Reykjavík - 13.11.1909, Qupperneq 1

1R ep ft \ a\> í ft.
X, 53
Dtbreiddasta blað landsinB.
Upplag yfir 3000.
Laugardag 13. Nóvember 1909
Áskrifendur í b œ n u m
yfir IOOO.
X., 53
ALT FÆST í THOMSENS MAGASÍNI.
Oflia ()<i eldavélar selur Kristjáii forgrímsson.
Baðhúsið virka daga 8—8.
Biskup88krif3tofa 9—2.
Borgarstjóraskrifstofa 10—3.
Bókasafn Alp.lestrarfél. Pósthússtr. 14, 5—8.
Bréfburður um bæinn 9 og 4.
Biinaðarfélagið 12—2.
Bæjarfógetaskrifstofa 9—2 og 4—7.
Bæjargjaldkeraskrifstofa 11—3 og 6—7.
Bæjar8iminn v.d. 8—10, sunnud. 8—7.
Forngripasafnið opið liv. virkan dag kl. 11—12.
l8landsbanki 10— 21/* og 6*/«—7.
Lagaskólinn ók. leiðbeining 1. og 3. ld. 7--8 e.m.
Landakot88pitalinn lO'l?—12 og 4—6.
Landsbankinn 10*/«—S’/s.
Landsbókasafnið 12—3 og 5—8.
Landskjalasafnið á þrd., fmd. og ld. 12—1.
Landsjóðsgj.k. 10-2, 5-6, þrjá 1. d. í m. 10-2, 5-7.
Landssíminn v.d. 8—9, sunnud. 8—11 og4—6.
Læknaskólinn ók. lækning þrd. og fsd. 11—12.
Náttúrugripasafnið sunnud. 1 ’/»—2'/»-
Pósthúsið 8—2 og 4—7.
Stjórnarráðið 10—4.
Söfnunarsjóður 1. md. i mán. kl. 6.
Tannlækning ók. i P.str. 14, 1. og 3. md. 11—12.
„REYKJ AVÍK"
Arg. [minnat 60 tbl.] kostar innanlands 3 kr.; erlendis
kr. 8,50—4 sh.—1 doll. Sé borgað fyrir 1. Jálí, 1 kr. afsl.
Auglýsingar inulendar: k 1. bls. kr. 1,60;
3 og 4. bls. 1,36 — Útl. augl. 83*/»°/o hserra. —
A/sláttur að muu, ef mikið er auglýst.
Hlutafélagið „Ueykjavík“.
Ábvrgðarm. Jón Olafsson, alþingihm.
Iándargötu 28. H’ónn íit>.
$greiílsla ,Reykjavíkur‘
er á Smiöjustítí 7.
Afgreiðslum. blaðsins er áreiðanlega
að hitta þar lcl. XO—11 f. m-
og 3—4 e. m. — Fónn 199.
Ritstjóri er til viðtsls virka
daga, nema Mánudaga, líl. 4—5 síðd.,
Lindargötu 28.
Báöherra-saurblaðs-leppurinii.
Hann er að illyrða mig, leppskömmin,
fyrir það sem hr. Tli. Arnskov segir í bréfi
•sínu í »Rvfk« 30. f. m.
Leppsi segir:
y>Jón Óla/sson, en ekki ég, skrökvar
iil um, hverjum bréfið hafi verið skri/aö«.
Svar: Það er hr. Arnskov, sem segist
hafa ritað ráðherrantim bréf um þetta.
ILeppurinn segir hann hafa ritað sér bréfið.
Hr. Arnskov er, oss vitanlega, ekki þektur
að ósannindum. Hvert tölublað, sem lepp-
-urinn er kallaður ritstjóri að, er rneir og
og minna fult af ósannindum. Hvorum er
;þá betur trúandi? — Það er engin ástæða
til að rengja orð hr. Arnskov um, að hann
hafi skrifað ráðherra, og að í því bréfi hafi
staðið það sem hr. Arnskov segir. Hvort
hann hefir skrifað „0. B.“ örfáar fylgilfnur
um leið og hann sendi honum bréfið til
föður hans, skiftir hér engu máli. Hví
birtir nú ekki sorpblað ráðherrans bréf hr.
