Morgunblaðið - 24.12.1993, Blaðsíða 7

MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 24. DESEMBER 1993
B 7
Úr Carmen
á afrekaskrá Almis er nýja óperuhús-
ið, en hann átti hvað mestan þátt í
að fá stjórnvöld til að samþykkja
byggingu þess - enda má í hinu
nýja húsi líta gríðarmikla bijóstmynd
af honum og litla svið óperuhússins
hefur fengið heitið „Almi-salurinn“.
Hönnun og innra skipulag nýja
óperuhússins
Ytra útlit hússins er tvískipt í sam-
ræmi við þá tvískiptingu sem er inn-
an dyra. Salir og gangar fyrir áhorf-
endur gefa útsýni yfir Töölönlahti
flóann sem húsið stendur við og þar
sem engir veggir aðeins gler eru á
þeirri hlið, er óhætt að segja að sjón-
deildarhringurinn sé víður og útsýnið
fagurt. Sá hluti hússins sem tilheyrir
listamönnum og starfsfólki hússins
er í hinum hluta byggingarinnar. Sá
hluti snýr út að götunni og aðalinn-
gangi hússins og í björtum, stórum
herbergjum er fyrirmyndar aðstaða
fyrir þá sem í húsinu vinna. Þar sem
lóð óperuhússins er ekkert sérlega
stór og umhverfi þess er talið mjög
viðkvæmt, fer stór hluti innri starf-
seminnar fram á hæðum sem eru í
rauninni neðanjarðar, svo óperuhúsið
lítur út fyrir að vera nett og fínleg
bygging, þar sem það stendur.
I aðalsalnum, sem rúmar 1.385
áhorfendur, eru sæti afar þægileg.
Þau eru breið og mátulega djúp,
langt á milli sætaraða, þannig að
gott pláss er fyrir fætur og það fer
ákaflega vel um áhorfendur. Það
skemmtilegasta við hönnun salarins
er að það er sama hvort setið er inni
í miðjum bekk, eða úti á enda þeirra;
allt sviðið er sýnilegt.
Allt litaval innanhúss sem utan
tekur mið af umhverfinu og þeim
húsum sem standa þar, eins og Fin-
landia-höllinni og Borgarleikhúsinu;
sem fyrr segir eru það eingöngu blá-
ir, blágráir og hvítir litir sem eru
notaðir á veggjum og handriðum,
Sýningarnar við opnun hússins
Það var við hæfi að fyrsta opin-
bera frumsýningin í nýja óperuhús-
inu væri ópera eftir fínnskt tónskáld.
„Kullervo" eftir Aulis Sallinen er
ekki bara finnsk ópera, heldur bygg-
ir hún á gamalli finnskri þjóðsögu
úr Kalevala-sagnabálknum. Hún
hefst á því að faðir Kullervos, sem
er barn að aldri, á í eijum við bróður
sinn. Bróðirinn gerir aðför að honum,
drepur allt kvikt og brennir bæinn.
Það er álitið að öll fjölskylda Kullerv-
os hafi farist - en svo er hins vegar
ekki. Kullervo kemst undan og þegar
frændinn kemst að því, selur hann
drenginn í þrældóm. Kullervo elst
upp sem þræll, er harður og grimm-
ur - en karlmannlegur og ung eigin-
kona gamla bóndans sem hann hefur
verið hjá, fellur fyrir honum. En þau
koma frá tveimur ólíkum heimum,
þótt á sömu torfunni sé og sambandi
þeirra lýkur þegar Kullervo myrðir
hana og leggur síðan á flótta.
