Verkamaðurinn - 22.03.1957, Síða 2

2
VERKAMAÐURINN
Föstudaginn 22. marz 1957
i
VERfomiKiim
fiitstjóri: ÞORSTEINN JÓNATANSSON.
Útgefandi: Sósíalistafélag Akureyrar.
BlaOstjórn: Björn Jónsson, Einar Kristjánsson, Jakob Arnason.
Aígreiðsla: Hafnarstræti 88. Sími 1516. Pósthólf 21.
Askriftarverð 40 krónur árg. Lausasöluverð 1. kr. eintakið.
Akureyri. — Prentverk Odds Björnssonar h.f.
Umskiptingur
Áki er maður nefndur Jakobs-
son, og munu flestir kunna á
honum nokkur deili, þar sem
hann hefur veriðallmjögáberandi
maður í íslenzkri þjóðmálabar-
áttu á síðari árum. Hann starfaði
á sínum tíma mikið í Kommún-
istaflokki íslands og síðar í
Sósíalistaflokknum. Var hann þá
ódeigur baráttumaður og harð-
fylginn. Að tilhlutan sósíalista
var hann gerður bæjarstjóri og
síðar ráðherra í fyrsta skipti, sem
sósíalistar áttu völ á að koma
manni í þá stöðu. Hann stóð sig
vel sem ráðherra og veitti mörgu
góðu máli brautargengi. Hann var
meðal annars svarinn andstæð-
ingur erlendrar hersetu á landi
okkar, og vegna ágreinings um
þau mál við hina stjórnarflokk-
ana fór hann úr ríkisstjórn ásamt
með hinum ráðherra Sósíalista-
flokksins. Var það enda eðlileg
og rökrétt afleiðing af stefnu
þeirra og skoðunum.
Eln fyrir ári síðan hentu mann
þennan ósköp mikil. Á einni
nóttu breyfctist stefna hans og
lífsskoðun öll. Hann sagði skilið
við fyrri félaga og samstarfsmenn
og gekk til fylgilags við „deyjandi
flokk“, Alþýðuflokkinn svo-
nefnda, og ákvað á samri stundu
að fara í framboð fyrir hann á
Siglufirði, í sínu gamla kjördæmi.
Þó hafði Áki þessi lýst því yfir
við gamlan vin sinn og félaga,
einum eða tveimur dögum áður
en framboðið var tilkynnt, að
ekki kæmi til greina, að hann
færi fram fyrir „kratana“, og
virtist nánast hneykslaður yfir
því, að nokkrum skyldi slík fá-
ainna til hugar koma.
Fró því er sagt í þjóðsögum
vorum, að hér áður fyrri hafi það
stundum komið fyrir, að skipt
hafi verið um fólk, einkum börn,
Þannig að álfkonur hafi tekið hið
mennska barn, en skilið eftir í
staðinn ódælan álf, sem að öllu
ytra útliti var þó eins, en skap-
gerð og innræti allt annað. Voru
slik börn kölluð umskiptingar. —
Engu er líkara en slík ósköp hafi
hent Áka Jakobsson og hann sé
nú ekki lengur sama persóna og
menn áður þekktu, heldur um-
skiptingur.
Öll stefnu- og áhugamál Áka
virðast nú önnur en áður var og
innrætið virðist mjög hafa
breytzt. Áður barðist hann
dyggilega fyrir stefnumálum
flokks síns og reyndist trúr hug-
sjónum þeim, sem hann hafði
bundið tryggðir við. Nú hefur
hann ekki aðeins brugðist þeim
hugsjónum og hafið baráttu gegn
þeim á ýmsum sviðum, heldur
virðist hann nú engum trúr. —
Hann er félagi í Alþýðuflokknum,
en boðar í ýmsum málum allt
aðra stefnu en þá, sem Alþýðu-
flokkurinn telur sína. Helzt virð-
ist stefna hans eiga samleið með
íhaldinu, enda er haft fyrir satt,
og hefur ekki verið mótmælt,
hvorki af Áka né íhaldinu, að
þangað ætli hann næst að halla
höfði sínu og hafi íhaldið boðið
honum að verða í kjöri fyrir það
á Siglufirði við næstu kosningar,
en hann ekki neitað.