A. til ráðherra orðrétt og úrfellingalaust ?
iEf hr. A. hefir ritað »0. B.« þær línur,
sem prentaðar eru á dönsku f ráðh.-bl.
4, þ. m., og ef sá kafli er ófalsaður, þá er
þar með viðurkent og sannað, að íslenzka
;þýðingin á þeim kafla, sú er prentuð var f
sama bl. 15. Sept., hefir verið fölsuð. Þar
stendur: »Samtalinu í „Iír. Dbl.“ hefir verið
umturnað á óheppilegan hátt (af blaðinu)«.
Þessi orð »(af blaðinu)« standa hvergi í
dönskunni. Og þó eru þau gefin út á ís-
lenzku sem orð hr. Arnskov’s.
Sá, sern þannig falsar pýðingar, getur
verið vís til fleira!
Ennfremur segir Leppsi :
».Ión Ólafsson dróttar pvi alveg að ó-
sekjn að »ísaf.«, að rangt hafi verið sagl
frá efni bréfsins«.
J. OI. benti að eins á, að af bréfi hr.
Arnskov’s og bréfi „Kr. Dbl.“ mætti sjá, að
rangt hafi verið sagt frá efni bréfsins í þýð-
ingunni 15. Sept.
Nú hefir Leppsi sjálfur einmitt fært sönn-
ur á, að þýðingin var fölsuð.
Það er að eins f „Kr. Db!.“ að þessi 2
orð (»einungis« ofaukið, og »höfðingjasetur«
fyrir »höfuðból«) ent ranghermd; en sam
talið rétt er prentað í fjölda danskra blaða,
og alt annað í samtalinu, alt það sem nokkru
máli skiftir, ster.dur því óhaggað.
J. Ól.
Peningar.
Forvextir hafa hækkað mjög í haust
erlendis. Fyrst hækkaði Englandsbanki
þá um V20//oi síðan hefir hann tví-
hækkað þá, og eru þeir nú sem stendur
5%. Bankar í öðrum löndum flestum
hafa fylgt meir og minna. Það er
útstreymi gulls úr Bretlandi til Banda-
ríkjanna og til Frakklands, sem þessu
veldur. Hér á landi hafa bankarnir
þó ekki hækkað vöxtuna enn; mun
það m. a. mikið þvi að þakka, að
Isl.banki hefir losað sig úr öllum
skuidaböndum við danska og norska
banka, og er því öðtum óháður.
íslands-banki hefir annars mikið
gert til þess að bæta úr peninga-
vandræðunum. Auðvitað varð hann
að draga saman seglin með víxilkaup,
ekki sizt in smærri, þegar fór að
kreppa hér að. Það varð hann að
gera fyrir öryggis sín sakir sjálfs, enda
var þá víst skuldugur erlendis, og að
honum gengið af lánardrottnum þar.
Það er jafnan afleiðing peningakreppu.
En hann hefir létt mikið fyrir mönn-
um með því, að kaupa veðveildarbréf,
ýmist af Landsbankanum, ýmist af
einstökum mönnum, þá er Landsb.
gat ekki komið þeim í peninga fyrir
lántakendur. — Þá hefir hann og keypt
vixla stórum af kaupmönnum þann
tíma árs, sem þeir hafa þurft á fó að
halda, lánað sláturhúsinu svo fé, að
það hefir getað borgað öllum viðskifta-
mönnum út í hönd nú. Með þessu hefir
mjög greiðst fyrir verzluninni.
Eitt af allra-óhyggilegustu gerðum
síðasta þings verðum vér að telja það,
er þingið drap frumvarpið um að kaupa
hlutabréfin í íslbanka.
---— 1 m ■ — —
Bókmentir.
Málakensla og kenslubækm'.
II.
Jón Ofeigsson og Jóhs.
Sigfásson: Kenslubók í
döiisku harnla byrjendum
I. (Guðm. Gamalíelsson)
Rvík 1909.