Hann hittir unga konu á flóttanum
og á með henni lítið ástarævintýri í
nokkra daga, en þá komast þau að
því að hún er systir hans sem einnig
hafði komist undan þegar föðurhús-
um þeirra var eytt. Stúlkan hengir
sig, en Kullervo heldur áfram flótta
sínum uns hann kemst að því að
foreldrar hans og yngsta systir eru
enn á lífi - en i felum. Hann ákveð-
ur að finna þau og þegar hann kem-
ur til þeirra, taka þau honum fyrst
með fyrirvara - en þegar þeim er
ljóst að hann er sonurinn sem þau
héldu látinn, endurvakna vonir þeirra
um að svo sé einnig um dótturina
týndu. Á endanum verður Kullervo
að segja þeim sögu hans og systur-
innar og koma þeim i skilning um
að hún sé látin og muni ekki snúa
aftur. Faðirinn formælir honum fyrst
fyrir morðið á ástkonunni og síðan
fyrir sifjaspellin ög rekur hann
Óperuhúsið í Helsinki. Á litlu myndinni er séð yfir stór salinn
marmari á gólfi og þessir tónar eru
aðeins brotnir upp í fatageymslum
sem hafa bogadregna innganga og
eru að innan í rauðbrúnum lit
strengjahljóðfæra. Aðalsviðið hefur
krosslögun og aftan við það.og til
hliðanna eru þijú svið sem eru jafn-
stór - til að auðvelda að fiytja leik-
myndir til og geyma í heilu lagi og
hljómsveitargryfjan framan við svið-
ið getur rúmað 100 hljóðfæraleikara.
Litla sviðið, sem rúmar mest 500
manns í sæti, er ætlað til tónleika-
halds og til tilraunastarfsemi. Þar
hafa Finnar hugsað sér að setjá upp
nýjar og óvenjulegar óperur eftir ung
tónskáld, þjálfa upp hljómsveitar-
stjóra, leikstjóra, leikmynda- og bún-
ingahönnuði - og að sjálfsögðu nýjar
kynslóðir söngvara. Þar verða einnig
stærri kammerverk flutt og eins og
þeir segja „hvað sem okkur dettur í
hug“.
Óperustjóri er
finnski söngvarinn
Walter Grönroos, aðal-
hljómsveitarstjóri er
Miguel Cómez-Mart-
inez frá Spáni og bal-
lettmeistari er Jorma
Uotinen sem Islend-
ingar ættu að þekkja
að góðu, því hann kom
með ballettflokk sinn
hingað til lands á síð-
ustu listahátíð og sýndi
flokkurinn ballettinn
„Pathetiqu“, sem vakið
hefur verðskuldaða at-
hygli víða um Evrópu.
flokkurinn 'heimsótti Stokkhólm og
sýndi þar. Fjórum árum seinna var
lagt upp í aðra ferð til Stokkhólms
og nú var það með óperuna Fólkið
í Austurbotni. Á sjötta áratugnum
einkenndi það helst Finnsku óperuna
að til hennar voru helst ráðnir þýsk-
ir leikstjórar sem fluttu með sér nýj-
an, kuldalegan og ónatúralískan stíl
í sviðsetningum. Hinar gráu og lítt
táknrænu uppfærslur á Wagner-
óperum vöktu litla hrifningu og enn
þurfti að endurskoða. Á þessum
árum voru þrír framkvæmdastjórar;
fyrsti Soini, þá Sulo Ráikkönen og
þá Juoko Tolonen. En árið 1966 má
segja að hetjutenórinn Alvons Almi,
sem hafði byijað stjómunarstörf í
óperunni sem fjármálastjóri árið
1952, hafi tekið starfsemina í sínar
hendur þegar hann gerðist „Óperu-
stjóri." Á meðan hann var fjármála-
stjóri, hafði hann stofnað styrktarfé-
lag Finnsku óperunnar og sjóð til
stofnunar hljómsveitar við húsið.
