Ísafold - 19.10.1895, Blaðsíða 2

á34
Þótt fikówarair hafi horfið undir Fjöllun-
um, hefir graslendið eigi eyðilagzt við þaðtil
neinna muna. Jarðvegurinn er þar svo ó-
venjulega frjóvsamur, svo sem áður er
sagt, að alt grser upp eptir fá ár, þótt
skriður falli einhverstaðar. Hiíðar og
hrekkur undir Fjöllunum og í Vestur-Skapta-
fellssýslu eru að þessu leyti ólíkar öllum
öðrum fjallshlíðum hjer á landi. Það má
kalla, að öll Eyjafjallasveit sje grasi vafin,
og meginhluti hennar er ágætt slægjuland.
Þá er á alt er litið munu fáar sveitir vera
jafnágætar frá náttúrunnar hendi sem Eyja-
fjallasveitin. Það mætti því þykja líklegt,
að efnahagur manna væri þar með mikl-
um blóma. En efnahagurinn er eigi ávalt
beztur þar sem landkostirnir eru beztir.
Það birtist í þessu sem mörgu öðru, að
efnahagurinn fer meir eptir mönnunum
sjálfum en hinu, hvernig náttúran býr
í hendurnar á þeim. Varla mun í nokkurri
sveit landsins vera öllu meiri og allmenn-
ari fátækt en undir Fjöllunum. Fyrir nokk-
rum árum var liklega enn meiri eymd og
íátækt í Meðallandi í Vestur-Skaptafells-
sýslu, en hagur manna hefir batnað þar
stórum á síðustu árum, þótt fátæktin sje
þar mikil enn. Eitt hið mesta mein þeirra
Eyfellinga er þröngbýlið. Hver bóndi hef-
ir venjulega ekki nema litla jarðarsneið.
En ásvo litlu jarðnæði getur venjulega eigi
þrifizt nema lítið bú með því búskaparlagi,
er alment tíðkast. Því verður eigi neitað,
að slíkt þröngbýli ber venjulega vott um
skort á dugnaði og framfarahug. Þar sem
dugur og manndómur liggur í landi, þar
láta fáir sjer koma til hugar að stófna til
búskapar á mjög litlu jarðnæði. Það er
optast vottúr um vaxanda dugnað og sjálf-
stæðishug, þá er nokkuð rýmkast um í þeim
sveitum, þar sem þjettbýlið er mjög mikið.
ÍMeðallandinuhefir þjettbýiið minkað stór-
um á siðustu árum, en eigi ber á því
undir Eyjafjöllunum. Búin eru þar einn-
ig að sama skapi smá sem býlin. Þar eru
allmargir bændur, sem ekki hafa fleiri en
milli 20 og 30 sauðkindur, eina eða tvær
kýr, og svo sem 4 eða 5 hross, og til eru
þeir bændur, sem hafa enn minna en þetta.
Og öll vinnan gengur í að heyja handa
þessum skepnum og hirða þær. Það er
opt, að þrent og fernt gengur að heyskap
á slíkum heimilum og annast skepnurnar
árið um kring. Þetta sýnir ljó3lega, að
vinnan getur eigi verið mikil. Mundi stór-
bændunum eigi þykja búskapurinn erfiður
og kostnaðarsamur, ef þeir hefðu jafnmik-
inn mannafla að tiltölu við fjenaðarfjölda
sinn sem þessir bændur? Það er eigi
heldur mjög óeðlilegt, að vinnunni sje þanu-
ig háttað á slíkum heimilum. Bóndinn er
bundinn við heimili sitt þar sem hann er
einyrki, eða hefir eigi annað en unglinga
sjer til aðstoðar. Hann getur eigi stundað
sjóróðra í útverum eða verið í vinnu til
lengdar annarstaðar. Að vísu gæti hann
unnið að því að búa í haginn fyrir sig
með umbótum á túni og engjum eöa mat-
jurtagörðum, en svo er hugsunarhætti al-
mennings varið í flestum sveitum, að fáir
hyggja á slíka hluti. En þess er eigi að
vænta, að nokkur maður geti lifað góðu
lífi við lítið fje og litla vinnu.
