Lesbók Morgunblaðsins - 18.08.2001, Blaðsíða 4

4 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ˜ MENNING/LISTIR 18. ÁGÚST 2001
A
NDREW Wawn kom í
fyrsta skipti til Íslands árið
1978. Það var úrhellisrign-
ing og hann leitaði skjóls í
Þjóðminjasafninu. Þar rak
hann augun í myndir af
Bretum sem heimsótt
höfðu Ísland árið 1789. Á
myndunum stóð nafnið John Thomas Stanley.
Wawn fannst það skemmtileg tilviljun að hann
hafði í æsku búið við Stanleyroad í Liverpool
og síðar verið í góðum viðskiptum við krána á
Stanley Hotel. Þegar Wawn fór að grennslast
fyrir um þetta á heimaslóðum komst hann að
því að það var einn og sami maðurinn á bak við
nöfnin á myndinni, götunni og kránni. Stuttu
síðar kom Wawn aftur til Íslands og rambaði
inn í fornbókabúð Braga Kristjónssonar á
Vesturgötunni. Þar fann hann gamla útgáfu af
Víga-Glúms sögu og í henni nafnspjald með
nafni Johns Thomasar Stanley.
„Þetta voru skemmtilegar tilviljanir og
áhugi minn var vakinn á þessum manni og öðr-
um Bretum sem heimsóttu Ísland á fyrri öld-
um,“ segir Wawn. „Mér þótti ekki síst áhuga-
vert hvaða augum þeir litu Ísland og hina
fornnorrænu menningu. Stanley hafði komið
til Íslands í hópi nýútskrifaðra háskólanema
sem höfðu mikinn áhuga á jarðfræði. Hann
hefur þó greinilega einnig kynnt sér bók-
menntir þjóðarinnar. Íslenskar fornbókmennt-
ir áttu eftir að hafa mikil áhrif á menningu
Breta á nítjándu öld og heimsóknum til Íslands
átti eftir að fjölga mjög í kjölfarið.“
Ólæknandi baktería
Stanley þessi átti enn eftir að skjóta upp
kollinum. Wawn komst að því löngu síðar, þeg-
ar hann var kominn á kaf í rannsóknir á menn-
ingarlegum samskiptum Íslendinga og Breta á
nítjándu öld, að lærisveinn Stanleys var kunn-
ugur íslenska fræðimanninum Þorleifi Repp
sem bjó og starfaði um tíma á Bretlandi og
Wawn ritaði um ágæta bók, The Anglo Man.
Þorleifur Repp, Philology and Nineteenth-
Century Britain (Studia Islandica, 49. hefti,
1991). Wawn segir að Stanley hafi átt nokkurn
þátt í því að hann steypti sér út í rannsóknir á
íslenskum fornbókmenntum. Það sé þó bakt-
ería sem fræðimenn á hans sviði kannist við.
„Hún sækir kannski ekki á marga en þeir
sem smitast eru ólæknandi. Menn komast
fljótt að því að enskar miðaldabókmenntir jafn-
ast ekkert á við þær íslensku.“
Krafinn um aukagetu
Wawn las enskar miðaldabókmenntir við há-
skólann í Birmingham og varði doktorsritgerð
um enska fjórtándu aldar skáldið Geoffrey
Chaucer. Árið 1972 var hann ráðinn í lektors-
stöðu í enskum miðaldabókmenntum við há-
skólann í Keele.
„Í breskum háskólum hangir oft eitthvað
annað á spýtunni þegar maður er ráðinn til
starfa á tilteknu sérsviði. Áður en langt um leið
var ég því krafinn um aukagetu. Ég hafði lært
hrafl í forníslensku í háskólanum í Birming-
ham. Þar hafði þýskukennari boðið upp á auka-
tíma í forníslensku í hádegishléum. Við íensku
miðaldabókmenntunum sáum Íslendingasög-
urnar alltaf í hillingum og sóttum því þessa há-
degistíma. Ég bjó að þeim þegar kom að því að
sýna fram á aukagetuna og ákvað að bjóða upp
á námskeið í Íslendinga sögunum. Ég var full-
ur áhuga en var aldrei nema hálfri blaðsíðu á
undan nemendunum í námsefninu. Síðan hef
ég orðið æ áhugasamari um íslenskar fornbók-
menntir og fornnorræna menningu og nú er
svo komið að rannsóknir mínar eru fyrst og
fremst á því sviði þótt ég sé enn mestmegnis að
kenna enskar miðaldabókmenntir, nú í háskól-
anum í Leeds.“
Margar Njálur
Á síðasta ári kom út mikið rit eftir Wawn er
nefnist The Vikings and the Victorians. Invent-
ing the Old North in Nineteenth-Century
Britain. Þar fjallar Wawn um áhuga Breta á Ís-
landi og íslenskri menningu á nítjándu öld,
einkum hversu þekktar norrænar bókmenntir
voru á Bretlandi, hvernig þeim var miðlað og
hvernig þær voru túlkaðar.
