Vísir Sunnudagsblað - 01.10.1944, Qupperneq 3

VISIR SUNNUDAGSBLAÐ
3
Þorleifur Árnason
I
Björn ríki
I
Þorleifur hirðstjóri
I
Björn á Reykhólum
J
Jón i Flatey
I
Finnur
I
Jón
Þorleifur Árnason mun hafa
eignazt bókina, um leið og hann
keypti hálfa Víðidalstungu af
Guðnýju Jónsdóttur og manni
hennar. Hefur Flateyjarbók þá
áður fallið í hlut Guðnýjar
Jónsdóttur (eftir bróður sinn
eða föður), en Vatnshyrna í
hlut Þorleifs Marteinssonar.
Björn ríki á Skarði hefir síðan
erft Flateyjarbók eftir Þorleif
föður sinn. Einhvern tíma um
eða öllu heldur nokkuru eftir
miðja 15. öld hefir verið bætt
inn i hana þeim 23 blöðum, sem
á eru sögur þeirra Magnúsar
góða og Haralds harðráða. Má
telja vafalítið, að það hafi
verið gert meðan hún var
á Skarði. En þar hefir bók-
in að líkindum verið í full 46 ár,
frá dauða Þorleifs Árnasonar til
dauða Ólafar ríku (1479), en
siðan gengið í arf til Þorleifs,
sonar hennar (d. 1486), og
Björn á Reykhólum erft hana
eftir föður sinn. Þessi íauki frá
15. öld er að vísu myndarlega
úr garði gerður, eftir því sem
tíðkast um handrit frá þeim
tíma, en stendur samt bók Jóns
Hákonarsonar mjög að baki um
frágang. Einkum eru upphafs-
stafirnir stórum svipminni og
ekki gerðir af slíkri listfengi
sem stafir Magnúsar prests Þór-
hallssonar.
Það var hvort tveggja, að þeir
menn, sem áttu Flateyjarbók í
hér um bil 230 ár hver fram af
öðrum, voru engir kotungar,
enda hafa þeir kunnað að meta
bókina og varðveitt hana sem
kjörgrip ættarinnar. Á það
bendir greinilega klausa sú um
eignarheimild á henni, sem Jón
Finnsson ritaði og áður var til-
færð. Jón Björnsson ge^ir þá
ráðstöfun við Finn son sinn, að
bókin gangi til sonarsonar síns
og nafna, svo að ekki verði um
þrætt.
Einu sinni á þessu tímabili
var Flateyjarbók samt hætt
komin. I skrá um bækur stað-
arins i Skálholti árið 1612 hefir
Oddur biskup Einarsson ritað
þetta: „Finnur Jónsson í Flatey
á hér stóra sögubók, sem hér
hefir legið nokkur ár. Þar eru á
kónga sögur og nokkuð annað.
Hún skal komast með góðum
skilum til hans aftur, þá hann
vill ekki liða hana hér lengur.“
Árið 1629 brann staðurinn i
Skálholti og þær bækur, sem
voru ekki í kirkjunni. En þá
hefir bók Finns Jónssonar að
líkindum verið komin aftur
vestur í Flatey, hvort sem Odd-
ur biskup hefir tekið rögg á sig
og skilað henni, — ekki viljað
„liða hana lengur“ í Skálholti.
Um miðja 17. öld var eyðing
skinnbóka á Islandi orðin sem
hráðust. Margt dró til þess, með-
al annars fátækt þjóðarinnar og
slæm húsakynni, sem frá fornu
fari höfðu valdið því, að bækur
geymdust illa, brunnu o. s. frv.
En samt má ekki gera of mikið
úr því, sem fræðimenn einatt
hafa haldið fram, að skinnbók-
unum hafi verið eytt vegna
þess, að þjóðin hafi verið and-
lega dauð og smekkur hennar
á fornritin glataður. Mér liggur
við að segja, að því sé þveröf-
ugt farið, svo undarlegt sem það
kann að virðast í fljótu bragði.