Um langan aldur hafa Eyfellingar átt
við erfíðan hag að búa, en svo er að sjá
sem efnahagurinn hafi verið þar allgóður
8tundum á fyrri öldum. Það er auðsætt,
að þar hefir verið mun betri efnahagur
1709. þá er jarðabók Árna Magnússonar
var gerð. Þó var þjettbýlið eigi öllu minna
þá en það er nú. Kvikfjáreignin var
miklu meiri, en skuldir tíðkuðust þá
hvergi að neinum mun. Sjerstaklega
hefir nautpeningseignin verið miklu meiri
þá en nú, og svo var nálega í öllum sveít-
um landsins. Til þess að m?.nn geti fengið
nokkra hugmynd um, hvernig nautpenings-
eigninni var varið undir Fjöllunum í þá
daga, skal eg setja hjer, hvernig hún er
talin á nokkrum auitustu bæjunum: í Eystri-
Skógum eru taldar 10 kýr og 5 geldneyti
(með kálfum). í Vestri-Skógum voru tveir
búendur. Þar eru taldar 15 kýr og 7
geldneyti. Nokkur hluti jarðarinar var þó
notaður af ábúanda annarar jarðar. í
Drangshlíð voru 2 búendur, þar eru taldar
20 kýr og 4 geldneyti. í Skaröshlíð 2 á-
bendur: 12 kýr og 5 geldneyti. Hrútafelli
3 ábúendur: 20 kýr og 18 geldneyti. í
Eyvindarhólum hjá prestinum (sjera Ólafi
Ólafssyni): 13 kýr og eitt naut. Baufar-
felli eystra hjá 4 ábúendum: 30 kýr og 12
geldneyti. Þessu lík er nautpeningseignin
á öðrum jörðum, sumstaðar meiri og sum-
staðar minni. Sauðfjáreignin hefir að
minsta kosti verið engu minni þá en nú.
Þess verður einnig að gæta, að þá voru
um garð gengin einhver hin mestu og
jangvinnustu harðindi, er nokkru sinni
hafa verið hjer á landi, og hafði þá verið
ógurlegur fjenaðarfellir um alt land. Það
má því ætla, að efnahagur manna hafl
verið betri undir Fjöllunum áður en þá
var orðið, svo sem í flestum öðrum sveit-
um landsms.
í Vestri-Skógum og Dal bjuggu opt stór-
auðugir menn fyrrum, enda eru þeir bæir
og Holt nafnkunnastir undir Eyjafjöllum.
Skógar eru sumstaðar nefndir Fossdrskógar
í fornritunum. Þar biuggu opt höfðingjar
og auðmenn, svo sem Þormóður Kortsson,
Lýðssonar hins danska, og Ámundi lög-
rjettumaður sonur hans. Hann var föð-
urbróðir Þorleifs lögmanns Kortssonar og
þeirra systkyna. Sólveig kona hans var
þjóðkunn fyrir skörungsskap sinn og mann-
kosti. Hún var dótturdóttir Erasmusar
prófasts Villadssonar á Breiðabólsstað. í
Holti hafa verið margir nafnkunnir klerk-
ar. í Dal hafa búið inargir göfugir menn
og stórauðugir. Þar bjuggu þeir niðjar
Jörundar g)ða, er Dalverjagoðorð er kent
við. Þai bjó Kolskeggur auðgi, Eyjólfurlög-
maður Einarsson og Einar sonur hans, er
átti Hólmfríði Erlendsdóttur, systur Vigfús-
ar lögmanns á Hlíðarenda. Eptir þau bjó
þar Eyjólfur sonur þeirra, er átti Helgu
dóttur Jóns biskups Arasonar. Þeir feðgar
voru allir stórauðugir.
