Ísafold - 16.04.1910, Síða 1

Kemm út tvisvar í viku. VerÖ árg. (80
arkir minst) 4 kr., erlendi» 5 ki elDa l1/*
dollar; borgist fyrir mibjan júli (erlendis
fyrir fram).
ITppsÖgn (gkrifleg) bundin viö áramót, ar
ógild noma komln sé til útgefanda fyrir
1. okt. eg aanpandi sknldlaas vib blabib
Afgreiösla: Anstnrstrœti 8,
XXXVII. árg.
Reykjavík
laugardaginn 16. apríl 1910.
23. tölublað
I. Q. O. P. 914881/,
Forngripasafn opiö sunnud., þrd. og fmd. 12—2
íslandsbanki opinn 10—2 V* og B */•—7.
K. F. U. M. Lestrar- og skrifstofa frá 8 árd. til
10 siöd. Alm. fundir fsd. og sd. 8 x/» síödegis
Landakotskirkja. Guösþj. 91/* og 6 á belgum
Landakotsspítali f. sjúkravitj. 101/*—12 og 4—5
Landsbankinn 11-2 ^/s, B^/s-61/*. Bankastj. vib 12-2
Landsbókasafn 12—8 og 5—8. Útlán 1—8
Landsf'óhirMr 10—2 og 5—6.
Landsskjalasafniö á þrd. fmd. og ld. 12—1
Lækning ók. í læknask. þriöjd. og föstd. 11—12
Náttúrugripasafn opiö l1/*—21/* á sunnudögum
Tannlækning ók. Pósth.str. 14, 1. og 8. md. 11—1
Lárus Fjeldsted
yfirréttarmálafærslumaður
Lækjargata 2
Heima kl. u—12 og 4—5.
Stjórnmálahugvekja.
Hvað hefir unnist á?
Höfam vér gengið til góðs
götuna fram eftir veg ?
EJ þess væri kostur, að kjósendur
þessa lands vildu um stund leggja af
sér flokkshaturs-æsingahjúpinn ogrenna
óvilhöllum dómgreindar-augum yfir
landsmálavöllinn, — ej þeir vildu varpa
af sér flokksagafarginu, dusta af sér
persónukalann, »breiða feld yfir höf-
uð sér« og hugsa rólega um það, sem
gerst hefir í landsmálum, síðan flokk-
ur sá og stjórn tók við völdum, er
sigurinn mikla vann hinti 10. sept.
1908, — væri það tnikils um vert
og hagræði stórkostlegt meirihluta
þeim og stjórn, er nú ræður í landi
hér, því að pá er eg ekki í smáagnar-
vafa um, hver flokkurinn mundi skjöld-
inn bera, í hugum langflestra lands-
manna.
Það er nú eigi liðið meira en rúmt
ár, síðan er stjórn sú, sem nú höfum
vér, tók til starfa. Hún hefir eigi átt
verulegt færi á því enn, að koma hug-
sjónum sínum og áformum fyrir í
lagasetningum, með því að ekkert
þing hefir enn háð verið, sem hún
hefir undirbúið. — Hannes Hafstein
drýgði þá höfuðsynd, að hanga við
völd fram á þing, enda þótt þjóðin með
kosningunum, 5 mánuðum á undan
þingi, væri búin að lýsa á honum
vantrausti sínu, og hann notaði meira
að segja tímann, eftir að hann var
búinn að missa traust þjóðarinnar, til
þess að veita gæðingum sínum em-
bætti og margs konar vegtyllur (sbr.
krossanirnar allar ejtir kosningarnar).
Með þessu móti vann H. H. mikil
vandræðaverk: Hann svifti Sjalfstæðis
flokkinn, sem átti að baki sér mikinn
meiri hluta þjóðarinnar, sjálfsögðum,
tvímælalausum rétti hans til að undir-
búa þingið þann veg, er h a 11 n ósk-
aði, gera úr garði stjórnarfrumvörp,
er h a n n vildi hafa fram, ræða sam-
bandsmálið við danska stjórnmálamenn
jyrir þing. — í þess stað smelti H.