Almi lét fjölga sýningum, var hvata-
maður að óperu- og balletthátíðum
víða um landið og á meðan hann var
við stjórnvölinn fékk Finnska óperan
tíðar heimsóknir frá ekki ómerkari
listastofnunum en „Deutsche Oper“,
„Berlin Staatsoper" og „Bolshoi" og
„Kirov“ ballettflokkunum, auk
óperuflokka frá Hamborg, Stuttgart
og Dusseldorf, auk þess sem heims-
frægir einsöngvarar komu til að
syngja einstaka sýningar. Finnska
óperan hafði einnig á sínum snærum
fjölda söngvara sem voru færir um
að standa undir viðamikilli starfsemi
og voru jafnvígir á klassískar óperur
og samtíma óperur.
Það atriði sem stendur þó upp úr
Úr Kullervo
ei á þessum tíma var skortur á áhorf-
endum og uppselt á hveija einustu
sýningu í gegnum stríðin - og ópe-
rettur höfðu aldrei notið viðlíka vin-
sælda. Svo mikil var þörf almennings
fyrir griðarstað til að gleyma um
stundarsakir hörmungum stríðsins;
missi ástvina og eigin sárum. Svo
heppilega vildi líka til að þótt Alex-
ander-leikhúsið yrði fyrir skemmdum
í loftárásum í styijöldinni, höfðu þær
skemmdir ekki áhrif á listræna starf-
semi í húsinu.
Stríðshörmungum í Finnlandi lauk
með samkomulagi sem þeir gerðu
við Sovétríkin í september 1944.
Smám saman færðist starfsemi óper-
unnar í eðlilegt horf og fram á sjónar-
sviðið bytjuðu að koma ný verk til
uppbyggingar á finnskri óperuar-
fleifð. Helsta óperutónskáld Finna
eftir seinni heimsstyijöldina var
Tauno Pylkkánen, sem kallaður var
„Puccini norðursins," og byggja flest
verka hans á eistneskum þjóðsögum
og goðsögnum. Árið 1949 var óperan
„Peter Grimes" eftir Britten sviðsett
og í kjölfarið fylgldu uppsetningar á
hverri samtimaóperunni á fætur ann-
arri. Eftir heimsstyijöldina upphófst
tímabil þar sem erlendir listamenn
komu og unnu með Finnsku óper-
unni, þó aðallega frá óperunni og
ballettinum í Stokkhólmi. Auk þess
gerðu Finnar og Sovétmenn með sér
vináttusamning sem tryggðu það að
sovéskir listamenn fengju að heim-
sækja Finnland og nutu Finnar þess
allar götur síðan að fá afburða
söngvara og dansara í heimsókn til
Finnsku óperunnar. Fyrsta leikferðin
á vegum Finnsku óperunnar til út-
landa var árið 1946, þegar ballett-
■
burtu. Kullervo örvilnast algerlega
og syngur um hinar hrottalegu af-
leiðingar sem illska frændans hefur
haft á hans eigin líf. Hann safnar
liði og ákveður að útrýma frænda
sínum, fjölskyldu hans og öllum hjú-
um - sem hann og gerir. Hann fregn-
ar dauða foreldra sinna, sem ekki
gátu hugsað sér að lifa við það að
sonur þeirra væri morðingi og dóu
af harmi og síðan hafi yngsta systir
hans framið sjálfsmorð. Hann stend-
ur einn eftir, lífíð hefur ekki fært
honum neitt nema kvöl og til einskis
er að halda því áfram.