Þótt nokkrir raenn sje vel auðugir í
einhverju hjeraði, þá sýnir það að vísu
eigi, hvernig hagur almennings er. Enn
eru nokkrir menn vel efnaðir undir Eyja-
fjöllum. Þorvaldur Bjarnarson á Þorvalds-
eyri ber að þessu leyti langt af öðrum,
enda er hann með mestu bændum lands-
ins. Mörg merki þess má sjá á Þorvalds-
eyri, en einkum eru þar meiri og risulegri
hús en annarstaðar, enda er þar sannast
af að segja, að svo stórfengleg húsa-
gerð muni varla vera til á nokkrum bæ
hjer á landi. Fleiri menn má nefna und-
ir Eyjafjöllnm, sem eru allvel efnum bún-
ir, og að öllu hinir beztu bændur, svo sem
Jón Hjörleifsson í Eystri-Skógum, Sighvat-
ur alþingismaður í Eyvindarholti, Högni
Sigurðssoná Seljalandi, Jón í Syðstu Mörk,
Einar í Stóru-Mörk o. fl.
Svo sem áður er sagt, er Landeyjunum
mikil hætta búin af ágangi vatnanna.
Einna mest er þó hættan að vestan. Þar
eru Rangárnar báðar og Þverá komnar
saman, og eru venjulega nefndar Þykkva-
bœjarvötn. Þau kvíslast ýmislega, og hafa
m.1ög grunnan farveg. En landið er lágt
og flatt tii beggja hliða, ogþví sækir vatn-
ið upp á landið í vatnavöxtum, og getur
þá unnið stórskemdir. Neðan til í Land-
eyjunum vestanverðum fyllast engjar
sumstaðar svo mjög af vatni, að eigi er
unt að nota þær fyrir þá sök. Þetta vatn
kemur úr Hólsá, austustu kvísl Þykkva-
bæjarvatnanna. Auk þess leitar vatnið
að ná sér farveg austur í Landeyjar, og
optar en einu sinni hafa kvíslir brotizt þar
austur. En þær hafa verið stiflaðar jafn-
óðum, þótt eigi hafi það gengið greiðlega.
Yestur-Landeyjarnar eru í mikilli hættu, ef
eigi verður vel um hnútana búið. Það
þarf að gera örugga garða hingað og
þangað til þess að verja Landeyjarnar að
vestan. Þetta mundi án efa kosta mikið,
en enn hefir eigi hefir verið rannsakað
hve miklar varnirnar þyrftu að vera. Land-
eyinga skiptir það eigi litlu, að þessar
varnir komist til framkvæmdar, því að
öðrum kosti vofir mikil og bersýnileg hætta
yfir sveitinni. Svo sem áður er sagt, mundi
mega veita vatni um nálega allar Land-
eyjarnar,|oggeraþæraðgróðursæluflæðiengi.
Þessvegna væri mjög nauðsynlegt að koma
slíkum vatnsveitingum á. Sumstaðar er
grasvöxturinn eigi mikill í Landeyjunum,
svo eem nú er, en þetta mundi breytast
stórvægilega við reglubundnar vatnsveit-
ingar. Alstaðar þar sem hæfilega mikið
vatn fer yfir úr jökulánum á suðurlandi,
verður grasvöxturinn mjög mikill,
og sýnir það berlega hve geysimiklur
umbætur mætti gera á sljettlendi því hinu
mikla, er þessar ár falla um.
í Landeyjunum er fátæktin eigi jafn-
mikil sem undir Fjöllunum; þó er langt
frá því, að hagur almennings sje þar með
miklum blóma. Allur þorri bænda býr
þar við litil efni. Þetta er þó mjög mis-
jafnt, þar svo sem í öðrum sveitum. Nokkr-
ir bændur eru þar vel fjáðir. Ilelztur
bóndi og göfugastnr í Landeyjunum er Sig-
urður Magnússon á Skúmstöðum. Hann
er talinn einna auðugastur maður í Rang-
árvallasýslu. Sigurður hefir búið áSkúms-
stöðum síðan 1834, ef eg man rjett. Hann
er nú nálega 86 ára gamall, og þó ern og
ungur í anda. Skúmsstaðir voru höfuðból
mikið á fyrri öldum.
Aðrir nafnkunnastir bæir í Landeyj-
um eru Kro3s, Voðmúlastaðír Ossabær
(=Vörsabær) og Bergþórshvoll. Merkast-
ur þeirra allra er Bergþórshvoll, því svo
hefir Njáll gert þann »garð frægan«, að
fáir bæir munu vera nafnkunnari með al-
M