H. sínum áhugamálum og veiði-
brellutillögum inn í stjórnarfrum-
vörpin, valsaði sjálfur til Dan-
merkur og ræddi við Dani um sam-
bandsmalið, 1 óþökk þjóðarinnar. Af
hans völdum var það og, að þing-
vinnan tafðist að óþörfu og drógst úr
hömlu, vegna forsetafararinnar, um
miðjan þingtímann. Hefði hann hag-
að sér svo sem vera bar og sagt af
sér þegar eftir kosningahrakfarirnar,
mundi hafa verið hægt að koma öllu
í kring, sem þörf var á vegna stjórn-
arskiftanna, löngu fyrir þing og hin
nýja stjórn haft nægan tíma til að
undirbúa þingið í anda Sjálfstæðis-
manna.
En þrátt fyrir þessar brellur H. H.
tókst Sjálfstæðisflokknum á þinginu
að koma ýmsnm mjög mikilsverðum
laganýmælum fram og kippa fótum
undan skaðræðistillögum Hafsteinsliða.
Hið fyrsta og sjálfsagðasta verk, sem
meirihlutanum var fyrirhugað að vinna,
af miklum meiri hluta þjóðarinnar, var,
aö koma Uppkastinu fyrir
kattarnef. Það var og gert svo
rammlega, sem tök voru á. Og mun
mega fulltreysta því, að umskiftingur
sá líti aldrei framar lífsins ljós. —
En Sjálfstæðismenn létu eigi þar við
lenda, heldur mótuðu þeir einnig skýrt
og kyrfilega sjálfstæðishugmyndir og
fullveldistakmark hinnar islenzku þjóð-
ar í sambandssáttmála þeim, sem sam-
þyktur var á þinginu. Fyrir það frum-
varp eitt, þótt eigi væri annað, mun
nafn alþingis 1909, skráð ljómandi
stöfum í hug niðja vorra um kom-
andi aldir.
Svo megnug er hver einasta þjóð,
hversu lítil sem hún er, að hún getur
m ó t m æ 11 innlimun í annað ríki,
ef hún hefir vilja á því. Þ a ð gerð-
um vér í fyrra og fyrir það tilvik
hljóta þeir, er þvt réðu, lof og bless-
un — meðan íslenzk tunga er töluð.
Enn er margs að minnast, er vel
hefir skipast á dögum þessarar stjórn-
ar. En eigi skal eg fjölorður, held-
ur að eins drepa á hið helzta.
Samgöngumálin hafa umskapast til
hins betra á marga lund.
Beitiar ferðir eru nú fengnar til
einhverrar helztu miðstöðvar verzlun-
arinnar í Norðurálfu. — Svo mikið
hefir verið skráð um hlunnindi þau,
er sú samgöngubót veitir þjóðinni, að
eigi gerist þörf að víkja frekar að
þeim. En sjálfskaparviti eru það vor
íslendinga, ef eigi verður úr því fram-
faraflug í verzlun vorri.
Þá eru á öðru leytinu samgöngu-
bæturnar heima fyrir, auknar strand-
ferðir og bættar, ný strandferðaskip
fyrirtaksgóð, með margs konar þæg-
indum, bæði fyrir mannflutninga og
vöruflutninga.
Og loks margfölduð tala reglubund-
inna ferða landa í milli.
Þarf sízt að fara út í þá sálma, hve
miklu, miklu betri samgöngum þess-
ari stjórn vorri hefir tekist að koma
á en nokkurn tíma áður hefir verið
kostur. Og var þó lítt til sparað
úr ýmsum áttum til að vinna stjórn-
inni tálma i þeim efnum, — svo sem
áður hefir verið bent á ítarlega í ísa-
fold. Þvi meiri þakkir allra góðra
íslendinga á stjórnin skildar fyrir
dugnað sinn.
