Norðanfari - 15.11.1864, Page 1

NORBMMM
9
M £8.—29.
Saintök íil toúíiaðar framíapa.
Hvernig líbur biinafar málefnuni vorum?
crmn vjer liætíir a& hugsa umþau? efeaþurfa
þan engrar umhugsunar vih? cr búnaíurinn í a»o
gú&u lagi, hezt mii verha, svo hann geti eng-
um framförum tekifc? verfcur ekkert þah fram-
kvæmt meí) fjeiagsskap og samtökum, scm
mjög er torvelt og sumstaíiar dmögulegt fyrir
hvern einstakan útaf fyrir sig?
J>ab ern nú mörg ár sPan ah þessar og
þvíiíkar spurningar sáust og heyvbust í rilum
og ræ&um ýmsra ísiendinga, sein viidti ælt-
jörbu sinni vel, og nokkrir rnenn hafa á ýrns-
um tímum orhih til ah svara þeim í orhi kvefenu,
einstöku menn hafa líka orhib til þess, meh
frainkvæmdarsamri alúfe og dugnafei, ab efla
btískapar framfarir í ýmsurn greinum og í
Stöku sveitum hafa menn meh fjelagsskap og
samtökum komib ýmsu því tii leifear, sem ella
mundi ógjört.
En þa6 var cinkttm me6an vel Ijet f a'ri
ah þah mátti hcyra og sjá nokkur merki til
sllkra framfara, en núua á scinni árum sihan
árfcríih fór heldur a6 spillast, þá cv eins og
öilum framfara titraunum hafi smátt og smátt
hnignah og sumsta6ar dáib út mcb öliu. f>a6
er eHilegt þó ah líkar eha sömu tilraunir beri
ekki jafna ávexti hvernig, sem í ári lætur;
cn liitt cr líka víst, a6 því bágara, sem ár-
ferfeife er me6 ýmsu móti, á því meiii elju og
árvekni þavf hver einstakur at> halda, eigi hann
a6 geta í hi6 minnsta varist basli og bágind-
um, því minni efni og þcss lakari ástæfeur,
sem hver cinstakur hcfir, þess meira ií6ur á
því ah margir saman bindist skinsamlegum
fjelagskap og samtökum því til framkvæmdar,
sem hinir efnaliílu einstaklingar geta ekki til
leibar komi6.
því verhir þó ekki neilab, ah einstöku
menn eru smátt og smátt afe reyna til ah
vekja atliyggli manna á ýnisu því, sem til
framfara horfir, en þah er eins og athyggli
manna sofi svo fast á þessum dögum, ab hún
verbi ckki vakin. þafe eru þó ckki afe eins
innlendir menn, heldur og líka útlendir menn
og utanríkis, sem hafa reynt tii afe vekja at-
hyggli vora á því, afe hugsa oss um, hvafe
landi voru og búum þess rnætti horfa ti! fram-
fara, þab eru nú 4 cfea 5 ár sífean afe ensk-
ur mannvinur nokkur lagfei þessa spurningu
fyrir Islendinga: „Hvafe á afe gjöra og
h v a fe v e r fe u r g j ö r t I s1a n di t i 1 f r a m-
fara“? þessi enski mafeur og jafnvel fleiri
menn lofufeu dálitlum verfelaunum hverjum þeim,
sem afe bezt leysti úr spurningu þessari, og þafe
hefir verife skorafe á menn optar en cinu sinni afe
svara benni, og þú veit jeg ekki til afe neinn
hafi orfeife til þess enn þá, núna næstum í 5
ár, svo afe svar Iian.s hafi komib fyrir al-
mcnnings sjónir. þ>„f) er nl', efclilegt þó afe
mörgum finndist sjer þafe ofvaxife afe svara
spurníngu þessari til hlytar, en þú gegnir þafe
mestu furfeu, afe svo afe segja enginn skuli hafa
reynt þafe. Jeg vissi þafe vel afe jeg var einn
af þeim, sem ekki var fær um afe leysa úr spurn-
ingu þessari svo í lagi færi. og rjefeist því ekki
f afe ?vara henni beinlínis, en þó vildi jeg
ekki iáta mitt eptir liggja, afe hvetja einstöku
menn til afe reyna þafe, sem jeg hjelt afe væru
því heizt vaxnir, og í því skyni tók jeg mjer
]¥óvenif»er.