Allt frá því að núverandi ríkis-
stjórn var skipuð hefur Áki raun
verulega verið í stjórnarandstöðu,
enda þótt Alþýðuflokkurinn sé
aðili að stjórninni, og hann hefur
jafnvel flutt tillögur í þingflokki
Alþýðuflokksins um, að stjórnar-
samstarfinu skuli slitið og að
tjaldabaki róið að því öllumárum.
Fer ekki á milli mála, hverra er-
inda hann gengur með þeirri bar-
áttu.
Á sunnudaginn síðasta birtist
ritsmíð ein furðuleg eftir Áka í
Alþýðublaðinu. Þar tekur hann
upp ákveðna baráttu fyrir áfram-
haldandi dvöl Bandaríkjahers hér
á landi og telur ekki aðeins að
hernum sé heimilt að hefja hér
nýjar, stórfelldar hernámsfram-
kvæmdir, heldur blátt áfram, að
honum sé það skylt. Hann kveð-
ur ályktun Alþingis frá 28. marz
f. á. um brottför hersins endan-
lega úr sögunni og ekki komi til
greina að halda áfram að vinna
að því að gera hana meira en orð
in tóm. Undirtónninn í allri grein
inni er sá, að það megi alls ekki
koma fyrir að herinn fari af landi
burt og leggi hér niður allar
framkvæmdir.
Óll er grein þessi í algerri mót-
sögn við það sem að undanförnu
hefur verið túlkað í Alþýðublað-
inu og samþykkt flokksþings Al-
þýðuflokksins á sl. hausti, þar
sem ítrekuð var sú stefna, sem
mörkuð var með samþykkt Al-
þingis 28. marz, og 12. des. sl.
sagði Alþýðublaðið m. a. um
þessi mál: „Stefna ríkisstjórnar-
innar í utanríkis- og varnarmál-
um orkar heldur ekki á neinn
hátt tvímælis. Hún var mörkuð í
ályktun Alþingis frá 28. marz í
vor og málefnasamningi Alþýðu-
flokksins og Framsóknarflokksins
í kosningunum í sumar. Menn
þurfa ekki að gera sig að þeim
kjánum að spyrja um atriði, sem
hafa verið og eru á vitorði allrar
þjóðarinnar."
Áki er því einnig í þessum mál-
um í andstöðu við yfirlýsta stefnu
Alþýðuflokksins, og skrif hans í
Alþýðublaðinu á sunnudaginn
eru aðeins þjónkun við íhaldið. —
Kunnugir segja reyndar, að hann
sé mest að hugsa um eigin hags-
muni, og muni hafa komið mál-
um þannig fyrir, að hann geti
sjálfur grætt á því margar krón-
ur, að hernámsliðið byggi höfn í
Njarðvík. Hann muni hafa tekið
að sér að annast þar vellaunuð
þjónustustörf. Sé þetta rétt, er
umskiptingurinn hugsjónasnauð-
ur, en hugsar þeim mun meira
um peninga. Áður átti Áki hug-
sjónir, en þær hafá lent í álf-
heimum. Umskiptingurinn hugsar
aðeins um að safna þeim auði, \
sem mölur og ryð að lokum
grandar, en heill og hamingja
lands og þjóðar skipta hann litlu
máli. Kannski er það að vonum,
ef hann er raunverulegur um-
skiptingur en ekki fæddur af
þessarri þjóð. Allir eiga sér ein-
hverja afsökun.
ORÐIÐ ER LAUST
— Hefurðu farið í landsgöng-
una? — Hvenær ætlarðu að fara?
Þessai' spurningai- og aðrar í
sama dúr heyrast nú hvervetna.
Áhugi fólks fyrir göngunni er
mjög almennur og margir hafa nú
vakið upp gamlar minningar með
því að stíga á skíði, þótt þeir hafi
látið það ógert árum eða áratug-
um saman. Og ekki er áhuginn
minnstur hjá börnunum. Þau
vilja öll vera með, og er það vel.
Um 800 manns luku göngunni hér
um síðustu helgi, og voru þátt-
takendur allt frá 3ja ára aldri til
84, og auk þessarra 800 voru
margir á skíðum um helgina til að
æfa sig áður en lagt yrði í sjálfa
gönguna.
