ar á Pílagrímsfjalli.
Þar sem dauðinn
figgur í loftíiiu
Texti og myndir: Olofur Gíslason
Daginn sem ég kom til Palermo á Sikiley voru hundrað dagar
liðnir frá því að dómarinn Giovanni Falcone, eiginkona hans og
fylgdarlið voru sprengd í loft upp á hraðbrautinni milli Punta
Raisi og Palermo með fjarstýrðri 500 kílógramma TNT-sprengju.
Og það var liðinn rúmur mánuður frá því að einn nánasti sam-
starfsmaður hans til margra ára, Paolo Borsellino, var myrtur
með sama hætti ásamt fimm lífvörðum fyrir utan hús móður sinn-
ar við Via Amelia í Palermo. Með starfi sínu höfðu þeir náð lengra
en nokkur annar í að svipta hulunni af blóðugu veldi mafíunnar
á Sikiley, og morðin á þeim afhjúpuðu varnarleysi ríkisvaldsins
gagnvart þessu ógnarvaldi sem læst hefur klóm sínum um ítalskt
þjóðlíf og ógnar nú réttarfari í álfunni allri. Þessi morð voru
siðferðilegt áfall fyrir ítölsku þjóðina og það var eins og dauða-
fnykurinn lægi ennþá í loftinu yfir borginni.
Það var ekkert lát á
brennandi sumarhit-
anum. á Sikiley;
skrælnuð jörðin æpti
á vætu og sólarljósið
endurkastaðist yfír
borgina af himinbláu
hafínu fyrir utan, en
borgin er byggð við lítinn flóa í
víðum en grunnum dal girtum tign-
arlegum ijöllum. Palermo ber þess
enn merki að eitt sinn var hún
meðal fegurstu borga við Miðjarð-
arhafíð. En síðan eru liðin ár og
aldir, og þegar ég steig fyrstu skref-
in út frá jámbrautarstöðinni fann
ég sjóðandi heitt malbikið undir
fæti og brennandi hádegissólina
yfír höfði mér og í loftinu var undar-
legt sambland af olíustybbu frá
umferðinni og lykt af rotnandi
matarleifum frá nálægum markaðs-
torgum og matsöluhúsum.
I gamla miðbænum í Palermo fer
nær öll verslun með matvæli fram
á ævintýralegum útimörkuðum sem
minntu helst á arabíska markaði
sem í Austurlöndum nær. En borg-
in sjálf er öll í niðumíðslu og ber
merki langvarandi hrömunar eins
og tærður sjúklingur. Jafnvel breið-
gatan Viale della Libertá er ekki
lengur það sem hún eitt sinn var,
og Teatro Massimo, sem reist var
um aldamótin síðustu og talið eitt
glæsilegasta leikhús álfunnar í ný-
klassískum stíl, stendur nú lokað
og með gapandi gluggatóftir á torgi
Giuseppe Verdi eins og minnisvarði
um þá sameiningu Ítalíu í eitt ríki
á 19. öldinni, sem
enn hefur í raun
ekki komist að
fullu í fram-
kvæmd. Hér hef-
ur allt snúist á
ógæfuhliðina og
yfír borginni og
eyjunni allri hvíl-
ir andi uppgjafar ——
og ólýsanlegrar
tiifínningar fyrir því að harmleik-
urinn sé óumfiýjanlegur rétt eins
og brennandi sólin yfir höfðum okk-
ar; hér hljóti allt að fara á versta
veg og hér sé hver sjálfum sér
næstur.
Verkin tala þótt valdið sé hulið
„Skýringin á völdum mafíunnar
á Sikiley er fólgin í fjarveru ríkis-
valdsins. Þegar ríkisvaldið sinnir
ekki hlutverki sínu verður til annað
valdakerfi sem gengur í hlutverk
þess. Þannig skapast jarðvegur fyr-
ir mafíuna," sagði lögfræðingur
sem ég hitti í hraðlestinni frá
Frá minningarathöfninni um Dalla Chiesa herforingja og fyrrum
landsljóra í Palermo. Giorgio Musio, nýskipaður landstjóri (t.h.), og
Aldo Rizzi borgarstjóri (í bakgrunni) þiggja heilagt sakramenti úr
hendi prestsins í kirkju heilagrar Maríu frá Monserrato.
