Þjóðviljinn - 19.12.1948, Blaðsíða 5

Sunrmdð-g-ur 19. désember 1948
ÞJÓÐV ILJINN
Breytileg átt
m auðæfl fijarfans"
M&Áin Andersen Nexö:
Diita mannsbarn I.
Eisiar Brasi Sigurðsson ís
lenzkaði. Heimskringla
' 1948.
Sagt er að auðurinn sé afl
þeirra hluta er gera skal. Ekki
er það nú alltaf rétt. Hitt fer
ekki milli mála, að auour er
löngum hvöt til meiri auðsöfn-
unar, og er það höfuðgalli. I
isienzkri bókaútgáfu ræður
þetta peningasjónarmið afar-
miklu. Mörg útgáfufyrirtæki
moka i ofurmóði alls konar
rusli á markaðinn. Vanþroski
mikils hluta lessndanna verður
þeim að féþúfu. Auðvitað verða
forlögin að hugsa um fjár-
má'in. En gróðasjónarmiðið
roá engri annarri útsýn loka,
og ekki vera frumhvöt til fram-
kvæmda i útgáfu. Beztu dæmi
sem við höfum um þetta, eru
'systurfélögin Heimskringla og
Mál og menhiixg. Og nýjasta
dæmi um menningaráhuga
þeirra er útgáfan á Dittu
mannsbarni, sn fj’rri hluti þeirr
ar sögu er nú kominn á mark-
aðinn. Sumar aðrar bækur
myndu vafalaust hafa ávaxtað
gildari sjóð.
Ditta mannsbarn mun hafa
komið út á árunum 1917—
1922. Síðan hefur hún borið
hróður hofundarins vítt og
breitt ?— og nú seinast út til ís-
lands- Maður hlýtur að vera
langorðastur um bækur, sem
eru að hálfu góðar og hálfu
slæmar. Því þarf Ditía ekki
langan ritdóm. Hún er öll góð
— minnir á fullkomleikann í
skáldsagnagerð. Þess er að
vaenta, að unnendur góðra bók-
mennta á Islandi þurfi ekki
að biða nema árið eftir fram-
haldinu.
Aðalpersónan, sú er gefur
sögunni nafn, er litla óskilgetna
Ditta. öreigabarn auðugs föð-
ur. Prá ævi hennar, lífsbar-
áttu pg þroskaferli fram til
17 ára aldurs segir sá hluti
sögunnar, sem hér liggur fyrir.
Þá á Ditta sjálf í vonum að ala
óskilgetið barn — og leitar
heim á náðir föður síns, í ör-
væntingu sinni og harmi. Hann
er raunar ekki faðir hennar,
heldur stjúpi, kvæntur hörðu
Sörínu móður hennar. En Lars
Peter er henni betri en nokk-
ur pabbi, enda ein hugljúfasta
p-rtóna sem maður hefur
ikynnzt í bók — og þó gegn-
sannur. Mannlýsingarnar eru
lika ein sterkasta hlið þessarar
sögu, og sú er fram veit. Höf-
undur má ekki draga svo til
orðs um persónu, að þar sé
ekki samstundis risin fullsköpt
manneskja, holdi klædd, lifi
gædd. Sören, Moren, Sörína,
Lars Peter, Jóhannos, knæpueig
andinn, hjónin í Pönnukökuhús-
inu, Karen, Karl, að ógleymd-
um litlu börnunum og Dittu
sjálfri; allt eru þetta lifandi
manneskjur. liver um sig. gædd
sínum einkennum og auðkengr
um. Og þær eru margar fleiri.
Þar er t. d. hesturinn Stóri-
Kláus, gamall og farinn frá
upphafi, og lifir þó marga hesta
aldra enn, í þessari bók, í krafti
parsónuleikaf!) síns. Allt teng-
ist þetta og kveikist saman i
mannkærleika höfundar. Af
mannúð ertu risin. —
Fyrst er ég heyrði um þessa
sögu, hélt ég hún væri pólitísk
ádeila. Nú hygg rg. lýsingar-
orðinu megi sleppa, og :r ekki
viss um, að sagan sé fyrsl
og fremst hugsuð - rem ádeiia-
þótt hún verki nú slík. (Ég
hef ekki lesið seinni hlutann.)
Lars Peter skiljast. að vísu ýms-
ir hlutir um ríka mcnn og fá-
tæka, eftir því sem hann cld-!
ist — og vitkast/ Þótt
höfundur hafi á þessum tíma
vitað þau r.ök. sem liggja
til grundvallar ríkidæmi annars
vegar og örbirgð hins vegar.