Það er ánægjulegt að sjá, að
hugmyndin um þessa göngu-
keppni virðist hafa orðið upphaf
verulegrar vakningaröldu í sam-
bandi við skíðaíþróttina .— Þeir
verða margir, sem kjósa að fara
aftur, á skíðin, eftir að þeir hafa
farið í gönguna, og þá er tilgang-
inum með þessarri keppni náð. —
En að undanförnu hefur t. d. hér
á Akureyri verið alltof mikil
deyfð yfir skíðaíþróttinni, en ein-
mitt hér eru á hverjum vetri
mikil og góð tækifæri til að iðka
þá íþrótt, og ekki fer á milli
mála, að hún er flestum íþróttum
skemmtilegii og heilsusamlegri.
Þess er því að vænta, að sem allra
mestur árangur verði af þeirri
vakningatilraun, sem forystu-
menn á sviði skíðaíþróttarinnar
hafa nú efnt til.
Mikil þögn ríkir nú um Út-
gerðarfélagið og málefni þess. —
Ekki hefur enn heyrzt hvort
bærinn ætlar að lána félaginu svo
milljónum skiptir án allra trygg-
inga, láta einfalda kvittun nægja,
eða hvort félagið verður um leið
og lánveitingin fer fram látið
greiða bænum útsvör þau, sem
það hefur innheimt hjá starfs-
fólkinu en aldrei komið til skila.
Væntanlega upplýsast þessi mál
á bæjarstjórnarfundi n.k. þriðju-
dag.
Engin svör hafa enn borizt við
fyrirspurnum þeim, sem Verka-
maðurinn hefur beint til Útgerð-
arfélagsins. Þau verða væntan-
lega vel úr garði gerð, skýr og
greinileg, þegar þau loks koma.
Kirkjan. Messað á Akui'eyri kl.
2 e. h. á sunnudaginn kemur. —
Æskulýðsmessa. — Prófasturinn,
séra Sigurður Stefánsson á
Möðruvöllum, predikar. — Akur-
eyrarprestar þjóna fyrir altari. —
Jaínframt því sem þetta er al-
menn safnaðarguðsþjónusta, er
hún sérstaklega ætluð skólafólki
og öðrum æskulýð í bænum.
IÐJU-klúbburinn
verður n. k. sunnudagskvöld
kl. 8.30 í Alþýðuhúsinu.
Spiluð verður félagsvist.
Góð verðlaun.
Dani d eftir.
Ungfrú Laufey Pálmadóttir
syngur með hljómsveitinni.
STJÓRNIN.
AF GÖMLUM BLÖÐUM
(Þjóðólfur 21. september 1894.)
„Hordauði í hegningarhúsinu á 18. öld.
Meðferð sakamanna virðist hafa verið allill hér á landi á 18. öld.
I' yrir smáafbrot voru allskonar pyntingar tíðkanlegar og þótti
gapastokkurinn einna versta og smánarlegasta píslarfærið. Voru
helzt settir í hann frillulífismenn, eða hórsekar konur. Hið síðasta
dæmi þess að ménn hafi verið settir í gapastokk hér á landi, mun
vera það, að Jón sýslumaður Guðmundsson í Vík í Mýrdal lét sam-
kvæmt dómi setja Sesselju nokkra Árnadóttur í gapastokk við
Dyrhólakirkju 2 sunnudaga í röð árið 1806, fyrir hórdóm og ranga
barnsfaðernislýsingu. Varð allmikið stapp úr þessu og leysti biskup
Sesselju frá opinberri aflausn, en sýslumaður brást reiður við, og
ritaði stiptamtinu á þá leið, að biskupinn hefði engan rétt til að
dæma um, hvort verzlega valdið heíði ranglega lagt þessa hegn-
ingu á, og því síður að veita undanþágu frá aflausn án samráðs við
stiptamtmann. Svaraði stiptamtið því engu, en kansellíið bauð (6.
okt. 1807) að höfða mál gegn sýslumanni fyrir gapastokksdóminn,
og voru því næst allar gerðir sýslumanns í þessu dæmdar ómerkar
í landsyfirréttinum 8. ágúst 1808. Vitum vér ekki til, að nokkur
sýslumaður eða prestur hér á landi hafi leyft sér að setja fólk í
gapastokk eptir þann tíma.