Menn vildu einmitt 1 e s a forn-
ritin. Þess vegna gengu þau
manna á milli til láns, skitnuðu,
máðust, gengu úr sér, og framar
öllu þess vegna vildu menn
heldur pappírsafrit, sem voru
fyrir allra hluta saldr miklu
auðlesnari. Þegar skinnbók
hafði verið afrituð á pappír, var
hún fyrst í verulegum háska
stödd. Hún var úrelt, gengin úr
gildi, vanhirt eða gripið til blaða
úr henni til ýmissa þarfa. Til
þess var engin von, að alþýða
manna eða venjulegir fróðleiks-
menn skildu muninn á gildi
skinnbókar og pappírsbókar
sama efnis fyrir fræðimenn og
framtiðina. I rauninni má segja,
að Árni Magnússon hafi fyrstur
manna skilið þetta til hlítar —
og í siðustu forvöð til þess að
bjarga flestum þeim skinnbóka-
leifum, sem hann náði á Is-
landi. Svo að einungis eitt dæmi
sé tekið af mörgum, skal hér
minnzt á örlög handritsins af
Islendingabók Ara. Sira Jón Er-
lendsson í Villingaholti skrifaði
þá bólí, í tveimur eintökum fyr-
ir Brynjólf biskup Sveinsson
eftir mjög gamalli skinnbók,
sem síra Jón hugði eiginhand-
arrit Ara („eftir hans eigin
handskrift á bókfelli, að menn
meina.“) Hér voru engir aular
við riðnir, Brynjólfur lærðasti
Islendingur sinnar tíðar og sira
Jón fróður maður og glöggur.
En — hvað varð vun hina gömlu
skinnbók? Enginn veit, hver
hefir átt hana né hvað af henni
varð. Víst er, að hún hefir verið
glötuð, áður en Árni Magnússon
fór að safna, því að enga bók
hefði hann heldur viljað eign-
ast. Og ólíklegt er, að Brynjólf-
ur hefði ekki getað klófest hana,
ef hann hefði lagt sig í fram-
króka, hvað sem orðið hefði
síðan af henni eftir hans dag.
Flateyjarbók slapp við glöt-
un, bæði vegna þess, að hún var
í sérstökum metum höfð af eig-
endum sínum og •— ekkert
pappírseftirrit var gert af henni,
að minnsta kosti ekki allri, með-
an hún var á Islandi. Hins vegar
lágu fyrir heimi sömu örlög sem
öðrum íslenzkum skinnbókum:
að flytjast úr landi.
Síra Jón Halldórsson í Hítar-
dal getur þess í sögu Brynjólfs
biskups (í Biskupasögum sín-
um), að Friðrik konungur III.
hafi skrifað honum „að útvega
hér í landi þær antiquitates (þ.
e. fornar bækur), sögur og göm-
ul document, sem fást kynni
hans Majistati til þénustu og
þóknunar og til að auka hans
konglega bibliotecam.“ Bisk-
up auglýsti þessi tilmæli kon-
ungs bréflega í lögréttu á al-
þingi 1656, skoraði á almenning
að láta sig fá til kaups gamlar •
bækur handa konungi eða til
láns að láta rita eftir þeim og
bauðst til þess að taka við þeim
og koma tjl skila bókum, er
menn vildu gefa konungi o. s.
frv. Þá heldur síra Jón áfram
frásögn sinni:
„Jón bóndi í Flatey, sonur
síra Torfa Finnssonar, átti stóra
°g þykkva pergamentisbók með
gamla munkaskrift, innihald-
andi Noregs konunga sögur og
margt fleira, og hér fyrir var
hún almennilega kölluð Flateyj-
arbók.. Hana falaði M. Brynj-
ólfur til kaups, fyrst fyrir pen-
inga, síðan fyrir fimm hundruð
í jörðU, fékk hana þó ekld að
heldur. En er Jón fylgdi honum
til skips úr eyjunni, gáf hann
honum bókina, og meinast, að
biskupinn hafi hana fullu laun-
að. Síðan sendi og skenkti M.