tilefni af fpurningu þessari til afe skrifa dá-
litla riigjörfe veturinn 1861 og sendi hana fá=
einum kunningjum mínum til þess, ef veifea
mætti, afe jeg á þann hátt gæti komife þeim
til afe le)'sa úr þessasi vandasömu og áiífeandi
spurningu því fór nú fjæiri, afe þessi til-
raun mín heffei þann árangur, sem jeg ætlafe-
ist til, en í þess stafe mæltust nokkrir þeirra
til, afe jeg Ijefei ritgjörfeina til prentunar í bún-
afearriti því fyrir Noifelcndinga og Austfirfeinga,
sem þeir voru þá mjög áfram um afe síofn-
sett yrfei. Búnafearriti þessu var komife á fót,
látife hcita Höldur, og prentafe á Akureyri 1861,
og þar var ritgjörfe þessi prentufe — þó mefe
nokkrum prentvillum — í upphafi búnafearrits-
ins á bls. 3 — 55. þafe þótti sumum ekki eiga
illa vife, afe láta ritgjörfe þessa vera eins og
nokkurskonar inngang afe þessu búnafeariiti,
því hvernig scm hún er af hendi leyst, drep-
ur hún þó á mörg þau atrifei, sem vifekoma
landins gagni og naufesynjum, svo sem land-
stjórn, búnafe og verzlun, og um þessi atrifei
gátu menn ætlast til afe margir mundu vilja
skrifa í þessu nýstofnafea riti og þafe ekkj
einungis Norfelendingar og Austfiifeingar, heldur
og margir fieiri Islendingar; líka voru í þessu
fyrsta hepti af Höld tvær ritgjðrfeir aferar, afe
öllu búnafearfræfeislegs efnis og eptirtektaverfear.
En allt þetta kom fyrir ckki, fyrsta heptife af
Ilöld kom út, útgefatidanum víst til mikiis
fjártjóns, svo hann var neiddur til afe hætta
vife afe halda hoiniin áfram afe sinni.
þafe er aufesjefe, afe bæfci jeg og þeir, sem
mæitust til afe ritgjörfe þessi yrfei prentufe, höf-
um afe mestu efea öllu farife á mis vife afe ná
þeim tilgangi, sem vjer ætlufeustum til, því
hvorki hvatti þafe mcnn til afe rita fram-
vegis í Höld um stjórnarhættina, búnafeinn
og verzlanina, nje heldur til þess afe svara
beinlínis spurningu þeirri, sem hinn enski
mannvir.úr Peacock haffei lagt fyrir Islendinga.
En þetta árangursleysi af ritgjörfeum er
ckkert nýtt efea einstakt dæmi, heldur afe öllu
sambofeife þeirri reynsiu, bæfei afe fornu og nýjti,
afe ræfeur og ritgjörfeir án verklegra framkvæmda
og fyrirmyndar, koma framtaks lítiíli þjófe
afe litlu haldi. En hverjir eiga afe byrja
á þessum verklegu framkvæmdum og gjöra
þær almennar? Jeg hefi heyrt rnargan segja;
þetta eiga embættismennirnir afe gjöra, hver í
sínum verkahring, því þó einstakir bændur
byrji á afe framkvæma eitthvafe verklega, sem
til íramfara horfir, þá taka fáir þafe cptir þeim
af sjálfsdáfeum, en þeir þykjast hvorki hafa
lag á, nje beina köllun til samkvæmt stöfeu
sinni afe gjörast forgöngumenn annara og hvetja
þá til fjelagsskapar og samtaka um þafe, er
leitt gæti til ahnennra þjófearheilla.
Af þessari skofcun er víst afe nokkru leyti
sprottife ámæli þafe, sem afe margir embæítis-
menn verfea fyrir nú á dögum fyrir þafe, afe
þeir reyni alltof lítife til, ufe hvetja menn til
dáfear og dugnafear og koma mönnum tii sam-
taka og fjelagsskapar um ýmsa þá liluti, er
horfa mætti landi og lífe til sannra framfara
og farsældar; jeg hefi opt heyrt menn telja
þafe vist, afe slíkar tilraunir hlytu þó afe bera
aufesjáanlega og heillaríka ávexti efafeembætt-
ismennirnir gjörfcu þær; og af því jeg hefi
sjálfur ekki verife fjarlægur þessari skofean, þá
var mjer þafe sannarlegt glefci efni þegar jeg
sá og las nmburfearbrjef frá Iurra amtmanni
J. P. Havstein til allra hréppstjóra í Norfeui-
og Au8turamtinu dagseft 5. júní 1863, Auk
þess sem brjef þetfa var sent ölluni sýslu-
mönnum og hreppsfjórum í amtinu, þá er þafe
líka prentafe í Nýjum fjelagsriUun og himnn
íslenzku dagblöfeum.