En svo að vér nú snúum oss að bókav-
korni, þvi sem hefiv valdið öllum þessum
úlfaþyt, þá liefir hún auðvitað sína kosti og
sína galla. Kostirnir eru þó yfignæfandi.
Leskaflarnir eru heldur vel valdir og gott
að liafa ísl. kaflana á eftir hverri sögu, hæði
til endursagnar og í stíla. En sýnilegt er
bæði á hljóðfræðinni og málfræðinni, að höf.
liafa ekki kent málið nógu rækilega eða nógu
lengi til þess, að þeim sé orðið fyllilega Ijóst
alt það, sem lslendingar þurfa helzt að vara
sig á og vita um dönskuna í samanburði við
íslenzkuna.
Skulum vér ná að eins drepa á það helzta,
er oss finst aðfiuningarvert.
Óviðkunnanlegt er það i kenslubók að
finna þegar á 2. bls. aðrar eins prentvillur
og t. d : „tunnnbrodds-r“ og „krifa“, í stað:
„tungubrodds-r“ og „skrifa“, en bótin er, að
það er annars lieldur lítið af prentvillum í
bókinni.
Athugasemdirnar iim „hljóðrofið“ (hnykk-
hljóðið = StBdlonen), i dönskunni eru æði
litilsvirði, vegna þess að höf. liafa ekkert
merki í framburðinum til þess að tákna þetta,
nema hvað þeir skáletra stafina rétt í þeirri
klausunni og síðar ekki við söguna meir.
Það mætti þó sýna hljóðrofið alstaðar annað-
hvort með því að tvítaka hljóðstafinn eða
með sérstöku tákni (lœse, frb. le-cse eða le.se)
Hljóðfræðiságripinu er víða mjög ábóta-
vant, bæði fyrir það sem úr lieflr fallið og
og eins fyrir hitt, sem beinlinis er skakt
táknað. Þannig hcfði verið rétt að taka
fram, að e og œ á undan ng og nk er borið
fram sem isl. ei (lcenge, frb.: leinge, Lœnke
frb.: leinlce o. s. fr.). Alveg er það rangt,
að danskt u líkist isl. ó i orðum eins og
Hlll (frb.: liúll) og Unge (frb,: únge; ónge
er argasta mállýzka). Eklti er það heldur
rétt, að œv á ríkismálinu danska sé borið
fram sem eii. Hœvn er ef til vill borið
fram heún í józkú og öðrum mállýzkum,
en þó tíðast: hevn. Alveg er það líka frá-
lcitt í kenslubók að koma með aðra eins
mállýzku og þá, að bera b fram sem v.
Mentaðir Danir myndu naumast vera þakk-
látir manní fyrir að kenna slikan framburð
(köbe = köve; gabe = gave o. s. frv.).
Gleymst hefir að vara við að bera k og g
fram með j-hljóði, eins tamt og Isl. þó er
það. Ekkert er tiðara en að heyra þá bera
Keiser fram: kjæser, í stað: kæser og orð
eins og gengœlde: gjengjelde, i stað: gen-
gælde. Þá trúir lesandinn naumast augum
sinum, er hann (á bls. 7) les: „Kurv (frb.
kor)“. Þetta er svo fráleitt, að það nær
engri átt. Danska orðið: Kaar er borið
fram: kor, en Knrv annaðhvort: uoúrv eða:
korv. með þvi að tæpa á v-inu. Þá hefðu
höf. lolcs átt að segja, livar 0 er borið fram
sem ísl. ö og livar sem isl. u. Reglan er
æði auðveld, að bera 0 alstaðar fram sem
U, nema á undan stöfum m, n, r, vl og vn;
þar er það borið fram sém ö (Dör, Dröm,
Sön, Hövl, Sövn) og oj i tvihljóðauum öj.
— Þannig er þá hljóðfræðiságripið, sem mest
hefir verið gumað af, mjög svo gallað og
ófullkomið og mikil spurning, hvort ekki
hefði verið betra að sleppa því alveg.
IOnaOarmenn I
Munið eflir að ganga »Sjúkrasjóð Iðnaðarmannu t
Sveinn Jónsson gjk.