- Brynjólfur hana kongl. Maje-
stati.“
Jón Halldórsson getur þess
ekki, hvenær þetta hafi gerzt,
en Jón Espólín bætir því við í
árbókum sínum, að það hafi
verið 1647, þegar biskup vísi-
teraði Vestfjörðu. En Brynjólf-
ur biskup mun hafa sent kon-
ungi bókina 4rið 1656.
Jón Torfason i Flatey var
bi*óðursonur Finns Jónssonar.
En með því að Jón Finnsson
lifði fram yfir 1656, hafa menn
í seinni tíð hallazt að þeirri
skoðun, að nöfn þessara tveggja
Jóna hafi skolazt til hjá síra
Jóni Halldórssyni og Jón Finns-
son muni hafa verið síðasti eig-
andi bókarinnar í Flatey. Þetta
má nú telja fullöruggt. 1 Sjáv-
arborgarannál segir svo við árið
1647: „Visiteraði M. Brynjólfur
Sveinsson í þriðja sinn Vest-
fjörðu og messaði að Flateyj-
arkirkju á Breiðafirði 12. sd.
eftir trinitatis (þ .e. 15. sept.).
Þá skenkti Jón Finnsson þar
biskupinum kóngabókina
gömlu, sem lengi lá i Flatey og
hans langfeðgar átt höfðu.“ Ur
þessum annál hefir Espólin tek-
ið ártalið 1647, en annars farið
eftir sögn Jóns Halldórssonar.
Biskupasögurnar og annállinn
eru tvær heimildir, sem eru
hvor annari óliáðar. Þótt Sjáv-
arborgarannáll sé ekld ritaður
fyrr en eftir 1727, verður að
telja frásögn hans um þetta
gildasta, enda hafði höfundur
hans, Þorlákur Markússon, sam-
tíðarannál úr Breiðafirði við að
styðjast um árin 1645—50 og
segir ekkert um þetta, atriði,*
sem ástæða er til þess að rengja.
Brynjólfur biskup hefir látið
þessa miklu skinnbók og aðrar
fleiri af hendi samkvæmt ein-
dregnum fyrirmælum konungs
um öflun handrita, en í þá daga
var dýrt drottins orðið. Friðrik
III. eignaðist Flateyjarbók sem
konungur Islands, og verður því
að líta á hana og þau handrit,
sem konungi voru send héðan
með svipuðum hætti, sem ís-
lenzka ríkiseign framar öðrum
handritum, sem send voru, seld
eða gefin erlendum mönnum og
stofnunum.
Eftir að Flateyjarbók vaí
komin í bókhlöðu konungs, hef-
ir hún haldið þar að mestu leyti
kyrru fyrir. Samt fékk Þormóð-
ur Torfason hana að láni og
hafði hana í mörg ár hjá sér
að Stangarlandi í Körmt i Nor-
egi, meðan hann vann að hinni
miklu Noregssögu sinni. Ber
handritið ýmis merki Þormóð-
ar, því að hann tölusetti áá'lk-
ana (dálítið skakkt), skfflaði
nafn bókarinnar á fyrstu blað-
síðuna og margar athugasemd-
ir hér og þar á spássiurnar.
Eldri aths. á spássíum eru fá-
ar í Flateyjarhók. Þó má geta
þess til gamans, að einhverjum
siðlátum lesanda á 15. eða 16.
öld hefir ekki dámað alúð sú,
sem kerling lagði við Völsa (sjá
II. bindi, Ólafs sögu helga, 265*
kapítula), og skrifað fyrir neð-
axi dálkinn: Svei þér, húsfreyja!
Til eru önnur íslenzk handrit,
sem vegna efnis síns verða að
teljast dýrmætari en Flateyjar-
bók. Má þar öllu fremur nefna
Konungsbók Sæmundar-Eddu,
sem Brynjólfur biskup sendi
Friðrild III. og nú er 2365, 4to.,
í Gl. kgl. samling. Hún er eina