þá otar hann þeim skilningi a5
minnsta kosti litt fram. Ég
held meginhvöt höfundar við
ritun þessarar sögu sinnar liafi
verið samúð hans með snauðu
fólki, því fólki s:m aldrei fekk
að lifa eins og menn. í sam-
ræmi við það leitar hann að
því gulli í hjarta þessa fólks,
sem einmitt sannar bezt mann-
legan rétt þess — og finnur
auð fjár. En ekki eru allir
grósserar í þessum skilningi.
-n í mannúð sinni á liöfundur
sína heimspeki um ,,vonzku“
manna: ,,Það mátti þekkja alla
af Mannsættinni á því, að vonda
eiginleika þeirra vnr venjulega
hægt að rekja til ákvcðinna or-
saka, en hið goða var þeim
í blóð boriö“. Þessi skilning-
ur er ákjósanlegasti grundvöll-
ur að pólitík, sem hæg: er að
hugsa sér, eins og M. A. N.
hefur líka sýnt við öiínur tæki-
færi.
Allur frágangur bókarinnar
er með ágætum. Á það einnig
við um þýðingúna, að ég hygg-
Ég ,man ekki eftir neinni setn-
ingu, eða setningarbroti, scm
ég kysi skilyrðislaust að hafa
á annan veg. Um annað mætti
clci'a í bróðcrni. En þarna
morar allt af háíslenzkum oi ða-
ti'tækjum. Orð og oraasam-
bönd, sem flestir misgkilja eða
fara rangt með, eru 100 pros-
ent rétt í þessari þýðingu. Og
hafi •citthvaö undan dregið af
hinni hugþekku kímni höfund-
ar, má hún vera mikil á frum-
málinu.
Ekki veit ég hvernig .sagan af
Dittu selzt eða verður lesin. En
hvort tveggja á hún öðrum
bókum betur skilið. Enginn er
of fullorðinn að þroska til: að
læra af Dittu mannsbarni.
Þeim, sem eru hræddir við höf
undinn og kommúnisma hans,
má benda á það, að þessi saga
er líka ein bezta barna-
bókin í ár. Svo upprunaleg er
hún i tjáningu, svo hreinlíf í
eðli. En Ditta mannsbarn hefur
ekki sköpulag metsölubókar. Ut
gáfa hennar bendir eindregið
til þess, að stundum sé menn-
ingaráhugi afl þeirra hluta, er
gcra skal.
E:í B.
Ass í Bæ:
Breytileg átt.
Helgafell 1948-
Saga þessi gerist í verstöo
um veiðitímann og segir frá að-
komnum .sjómönnum. Eg þekki
lítið inn á verstöðvalif. En þess-
ar frásagnir verka á mig ssm
sannfræði. — og ekki mjög
hugguleg. Stíllinn er oftast fjör
legur og lifandi og samtölin óg
orðbragðið svo eðlilegt sem
verða má. En síðan kemur babb
í bátinn.
Höfuðgalli þessarar sögu er
sá, að hún er of sim.P.l. Það
er ekki nema ágætt, að höf.
gengur beint til verks. En hann
stendur beinn við það æ síð-
an. Hann einfaldar hlutina um
of fyrir sér. Persónurnar
þekkja ekki til innri átaka.
Þetta er prýðilegt í blaðamanns
frásögn eða skýrslu. En það
er ótækt í skáldsögu, sem þessi
bók hlýtur þó að eiga að vera.
Það er nú svo með skáldsögu,
ief ég . hyggðist lýsa einkennum
ekáldsögu almennt. En ég veit,
hvað mér finnst vanta í þessa..
Það vantar í hana, að persón-
ur og atburðir kasti ijósi á
hvert annað, skýri hyert ann-
að. Sjómennirnir í sögunni errt
hver öðrum líkir, of líkir til að
viðhlítandi sé i skáldsögu, [.ar
sem mannlýsingar eru alltaf
eitt höfuðatriði. En annað er
kannski enn verra: Þeir eru
sömu menn í niðurlagi bókar
og upphafi. Að þessu leyti er
sagan ósannfræðileg, því ekki
fvkal öðru trúað en ungir sjó-
menn taki einhverjum þroska,
a. m. k. einhverjum brlj’ting-
um, á heilli vertíð. Og það þýð-
ir alls ekki að dengja slíku
fólki inn í skáldsögu. Nú á dög-
um er ekki öðrum sögum vært,
en þeim raunsæju. En skáldsaga
er nú samt ekki eingöngu spcg-
ilmynd af lífinu, heldur einn-
ig skýring þess í samþjöppuöu
formi, lausn á viðfangsefnum,
^tgði trölIM
Þórieifur Bjarnason:
Hvað'. sagði tröllið.
N.orðri 1948.
Þetta er ófróoleg bók. Sá,
sem eitt sinn hefur lesið hana
mun aldrei opna hana framar.