Eptir að hegningarhúsið var sett á stofn með konungsbréfi 20.
rnarz 1759, og fangarnir fluttir í það, sem fyrst komst til fram-
kvæmda um 1764, er svo að sjá, sem allur aðbúnaður þeirra hafi
verið þolanlegur í fyrstu, að minnsta kosti í tíð Guðmundar stú-
tents Vigfússonar, er þar var ráðsmaður (oeconomus) yfir 20 ár.
Voru fangarnir þá allsjálfráðir og gátu börn með sakakonunúm í
hegningarhúsinu. Þar á meðal átti Arnes Pálsson hinn alræmdi
útileguþjófur og félagi Fjall-Eyvindar, 3—4 börn, sitt með hverri,
meðan hann var í hegningarhúsinu. Er ekki að sjá, að neitt hafi
verið um þetta fengizt. Árin 1783—85 gengu harðindi mikil yfir
landið, eins og kunnugt er, og mun þá hafa versnað vistin í hegn-
ingarhúsinu, því að áríð 1784 er getið um 2 fanga, er hafi dáið úr
„vesöld“, það er að segja úr hor, en 1785 deyja þar 9 manns ýmist
úr „vesöld eða óþrifum" eða „niðurgangi og vesöld", en þá var
reyndar manndauði alstaðar mikill af harðæri. Vorið 1786 andaðist
umsjónarmaður hegningarhússins, Bruun að nafni, danskur maður
er tekið hafði við forstöðunni eptir Guðmund Vigfússon. Frá nýári
1786 til 16. apríl deyja enn 4 fangar úr „vesöld“, en í janúannánuði
2, 1 í ágúst og 1 í desember, eða alls 8 um árið, og var þó enginn
mannfellir af harðrétti það ár, en margt fólk dó úr bólu. Eptir Bruun
var Gunnai' stúdent Sigurðsson skipaður umsjónarmaður hegning-
arhússins fyrst um sinn, og hélt hann þeim starfa eitt ár, eða þangað
til í júnímánuði 1787, að honum var vikið frá, enda virðist stjórn
hans hafa verið allill, og kastar þá fyrst tólfunum með hordauða
fanganna, einkum á útmánuðum 1787. Deyja fangarnir þá svo unn-
vörpum úr hor, að vér getum ekki stillt oss um að taka hér orðréttan
kafla úr prestsþjónustubók Reykjavíkurprestakalls frá þeim tíma,
og er hann allófagur. Þar segir svo:
„23. Martii begrafinn tugthússlimur Christín Bjamadóttir 38 ára
dó d(en) 16da ejusdem (þ. e. sama mánaðar) af hor og vesöld.“
„Sama dag begrafinn tugthússlimur Sigfús Gíslason 18 ára dó
19da ejusdem af hoi og vesöld.“
Sama dag begrafinn Magnús tugthússlimur Þorvaldsson 20 ára dó
d. 20. Martii af hor og vesöld.“
„Sama dag begrafinn tugthússlimur Hannes Grímsson 33 ára dó
o. 20. Martii af hor og vesöld.“
„23. Aprilis begrafinn tugthússlimur Jón Einarsson um 30 aldur
dó d. 21ta ejusdem af hor og vesöld."
„2. Maii begrafinn tugthússlimur Sigfús Björnsson 27- ára dó d.
29. Aprilis af hor og vesöld.“
„3. Junii begrafinn tugthússlimur Valgerður Þórðardóttir 22 ára
dó d. 30. Maii af hor og vesöld.“
Á rúmum 2 mánuðum (frá 16. marz—30. maí) þetta ár hafa þá dá-
ið úr hor í hegningarhúsinu 7 menn, allir á bezta skeiði, og mega
það fádæmi kallast, að þeir, er áttu að sjá um fangana, skyldu
sleppa algerlega hegningarlaust fyrir slíkt athæfi. Þess ber og að
gæta, að þetta ár dó enginn maður úr harðrétti í Reykjavíkursókn
nema fangarnir; þá dóu nfl. í sókninni allt árið auk þeirra ekki nema
10 manns úr veikindum og er það harla lítið, og á þeim 2 mánaða
tima, er fangarnir horféllu, dó aðeins eitt nýfætt barn í allri sókn-
inni. . .