Þjóðviljinn - 17.05.1952, Side 3

Laugardagur 17. maí 1952 — ÞJÓÐVILJINN — (3
Einar Bragi:
Fréttabréf frá
Finnlandi
UM LKIKLISl’
Leiklistaráhugi er mikill í
Finnlandi. Ég var svo heppinn
að komast í kynni við finnskan
leiklistargagnrýnanda, Kurt
Westerholm, og hann fór með
mér í Sænska leikhúsið í Hel-
singfors. Eftir sýningu röbbuð-
um við saman inná Royal.
Hann sagði mér að í Finnlandi
væru 22 leikhús með föstu
starfsliði, af þeim eru 12 í
Helsingfors. Flest þeirra eru
finnsk, en sænsk leikhús eru
þó í Helsingfors, Abo, Vasa og
tveim stöðum öðrum, ef ég
man rétt. Öll leikhúsin eiga í
vök að verjast fjárhagslega,
þófct þau séu mjög vel sótt.
Annað vandamál, sem sænsku
leikhúsin eiga við að etja, er
skortur á hæfum leikurum.,
Við Sænska leikhúsið í Hel-
singfors er leiklistarskóli, og
iþað krækir sjálft í alla beztu
nýliðana. Hinir sem komast þar
ekki að, fara til Abo eða Vasa.
Þá er algengt að ungir leik-
arar frá Svíþjóð starfa við
þessi leikhús, meðan þeir eru
að þjálfa sig, en hverfa síðan
heim aftur. Þau verða þann-
ig að notast að miklu leyti við
viðvaninga, sem stöðugt eru
að koma og fara. Auðvitað get-
ur leiklistin ekki náð neinum
verulegum þroska við slík lífs-
skilyrði.
Meðan ég var í Finnlandi,
var fátt markvert að sjá í
leikhúsunum. Hið langmerkasta
var „Mourning becomes El-
ectra“ eftir Eugene O’Neill,
sem verið var að sýna í Kans-
anleikhúsinu í Helsingfors. En
leikhúsið er lélegt, og leikar-
arnir voru ekki miklir snill-
ingar. Þar við bættist hvað
mig áhrærir, að vegna þess að
leikritið var leikið á finnsku,
hafði ég þess aðeins hálf not,
þótt ég hefði lesið það áður.
/Það er annars undarlegt að
Þjóðleikhúsið skyldi ekki taka
þetta stórbrotna leikrit til sýn-
ingar fremur en ,,Anna Christ-
ie“, sem bæði O'Neill sjálfur
og aðrir telja með réttu eitt-
hvert lélegasta leikrit hans./
I Sænska leikhúsinu í Helsing-
fors var verið að sýna „Greyf-
ynjuna Mariza“ eftir Emmerich
Kálm:án með Gerda Ryselin
sem prímadonnu. Sjálf óper-
ettan var eins og kynsystur
hennar flestar: Litskrúð, ið-
andi líf, ómerkilegt efni, hljóm-
list sem á að leyna brestum
Ijóðlistarinnar án þess að geta
það, ljóðlist sem á að fela
takmarkanir tónlistarinnar, en
tekst ekki, annars eða þriðja
flokks dans og herfilegur söng-
ur, að einni eða tveimur rödd-
um undanskildum.n En það var
fram úr skarandi skemmti-
legt, að skoða leikhúsið, fal-
legt og þrungið siðleifð og
minningum. Hér er lék séníið,
Gösta Ekman, í síðasta sinn.
Og Islendingar hafa. sjálfsagt
gaman af að vita, að i þessu
leikhúsi sýndi Leikfélag Reykja
víkur „Gullna hliðið“ fyrir
nokkrum árum. Af forvitni
spurði ég vin minn, West-
erholm, hvað honum hefði
fundizt um sýninguna. Hann
lofaði leikarana, en saeði
að sér hefði þótt lítið t.il leik-
ritsins koma. Orðrétt: „Ég legg
lítið upp úr leikritum þótt þau
séu alþýðleg, ef þau skortir
allan dramatískan kraft —
en ég þykist vita, að íslending-
ar, eigi auðyeldara með að
njóta þess en útlendingar". I
Sænska leikhúsinu í Abo sá
ég „Bobosse“ eftir Roussin.
Sture Lagerwall gestlék i að-
alhlutverkinu. Þetta er frum-
legt gamanleikrit, en harla ris-
lágt. Einleikur Lagerwalls í
öðrum þætti var leiklistarlegt
afrek, en stjarnleikur eins
manns getur aldrei „borið
uppi“ heila sýningu. Allt hið
bezta verður til við samstarf
margra, og um fáar listir á
það fremur við en leiklistina.