f>ctta uinburfarbrjef amfmannsins ber nú
eins og margt fleira, óiækan vott um hans fram-
kvæmdarsömu föfeurlands ást. Eins og þafe
mun óhætt afe fuiiyrfea, afe amtmafeur Havstein
taki flesfum emhættismönnum vorum fram nú
á dögum afe árvekui, dugnafei, alúfe og hirfeu-
semi um ílcst þafe, er beinlínis vifekemur em=
bætti hans; svo cr þafe líka víst, afe hann
fremur flesfum öfcrum nú sem stendur, ininnir
á hina fyrti höffeingja vora, sem afe ekki eyddu
öllu sínu lífi og allii sinni umlingsan vife tóm-
ar skrifstofu annir, heldur Ijetu sjer líka í
orfci eg verki inniiega annt um sannar bún-
afcar framfarir ættjarfear sinnar, af því þeir
skildu tii hlýtar þctta forna spakmæli: „Bóndi
er bústólpi, bú er landstólpi, j ví tkal liann
virfcnr vcl“.
En hvernig taka menn nú þessu umburfe-
arbrjefi amtmannsins? mjer er þafe ókunnugt
í fjærliggjandi hjerufeum, nema hvafe jeg heyri
sagt, afe þafe inuni þó hafa komife á talsverferi
hrcifingu til samtaka í bilnafeaiefnum í Húna-
vatns og þingeyjarsýslum, enda mun iíka vera
betra tii foristu manna í þessum hjerufeum enn
sumum öferum. Lækni Skaptason er alræmdur
fyrir, afe vilja ekki einungis gæta afe sínu
gagni iieklur og líka afeannara, hann hefir líka ekki
sjaldan gjörst einhvcr hinn öflgasfi og fjörug-
asti forvígismafeur sýslunga sinna, ti! samtaka
um ýmsa þá hluti, sem til framfara hafa mife-
afe, enda hefir iiann líka opt haft og hefir
enn marga gófea, hyggna og framtakssaina
menn til fylgis vife sig, svo sem alþingis-
mann Ásgeir Einarsson, Ðbrm. Ólaf á Svein-
stöfeum, þá hrcppsljórana Erlind í Tnngu-
nesi og Jón a Sóiheimum Pálmasyni, og marga
■fleiri, sem mjer cru mífeur kunnir; eins og
líka Gufcmundur próíastur Vigfússon á Mel-
stafe er alræmdur fyrir afe vera ágætur fjc=-
lagsmafeur; ekki heldur mun þafe ofsagt afe Jón
presfur Bjarnarson á Bergstöfeum hafi sýnt
meiri dugnafe tll samtaka og gagngjörfera fram-
kvæmda en nokkur líkindi eru' til, samkvæmt
efnum hans og ástæfeum.
þingeyingar hafa víst æfei mörg ár aö
undanförnn haft þafe oifc á sjer, afe þeir hafi
verifc samhentari til fjelagsskapar en margir
aferir, enda hafa þeir líka haft og hafaennþá^
ekki svo fáa gófea og framtakssama fyrir-
Iifea til samtakanna; |ó jeg nú, sem stcndur
heyri einkum gjört orfe á framtaksemi Jóns
alþingismanns Sigurfessonar á Gautlöndiim í
því afe hvelja sýslunga síua til samtáka og fje-
lagsskapar, enda mun hann líka hafa marga
gófea lifcsmenn í sýslu sinni.
Af því hver er sjálfura sjer næstur, þá
kann sú spurning afc virfcast liggja hjer einna
næst. Hvafe lífeur Skagíirfeingum í þessucfni?
Vjer höfum fengife amtmannsbrjefife og hrepp-
stjórarnir munu vífeast hvar ef ekki allstafc-
ar hafa birt þafe almenningi, og jeg hefi
heyrt afe margir hafi sagt: brjefife er fallegt og