En það er ekki aðeins söguþráður-
inn sem er afar dramatískur, því
tónlistin er það líka. Sallinen notar
já aðferð að hafa kórinn sem sögu-
mann en sá sögumaður er aðeins
sýnilegur í fyrr hluta. Því verður sá
hluti mun þéttari og framvindan
hraðari og líflegri en í seinni hlutan-
um. Þegar Sallinen var spurður hvers
vegna hann hefði valið óperu sinni
svo dapurlega sögu, svaraði hann:
„Þetta er sú saga sem gerist á götum
stórborga í dag og í löndunum sem
fyrrum voru Júgóslavía. Með tónlist
minni vil ég minna á að þetta var
ekki bara svona fyrr á tímum. Því
miður hefur mannseðlið ekkert
breyst. Þessi ópera gæti gerst hvar
í heiminum sem er í dag.“
Svanavatnið varð fyrir valinu þeg-
ar ákveðið var að hafa viðamikla
ballettsýningu sem hluta af opnun-
arhátíðinni. Ballettmeistarinn, Jorma
Uotinen, kvað það vera vegna þess
að það væri sama hversu oft Svana-
vatnið væri sett upp, það hrifi Finna
alltaf jafn mikið. „Við vildum setja
upp sýningu sem við vissum að allur
þorri almennings vildi sjá,“ sagðj
hann, „í stað þess að setja upp eitt-
hvað sem þjónaði væntingum sér-
fræðinga og þeirra sem nýjunga- '
gjarnastir eru. Það hefur enginn
ballet verið settur eins oft upp og
Svanavatnið hér í borg og það hefur
verið deilt á okkur fyrir að láta mark-
aðssjónarmið ráða. En þau sjónarmið
sem réðu ferðinni voru að koma því
til skila til hins almenna borgara að
þetta hús sé fyrir hann.“
Fyrir utan ótrúlega „gróteska"
leikmynd, var þetta falleg sýning og
ljúf. Þó er ljóst að Jorma Uotinen á
töluvert starf fyrir höndum við að
þjálfa klassíska dansara. Það var
ekki mikið öryggi í dansinum, enda
hefur flokkurinn nánast ekki dansað
annað en nútímaballett í tvö ár.
Síðasta uppfærslan á opnunarhá-
tíðinni var Carmen, sem því miður
var ekki nógu góð. Hljómsveitar-
stjóri var Gómez-Martinez sem er
aðalhljómsveitarstjóri hússins og
maður gat ekki annað en undrast
ráðningu hans í stöðuna, svo viðvan-
ingsleg var vinna hans. Einsöngvar- ý'
arnir sem hann hafði valið, voru Alic-
ia Nafé, í hlutverki Carmen, Antonio
Barasorda sem söng Don José og »
Tom Krause sem söng hlutverk Esc-
amilios; allt söngvarar sem ættu að
hætta að syngja. Reyndar eru Tom
Krause hættur að syngja, en var
fenginn til að taka þátt í þessari
uppfærslu. Tónlistarlega var sýning-
in sorgleg frá upphafi til enda.
Þegar farið var að leita svara við
því hvers vegna þessi hljómsveitar-
stjóri hefði verið ráðinn í starfið,
fengust þau svör að það væri svo
illa launað að enginn annar hefði
fengist í það. Fjármagnið sem óperan
fékk til opnunarvikunnar bar keim
af þeirri kreppu sem nú steðjar að
Finnum og húsið hafði ekki efni á
að fá betri einsöngvara til flutnings-'
ins. Kullervo er fínnsk ópera, með
fínnskum söngvurum og var flutt í
fyrsta skipti í Los Angeles fyrir
tveimur árum og hefur síðan verið
tekin upp á geisladisk og lítill kostn-
aður var við að sviðsetja hana. Þar
var líka alveg greinilegt að hún var
vel æfð og hver og einn kunni til
verka.
Það er vonandi að Finnar beri
gæfu til að leggja eins mikinn metn-
að og íjármagn í listrænu hliðina á
nýja ópenihúsinu og þeir hafa lagt
í byggingu þess. Það væri sorglegt
ef uppsetningar á borð við Carmen
endurtækju sig. Glæsileiki hússins,
frábær hljómburður og fyrirmyndar
aðstæður eru fyrir hendi og listrænn
metnaður þarf að vera í samræmi
við það. Það ætti að vera vandalítið,
því Finnar eiga geysilega stóran hóp
góðra óperusöngvara og hljómsveit-
arstjóra.
Súsanna Svavarsdóttir