Heinia kl. 6 e. m. — Bókhlöðustig 10.
Kaflanum um áherzluna er einnig mjög
ábótavant, einkum fyrir það, hve stuttur
hann er. Þar er talað um lítið annað en
flutning áherzlunnar, eins og þó hefði verið
nauðsynlegt að geta altjent nokkurra þeirra
orða, sem ísl. flaska lielzt á, eins og t. d.
orðsins /o/'nem (tiginn), sem heldri mennir-
nir hér í Rvík bera enn fram margir hverjir
tornem, þótt það auðvitað í frb. komi til að
þýða: of léttur, of auðveldur (= for nem).
Og þannig mætti tína margt fleira til (kor-
hold ekki: Forhold, Eorslag (uppástunga)
ekki: Porslag o. s. frv.).
Málfræðiságripið er að mörgu leyti ítar-
legra og betra en þau sem vér eigum að
venjást. Og þó er því viða ábótavant, ein-
mitt í þvi, sem vér ísl. þyrftum helzt að
vita. Að eins örfá dæmi.
Akveðni greinir nafnorða er ekki einungis
en eða n í samkyni, heldur og et eða t í
hvorugk., en þetta síðasta hefir fallið úr af
vangá.
Reglurnar um fleirtölumyndun nafnorða
eru að vísu nokkru fyllri og betur framsett-
ar en i öðrum kenslubókum, en þó eru þær
ekki nógu skipulega framsettar. Höf. hefði
þannig verið óhætt að sogja, að höfuðregl-
urnar væru 4, bæði mcð og án hljóðvarps
og sem dæmi liefðu þeir getað tekið: Dyr
— Dyr, Gaas — Gæs, Hest — Heste, B>oder
— Br0dre, Kone — Koner, Bonde— Bönder,
Aaud — Aander og And — Ænder. Hitt
er óþarfa málalenging að setja þetta í sér-
staka grein.
Ólíku skipulegra heiði líka verið að segja
þegar í upphafi um lýsingarorðin, að þau
hafi annaðhvort óákveðna eða álcveðna mynd,
eftir því hvort óákv. eða ákv. greinirinn
cða annað jafngildi þeirra standi fyrir fram-
an þau, og láta svo hvað reka annað á eðli-
legan hátt, fyrst hvk.myndunina, þá flt.mynd-
unina og loks ákv.myndina. Annars er
ekkert sérstalct nð athuga við lýsingarorðin,
né lieldur atviksorðin, ncma hvað rétt liefði
verið til skilningsauka nemandanum að telja
upp inar ýmsu tegundir atviksorða. Því
að oft vilja menn flaska á þeím, efþeireiga
að skýra frá pörtum ræðunnar.
Samtengingarnar eru mjög svo athuga-
verðar. Það hefði þannig þurft að taka
fram, að heldur sem andstæð samtenging
væri ávalt í dönsku : men; en að en sem
samlíking (i merlc. heldur eri) væri altaf
eild. Reglan um það, hvar viðhafa eigi da
og naar, er beinlínis röng. Hana hefði mátt
orða eithvað á þessa leið: da ber að nota
um eitt skifli i þátið og nútíð, en naar
þegar átt er við hvert skifti, og altaf þegar
það er haft um framtiðina.
Heitið „orðaukar" um forsetningar er ó-
viðkunnánlegt. TJr því farið var að breyta
til, hefði heldur átt að kalla þær hlulfalls-
orð (o: Forholdsord), með því að þær skýra
þó einna lielzt frá hlutfallinu milli lilutanna
og afstöðu þeirra hvers til anuars.1) Yitan-
lega er ekkert athugavert við þær né heldur
töluorðin.
En þá lcoma fornöfnin og þeim er einna
mest ábótavant, sem þó sizt skyldi, eins og
rétt notkun þeirra er áríðandi. Þannig
liefði óhætt mátt telja den og det td per-
1) Hvernig væri að kalla þær stgriorð?
í öllum málum stýi'a þær einhverju falli.
Ritstj.