UM BÆKUR OG RIT-
HÖFUNDA
Ég vék að því í tali við
kunningjakonu mína, sem er
rithöfundur, að mig langaði til
að fræðast um finnlands-sænsk-
ar bókmenntir. Hún vísaði mér
á bókina „Femtio ár Finnlands-
svensk litteratur" eftir Th.
Warburton, og auðvita’ð lét
hún ekki þar við sitja: Hún
hringdi óbeðin í höfundinn og
spurði hvort hann vildi ekki
gefa mér eintak af bók sinni.
Það var sjálfsagðast af öllu
í heimi. Daginn eftir hitti ég
Warburton hjá „Holger Sch-
ildts förlag", þar sem hann er
bókmenntalegur ráðunautur.
Ég notaði tækifærið til að
spyrja hann eins og annars um
bókaútgáfu og lífskjör finn-
lands-sænskra rithöfunda. -—
Hann sagði að skáldsögur seld-
ust mjög sjaldan í meira en
600 eintökum. Af einstöku bók
tekst þó að kría út dálitlu í
Svíþjóð og geta þá selzt e.t.v.
1000 eintök. Meðalverð á skáld-
sögum er um 600 mörk, eða
nálægt 35 ísl. krónum. Höf-
undarlaun eru 15%, svo að rit-
höfundur getur í hæsta lagi
fengið 90 þúsund mörk —
rúmar 5 þúsund krónur —
fyrir handrit að skáldsögu. Til
þess að geta lifað af list sinni,
yrði hann að semja minnst
5 skáldsögur á ári, og þyrfti
þá ekki að spyrja að listinni
lengur. Ljóðabækur seljast
ekki að heitið geti — 100 ein-
tök er algengt, og mjög fáar
seljast í meira en 200 eintök-
um. Það er sem sagt engin
leið fyrir finnlands-sænskan
rithöfund að lifa á ritstörfum.
Warburton sagðist vita um
einn, sem skrimtir án þess að
fást við annað en ritstörf —
hann ritaði að meðaltali eina
skáldsögu á ári, semdi nokkur
útvarpsleikrit, einstaka leikrit
fyrir leikhús, fengist við þýð-
ingar, ritaði kynstur af tíma-
rits- og blaðagreinum o.s.frv.
Ríkið veitir árlega nokkra rit-
höfundastyrki — 30 þúsund
mörk á mánuði í eitt ár, n.ema
þrír eru veittir til þriggja ára
og ætlaðir eldri, viðurkenndum
rithöfundum. Þessir styrkir
hrökkva aðeins handa örfá-
um af rithöfundunum og eru
harla skammgóður vermir
þeim,. sem hreppa. Ástandið er
sem sagt eins í Finnlandi og
auðvaldslöndunum öllum, að
rithöfundar og aðrir listamenn
lifa við sult og seyru, meðan
vopnaverksmiðjurnar kyrja út-
fararsöng borgaralegrar menn-
ingar' fullum hálsi og mala
fjandanum fjöll af gulli. En
hversu lengi ætla listamenn-
irnir að láta svelta sig og
svívirða. Hvers vegna sýna
þeir engan lit á því að þjappa
sér saman til varnar lífskjör-
um sínum og list sinni, þó all-
ar stéttir aðrar hafi fyrir löngu
knúið fram rétt sinn til að
hafa hönd í bagga, þegar verð-
ið á vinnuafli þeirra er ákveð-
ið ? Mér verður alltaf hugs-
að til indverskra sjálfpynding-
armeistara, þegar ég minnist
lífskjara listamanna í .auð-
valdsríkjunum.
MÓÐXR AMERÍKA
I Ábo dveljast þrír Islend-
ingar: Magnús Guðbjörnsson er
stúdérar guðfræði, kona hans,
Anna Sigurkarlsdóttir, og ein
íslenzk stúlka dvelst þar við
vefnaðarnám, en nafni hennar
hef ég því miður gleymt. Fjóra
Islendinga er mér kunnugt um
í Helsingfors: Gyða Jónsdótt-
ir frá Sauðárkróki er að nemn!