Padóvu til Palermo. Hann talaði
eins og af fenginni reynslu, ættaður
frá Calabríu en sestur að á Póslétt-
unni, þar sem náttúran og samfé-
lagið lúta gjörólíkum lögmálum. Ég
hafði heyrt þessa skýringu áður,
en ég átti eftir að komast að þeirri
niðurstöðu að þetta væri einföldun
á málinu; víglínan á Sikiley er ekki
bara dregin á milli ríkisvaldsins og
mafíunnar, heldur eru mörkin á
milli þessara valdakerfa oft svo
óljós að jafnvel hugrökkustu og
færustu dómarar eins og Falcone
og Borsellino
SVIPM YNDIR
ÚRFERD
ÁSLÓÐIR
MAFÍUNNAR
höfðu komist í þá
aðstöðu að geta
illa greint á milli
hvað væri mafía
og hvað væri
heiðarlegt dóms-
vald.
En þótt valdið
•— sé oft ósýnilegt
og víglínan óljós
tala verksummerkin sínu máii; ár-
lega hafa að meðaltali yfir 700
morð verið rakin til skipulagðrar
glæpastarfsemi á Suður-Ítalíu á síð-
ustu árum. Þar af hafa fjölmargir
opinberir embættismenn, dómarar,
lögreglumenn og lífverðir verið
myrtir (samtals 48 á árinu 1991).
Þetta er ámóta mannfall og „Int-
ifadan" á herteknu svæðunum í
Palestínu hefur kostað á sama tíma.
Þá eru ekki meðtalin hundruð ung-
menna sem iátið hafa lífið á sama
tíma af völdum of stórs skammts
eiturlyfja, sem mafían sér um að
dreifa, né heldur sá glæpafaraldur
drottna yfir fjölskyldunum. Morðin
sem rakin eru til mafíunnar stafa
ekki síst af innbyrðis deilum ein-
stakra „fjölskyldna" eða valdahópa,
og á síðustu árum hefur ítalska
dómsvaldinu tekist að ijúfa svo
þagnarmúr mafíunnar að í raun eru
nöfn helstu höfuðpauranna þekkt.
Þeir ganga sumir lausir vegna þess
að þeir hafa verið sýknaðir (vegna
skorts á sönnunum eða formgalla
í réttarfærslu) en flestir fara huldu
höfði. Þá er talið víst að þeir sem
setið hafa inni hafí í mörgum tilfell-
um náð að stjóma sínu ríki áfram
úr fangaklefunum. Samþætting
mafíunnar og ríkisvaldsins stafar
ekki síst af því að stærsti tekjuliður
mafíunnar á eftir eiturlyfjasölunni
felst í því að hirða toll af þeim
mikla straumi opinbers fjármagns
sem streymir úr ríkiskassanum til
hvers kyns framkvæmda og félags-
legrar þjónustu á Suður-Ítalíu. Auk
Leoluca Orlando, fyrrverandi borgarstjóri Palermo, á hlaupum í
fjöldagöngunni umkringdur lífvörðum í skotheldum vestum.
sem fylgir eiturlyfjaneyslunni. Það
er talið að fjármálaveldi mafíunnar
og skipulagðra glæpasamtaka á ít-
alíu sé ámóta og FIAT-verksmiðj-
anna, sem eru stærsta einkafyrir-
tækið í landinu. Samkvæmt opin-
berum heimildum er talið að mafían
á Sikiley einni hafi á að skipa um
45.000 eiðsvömum félögum er
skiptist í 150 „fjölskyldur". Fjöl-
skyldumar eiga sín lén eða yfirráða-
svæði og hirða skatt af nær allri
atvinnustarfsemi á viðkomandi
svæði með ofbeldi og kúgun. Yfir
mafíunni á Sikiley er „la Cupola",
eða hvolfþakið, ráð fímm æðstu
manna mafíunnar, er deila og
þess mun mafían hafa lært að
svindla á styrkjakerfí Evrópubanda-
lagsins til landbúnaðar með árang-
ursríkari hætti en flestir aðrir. Þetta
sníkjulíf á sjóðakerfinu hefur maf-
ían tryggt sér með pólitískum sam-
böndum, og má segja að í þessu
athæfí séu Norður- og Suður-Ítalía
þó sameinaðar, því þáð hefur verið
mafíunni mikill siðferðilegur styrk-
ur undanfarið að upp hefur komist
á síðustu mánuðum að stétt stjóm-
málamanna og heilu stjómmála-
flokkamir á Norður-Ítalíu lifa
ámóta sníkjulífi á ríkissjóði og hafa
rétt eins og mafían safnað digmm
leyndum sjóðum á bankareikninga
í Sviss í gegnum svikna verktaka-
starfsemi. Þar sem mafían og hið
spillta stjórnmálakerfí á Ítalíu mæt-
ast má segja að skrattinn hitti
ömmu sína, og sambúð þeirra getur
einungis falist í samlyndi og gagn-
kvæmum yfírhylmingum eða tor-
tímandi og blóðugu stríði.