Wawn fjallaði um svipað efni í fyrirlestri er
hann flutti í Háskóla Íslands í vikunni þar sem
hann beindi sjónum að viðtökum Njálu á Bret-
landi á nítjándu öld. Hann heldur því fram að
það hafi verið til margar Njálur á Bretlandi á
þessum tíma, á svipaðan hátt og Jón Karl
Helgason hefur haldið því fram í nýlegri bók,
er nefnist Höfundar Njálu. Þræðir úr vest-
rænni bókmenntasögu, að Njála sé ekki óum-
breytanlegur, endanlegur texti á bók heldur
lifandi menningarhefð í verkum fjölmargra
höfunda.
„Undirtitilinn á bókinni minni má skilja á tvo
vegu, að Bretar hafi verið að uppgötva forn-
norræna menningu á nítjándu öld og/eða að
þeir hafi verið að finna hana upp eða skapa
hana, móta hana í höndum sér. Menn túlkuðu
þessa menningarhefð eins og þeim hentaði
best. Það voru því margar Njálssögur á Bret-
landi á nítjándu öld og þær voru allar settar
saman af Bretum. Boðskapur sagnanna höfð-
aði raunar mjög til Breta. Hinn forngríski og
latneski menningararfur var orðinn svolítið
leiðigjarn í huga sumra. Textafræðilegar og
málsögulegar rannsóknir höfðu líka grafið
undan þeim stalli sem hinn gríski og latneski
arfur hafði verið settur á. Að auki er allt mor-
andi af vísunum í fornnorræna hefð í umhverfi
okkar. Sjálfur fæddist ég í West Kirby eða
Vestur-Kirkjubæ. Og ég bjó til átján ára aldurs
í Meols sem er orð af sama stofni og íslenska
orðið melur.“
Víkinglegir Viktoríumenn
Eins og víðar í Evrópu voru Bretar upp-
teknir af uppruna sínum á nítjándu öldinni og
að sumra mati lá það beint við að leita hans hér
norður frá.
„Víkingablóðið var skýringin á því hvað
Bretar voru miklir afreksmenn og heimsveldi.
Framkvæmdagleðin, frumkvæðið, krafturinn
og atorkusemin. Gróðasamur kaupskapur,
lagakerfið, fulltrúalýðræðið og kvenréttindi.
Bretar röktu alls konar hluti til hins norræna
uppruna af miklu stolti.“
Smám saman jókst áhuginn á forníslenskum
bókmenntum og norrænni menningu yfirleitt á
Bretlandi. Íslendingasögur voru þýddar og
þær voru kenndar í skólakerfinu.
„Í kjölfarið vaknaði áhugi á að heimsækja
sögueyjuna í norðri, og þá á nákvæmlega sömu
forsendum og Grikkland og Róm höfðu verið
Morgunblaðið/Arnaldur
„Það voru því margar Njálssögur á Bretlandi á nítjándu öld og þær voru allar settar saman af Bretum,“ segir Andrew Wawn.
VIKTORÍUMENN
MEÐ VÍKINGABLÓÐ
Andrew Wawn hefur rannsakað viðtökur íslenskra
fornbókmennta á Bretlandi á nítjándu öld og komist
að því að menn Viktoríutímans töldu sig vera með
víkingablóð í æðum. ÞRÖSTUR HELGASON ræddi
við Wawn sem segir að áhrifa fornsagnanna hafi
gætt í öllu menningarlífi Breta á nítjándu öld og hing-
að hafi Bretar fyrst og fremst komið í menningarferðir
til þess að kynna sér söguslóðir Íslendingasagnanna.