vefnað, Þórunn Kristjánsdóttir:
og Jónína Waagfjörð frá Vest-
mannaeyjum eru á heilsuvernd-
arnámskeiði, og Vigfús Guö-
brandsson frá Siglufirði iðkar
fimleika. Allir þessir landarl
létu hið bezta af að dvelja
með finnum. Við fórum eitt
kvöld út að skemmta okkurj
á Klaus Kurki, þrjú hin síð-l
astnefndu og ég. Á skemmti- J
stað þessum sátu einnig nokkr-
ir ameríkanar að gleði. Og
hvernig sem það atvikaðist,
lentum við í orðaskaki við einn
þeirra. Talið barst að dvöl
amerískra á íslandi. — Hann
sagði að Ameríka væri eins
o g ástrík móðir, sem elur
hinar frjálsu þjóðir á brjóstum
sér — svo við höfum loks-
ins fengið goldið fyrir „Móður
ísland“. Okkur mörlöndunum
rann þegar í brjóst af mjólk-
inni þeirri. Við báðum hann
segja löndum sínum, þegar
heim kæmi, að við íslenzkir
værum þeirrar skoðunar að
Bandaríkin væru fyrir banda-
ríkjamenn og Island fyrir ís-
lendinga. Það fannst honum
undarlegt, eða réttara sagt
dónalegt. Við það skildum við,
en skildum þó ekki hvert ann-
að.
Einar Bragi.
Tónleikar
Sinfóníu-
sveitarinnar
Sinfóníuhljómsveitin undir
itjóm Ólafs Kiellands hélt
ónleika á þriðjudagskvöldið
rar í Þjóðleikhúsinu við að-
iókn eftir salarkynnum og for-
cunnargóðar viðtökur.
Fyrst á efnisskrá var Haffn-
:r-sinfónía Mozarts nr. 35 i
:-dúr og lét mann miður snort-
nn en skyldi — samfelld að
úsu og skýr í flutningi, en
regða í leiknum, sem var
>ældur um of, svo að verulega
Iró úr áhrifum. Það var fvrst
Passacaglu Páls Isólfssonar
,em sveitin var mögnuð til
;annfærandi átaka af hinum
iðsópsmikla og skapheita
itjórnanda. Verkið er líka hið
iheyrilegasta, sterkt og ferskt
formi fjölbreytni mikil i
iljómfærslu stefjanna (ekki
dltaf þetta leiðinlega „fulla
>rkestur“) blæskiptin ör, skáld-
eg og~stígandi- svo -aö hvergi
ilaknar á, og svo alþjóðlegt
lem það er að yfirbragði, er
mdirtónn þess af upprunaleg-
im toga, ekki ósvipuðum þeim
lem píanókonsert Griegs (op.
L6, a-moll) er spunninn úr, en
íann var síðastur á efnisskrá
cvöldsins. Einleikari var Árni
íristjánsson, og verður sá
istflutningur lengi í minni,
— orkandi á mann eins og
'rums’cöpun, fylltur lífi, eftir-
>æntingu, ástríðu, og það í
rássi við blýþunga og hljóm-
eysi flygilsins, sem betur
>æri höggvinn í eldinn en að
itanda þarna á helgum sta'ð til
isteytingar.
Þ. Vald.
E.nstök ríld mcðal SÞ hafa tekið að sér að sjá um búnað og
fyr'rkomulag ákveðinna hluta af byggingu SÞ, sem nú er risirt
í New York. Myndin er af fundarsal öryggisráðsins, sem er
framlag Norðmanna. Arnstein Arneberg arkitekt teiknaði salinn.
Þar eru sæti fyrir 520 áheyrendur og aðstaða fyrir túlka og
blaðamenn og til útvarpssendinga og sjónvarpssendinga frá
fundunum.
Framtíð þjóðKfsiiis
Persónuleg kynni hafði ég
engin af Sigfúsi Sigurhjartar-
syni. Af orðrómi vissi ég að
sósíalisminn átti þar mikinn
liðsmann, frjálsan, fróðan og
sannan. Um nokkur ár hafði
ég líka, öðruhvoru, heyrt til
hans frá hljóðnema, heyrt hann
tala, sameina þar vægðarleysi
baráttumannsins og mýkt
vitmannsins, sem þolir að
„draga úr höggi“.
Þegar ég frétti lát þessa
ágætismanns, fannst mér
heimurinn tómlegri, leið sú
kennd þó hjá, því að mér var
ekki nógu ljóst hve mikils var
misst, né hve dýrmæt minning
og saga þess var.
Svo hlýddi ég á minningar-
athöfnina. um þennan fágæta
mann, minningarorðin í dóm-
kirkjunni. Þau orð verða mér
minnisstæð sönnun, sönnun þess
hvað Sigfús Sigurhjartarson
var og hvað hann er. Hin ein-
stæða rishæð og ótvíræða ein-
lægni þeirrar kveðju' snertu
hug minn og gerðu mig þátt-
takanda við börurnar, með tár
í augum.