Hylling hinna dauðu
Það var 3. september og Palermo
minntist þess að 10 ár voru liðin
frá því að Carlo Alberto Dalla Chi-
esa herforingi, eiginkona hans og
lífvörður þeirra voru skotin til bana
úr launsátri í Via Carini í Palermo.
Dalla Chiesa hafði gegnt embætti
landstjóra í Palermo í rúmt ár, og
morðin mörkuðu upphaf þess stríðs
sem staðið hefur síðan gegn þeim
einstaklingum sem gengið hafa
fram fyrir skjöldu og reynt að af-
hjúpa og ijúfa vanheilagt bandalag
spilltra stjómmálamanna og maf-
íunnar. Minningarathafnir eins og
þessar eru orðnar daglegt brauð
fyrir æðstu embættismenn Sikileyj-
ar, og þama sátu þeir klukkan 9
að morgni á fremsta bekk í kirkju
Heilagrar Maríu frá Monserrato:
Giuseppe Campione, forseti héraðs-
stjómar Sikileyjar, Giorgio Musio,
nýskipaður landstjóri, Aldo Rizzi,
borgarstjóri í Palermo, fjöldi borða-
lagðra borgarstjóra annarra borga
og bæja á Sikiley, Bmno Siclari
saksóknari og allmargir dómarar
og embættismenn. í mörgum þess-
ara andlita mátti sjá þá sviplausu
grímu yfírvaldsins sem enginn veit
hvað dylur og Sikileyingar hafa al-
ist upp við frá alda öðli.
Athöfnin var stutt og fámenn,
enda kirkjan lítil. Presturinn minnt-
ist þess að frá því í fyrra væri
tveggja saknað við þessa athöfn:
Falcone og Borsellino. Þeir væm
þó meðal vor í andanum. Hann
spurði ekki hverra yrði saknað úr
hópi viðstaddra við þessa hefð-
bundnu athöfn að ári, en benti á
útskoma og málaða trélíkneskju
yfír aitarinu af Kristi deyjandi á
krossinum og sagði: „Þessi fagra
mynd er eftir ókunnan höfund frá
17. öld. Mig brast hugrekki til að
tala um hana í fyrra, en nú vil ég
biðja ykkur um að horfa á þessa
mynd og í þetta andlit. Það er eng-
inn ótti í þessu andliti, heldur fóm-
fysi og kærleikur. Það segir okkur
allt sem við þurfum að hugsa á
þessari stundu.“ Síðan fengu við-
staddir heilagt sakramenti og að
lokum var gengið fylktu liði að
morðstaðnum við Via Carini, þar
sem hermenn mynduðu heiðursvörð
og fyrirmenn lögðu blómsveiga að
húsveggnum. Hinir dauðu í Palermo
höfðu fengið sína formlegu hyll-
ingu, en morðingjamir vom enn á
meðal okkar.
Mér varð gengið niður að Ucciar-
done-fangelsinu sem er skammt
frá, umgirt þykkum og háum múr-
veggjum. Þar bíða margir dæmdir
mafíósar í von um náðun, og þar
em neðanjarðarbyrgin þar sem þeir
Falcone og Borsellino háðu stríð
sitt við morðingja Dalla Chiesa og
fleiri stórglæpamenn í fjöldaréttar-
höldunum frægu fyrir nokkmm
ámm. Sú vinna var að stómm hluta
gerð ómerk á æðsta dómstigi og
morðingjamir sýknaðir.
Á leiðinni mætti ég nokkrum
skólabömum með kennara sínum.
Þau bám gular liljur og borða þar
sem á var letrað: „Grazie per la
vita“ — Við þökkum fyrir lífið. Þau
ætluðu að leggja liljumar á morð-
staðinn í Via Carini.
Við fangelsismúrinn vom sand-
pokavígi og hermenn á vakt og
skriðdreki var skammt frá inngang-
inum. Palermo hefur verið hersetin
borg eftir morðið á Falcone. Fyrir
framan virkishliðið sátu svo mæð-
ur, eiginkonur og börn fanganna
með matarpoka sína og pinkla og
biðu eftir að fá að tala við þá sem
inni sátu. Þetta var hin hliðin á
vemleikanum í Palermo; umhyggj-
an fyrir hinum seku.
Andófshreyfingin fædd?
En það vom ekki bara fyrirmenn-
in sem minntust morðsins á Dalla
Chiesa; um kvöldið var boðað til
fjöldagöngu. Það átti að mynda
keðju andófsmanna gegn mafíunni