Ungur maður þarf að hefna
sín fyrir niðurlægingu bernsku
sinnar og æsku. En .það gefst
hvorki fullnægjandi lýsing á
niðmiægiiigu hans né heldur
á því, hvernig fífill hefndarinn-
ar grær í brjósti hans. Hefnd-
in er honum að lokum lögð uj^x
í hendurnar, og tekur hann
henni en lætur hamingju sína
fyrir. Þannig verður uppreist
hans , „sjálfframdar hefndir,
sjúkri lund“. Allt er þetta lítið
sannfærandi, frásagan dauf,
saltlaus. En því cr manni sama
um þessa sögu, að Agnar er
undantekning. Lýsing hans er
gripin úr lausu lofti og cngu
tengd nema eigin gcðþótía.
að hún má varla vera öll þár jOpinberun á samleik örlaga og
sem hún er séð. Ofrausn væri, ■ atburða, sem okkur kann að
sjást yfir í daglegu lífi. Skáld-
saga er kennslubók í lif-fræði.
Þessi saga er að mestu laus við
allt þetta. Ég vil ennfremur*
benda á, að eigi þessi saga
að vera áxíeila á aðbúnað sjó-
manna í verstöðvum, væri æski
legt að sú ádeila kæmi að eiii-
hverju leyti og vísvitandi fram
hjá sjómönnum sjálfum. Eins
og allt cr í pottinn búið mætti
fara um þessa sögu eins og
sjóarasögu Nordahls Grieg, að
sjómennirnir sjálfir yrðu henní
fara lika, úm 90 bls. í miðri
bók, og stendur sagan kyrr
á meðan. En þessu var höf. bú-
inn að gera skil áður, i ann-
arri bók. Sýnist því ástæðu-
lítið að þrengja því inn í „skáld
sögu“, þegar það skýrir efni
hennar á engan hátt.
Stíllinn er sambiand af af-
skræmdri fyrnsku og hagalínsk heiðastir, en útgeroarmenn og
um grautarskap, án persónu-
legra einkenna. Listræn setn-
ing fyrirfinnst cngin. Öll sam-
töl eru uppskrúfuð með yfir-
læti. Þórhergur fór ítarlega út
í málið og stílinn á Hornstrend-
ingabók, og á flest af því enn
við hcr. Einna hvimleiðust eru
skipaeigendur létu scr hana i
Iéttu rúmi liggja. Síðar saum-
aði Grieg fastar að þeim.
Ási i Bæ er ekki feiminn við
fcimnismálin. En því miður e:ga,
berorðar iýsingar af þessu tagí
ofiar rót sína að rckja tii vsn-
máttar í listinni en tillitslausrar
eignarföllin. Dæmi um mál af ^einskilni cg opinskárni. Lys-
1 ingin á hinum bóklega og prcd-
lökustu tegund: ,,.... hann sá
mjódd þeirra þræðinga, sem !
hann þurfti að mjaka sér eft.ir
til stangarnálægðar við fugl-
inn“.
Þetta ^r sem sagt iila skrif-
Sama grunnfærni í mannlýsing- , uð skrudda um næsium því
um birtist í viðskiptum höf. við j Framhald á fi. síðu
aðrar persónur bókarinnar. Þær 1______________________________
eru allar að mestu í sama mót- |E
inu steyptar, og engin ein E
þekkist örugglega frá ann- =
arri. Einstaka sinnum bregður jjjj
fyrir smáglömpum í lýsingum |E
þeirra. Síðan þéttir þokuna aft- |E
ur. Til að bæta úr þessu lætur jjjj
höf. eina persónuna tala forn-
íslenzku, en ekki nær það ein-
kenni lengra en til munnsins.
Önnur segir „eyminginn“ í
liverri setningu, þriðja „gætta“,
fjórða „unginn minn“. Slík eru
þau töfrabrögð, scm höf. hefur
á takteinum til að auðkenna j =
persónur. Skýringin er einfa’d- jE
lega sú, r.ð maðurinn er ekki |E
skáld og brestur skapandi í- E
myndunarafl. E
Ef þetta verk hefur eitthvert E
gildi, þá liggur það i lýsing- E
um á bjargsigi: eggjatöku og —
.fugladrápi. I þetta nær ..eití
ikandi Gunnari vitnar um sarns
konar æfingarleysi i listrænumi
vinnubrögðum. En sem betur
fer er þctta fyrsta bók höfuna-
ar, og enn sem fyrr veit enginn,
kvaða barn má að manni veroa.
B. E.
Þau félög, sem ætla sér cð hafa jó}atrésskemmtanir =
í Röðli, en ekki eru búin að festa sér dag, eru 5
vinsairilega beðin að hringja í sírna 6305, sem fyrst. ~
ÉÁAMliGRI! musiÐ
ittiitmtiitfittirttitt