Þess varð fljótt vart að ýmsir
pólitískir andstæðingar Sigfús-
ar höfðu margs að minnast
líka. Könnuðust við kosti hans
og yfirburði og létu söknuð
sinn í Ijósi. Aðeins eitt blað-
anna, Tíminn, af þeim sem ég
hef séð, hefur „kveðio við ann-
an tón“. Þar skrifar grein, þann
3. þ. m., einhver nafnlaus ó-
happamaður og svívirðir bæði
hinn látna og vini hans og sam-
herja, sem hafa minnzt hans í
ræðu og riti. Hann fullyrðir að
Sigfús Sigurhjartarson, hafi
ekki verið „vinstri“ sósíalisti,
eða heils hugar með Sósíalista-
flokknum og dregur í efa að
aðrir fremstu forustumenn
þess flokks, hafi óskað Sigfúsi
lengri lífdaga. Ég vil nú spyrja
þennan dulbúna ólánsmann,
hvort að honum hafi ekki sézt
yfir þá staðreynd að Sigfús
Sigurhjartarson, í lifanda lífi,
fordæmdi núverandi stefnu
Framsóknarflokksins, alla
„hægri“mennsku og þjónkun
við auðvald heimsins og að
þessvegna er ekki hægt, þegar
hann er farinn, að láta hann
fella annan vægari dóm þar
um, án þess að eiga á hættu
að gera hann í augum lesenda,
að hræsnara um leið. Spurn-
ingin er borin fram vegna þess,
að ennþá vona ég að sá ó-
bokkaskapur höfundar, sem
svona lætur á sér kræla, í
þessari Tímagrein, sé ekki
raunverulegur, enda þótt hann
hafi fyrr birzt í Tímanum, á
næstum jafn lítilmannlegan
hátt. I því sambandi er mér
sérstaklega minnisstæður pist-
ill, í Tímanum 17. júní 1951,
sem nefndist „Fjárhagslegt
sjálfstæði“. Hann fjallaði um
frelsisbaráttu Jóns Sigurðsson-
ar og leiðsögn hans í sjálf-
stæðismálum þjóðarinnar. Þeg-
ar ég hafði lesið þennan Tíma-
pistil, varð mér strax Ijóst, að
eitthvað meira en lítið bogið
væri við hann. Nánari athugun
staðfesti það líka. Það var
þetta, að efnahagslegt sjálf-
stæði var sett fram fyrir
stjórnarfarslegt frelsi. Athafn-
ir á undan athafnafrelsi og
Jóni Sigurðssyni eignuð hug-
myndin, sem auðvitað er sam-
þykkt og lofsungin þarna í
Tímanum, einmitt á afmælis-
degi frelsishetjunnar og ís-
lenzka lýðveldisins. Jón Sig-
urðsson var líka farinn, horf-
inn fyrir löngu af baráttusvið-
inu og íslenzka lýðveldið á
valdi ,,framsóknar“-hyggjunn-
ar. Samt er það til of mikils
ætlazt af trúgirni þessarar
þjóðar, að hún melti það, að
Jón Sigurðsson, hafi verið
annar en hann var, til þess er
söguþekking of almenn og hin.
sanna barátta frelsishetjunnar
of víða skráð og skilin. Jóu
Sigurðsson kvaddi þennan heim.
að entu löngu og giftufullu lífs-
starfi, helgað hamingju Islands
og íslenzku þjóðarinnar, samtíð
og framtíð. Alltof fáir íslenzkir
stjórnmálamenn hafa borið
merki hans og þeim virðist
fækka eftir því sem tímar líða.
Þessvegna máttum við illa við
að missa einn þeirra, Sigfús
Sigurhjartarson, á miðjum
aldri, mann sem hefur verið
eins og persónugerfingur orða
frelsishetjunnar: „eigi víkja“.
Sá Islendingur er ógæfumað-
ur sem af einhverjum ástæðum
finnur sig knúinn til að fara
forugum höndum um merki,
fordæmi og sögu þessara.
tveggja manna og annarra á-
gætustu sona og dætra þjóðar-
innar, lífs og liðinna, því að
hann hefur fyrirgert siðferði-
lega réttinum til að heita Is-
lendingur, hvað sem skrifuð lög
segja og hversu hátt sem hann.
þjösnast til auðs og valda.
Höfundar umræddra Timagreina;
ættu að hugleiða það.
Ég treysti því umfram allfc
Framhald á 6. siðu. j