í sambandi við samgöngumálin er
og rétt að minna á viðskijtaráðunaut-
inn. Sama hugsunin felst í þeirri
ráðstöfun og í samgönguráðstöfunum
þings og stjórnar: að halda eigi
áfram tjóðurbandstilveruninni, einangr-
unarsambandinu við eina þjóð heldur
komast í náið samband við umheim-
inn yfirleitt, auka kynni vor af hon-
um og hans af oss. — »Heimskt er
heimalið barn«, segir máltækið. En
mundi eigi mega segja um oss ís-
lendinga: Heimskir verðum vér yfir-
leitt, i verzlunarmálum, menningu,
iðnaði o. s. frv., meðan vér höfum
ekki af öðrum áhrifum, af annari
sambúð að segja, en dönskum áhrif-
um og danskri sambúð ? — Arangursins
af starfi viðskiftaráðunautsins eigum
vér ejtir að njóta, en það er trúa mín,
að hann verði oss hollur og góður
á marga lund.
Enn er eitt velferðarmál landsins,
sem endír hefir verið bundinn á, fram-
ar öllu öðru fyrir tilstilli þess manns,
er nú skipar ráðherrasæti vort. Það
er aðflutningsbannið.
Það hefir að vísu eigi verið flokks-
mál og sú lagasmíð því eigi einvörð-
ungu meirihlutanum að þakka. En
svo mikið mun þó óhætt að segja,
að eigi mundu svo skjótar hafa orðið
framkvæmdir þess, ef eigi hefðum vér
notið þeirrar stjórnar, er nú höfum
vér Það mun flestum kunnugt, við
hve ramman reip var að draga, áður
þau lög náðu staðfestingu. Og hefði
eigi verið um harðfylgi að tefla af
hálfu ráðherrans, er eigi fyrir að synja,
að lát hefði orðið á framkvæmdum
þjóðarviljans í því máli.
Þá er ótalið eitt þjóðþrifaverkið,
sem miklar menjar og ávexti mun
bera í þjóðfélagi voru, er stjórn
vor hefir unnið þenna stutta tíma, er
hún hefir farið með völdin. Eg á
við Landsbankarannsóknina og frávikn-
ing bankastjórnarinnar.
Með því kjarklega tilviki barg stjórn-
in eigi einungis mjög mikilsverðri
þjóðstofnun úr bersýnilegum voða,
heldur vanu hún það, sem miklu
meira er um vert, er til lengdar læt-
ur. Hún braut í bága við aldagróna
venju: að hlifa þeim, sem hafast við
í háþrepum þjóðfélagsins og breiða yfir
brek þeirra. Hún vann það heilla-
verk að ríða á garðinn þar sem hann
var hæstur til þess að vinna jafnrétt-
islögmálinu drottinvald um allar lendur
þjóðfélagsins. Þetta verk mun henni
og þakkað, er stundir líða, þótt augna-
bhksfásinna hafi i svipinn gripið ýmsa
mæta menn fyrir rammar blekkingar
og moldviðursþeyting þeirra manna
aðallega, er undir urðu í Uppkasts-
bardaganum og því leita hefndarfæris
í hvívetna. — Þess er sem sé vert
að gæta, að innlimunarmennirnir frá
1908 hafa snúist pví nœr einróma
móti stjórninui í bankamálinu — þeir
gert bankamálið að sínu flokks-
m á 1 i.
Það er hamraveggur sleifaralags,
kæruleysis og óreglu í embættisstörf-
um, sem stjórnin hefir ráðist á með
bankaráðstöfunum sínum. — A móti
henni vega »höfðingjarnir« flestir i
þjóðfélaginu, af því að þeir sjá, að
núverandi stjórn er ekki »hold af
þeirra holdi«. — En athvarf stjórnar-
innar í bardaganum er dómgreindar-
góð og réttsýn alþýða. Fyrir hana
er stjórnin að vinna, og hennar fylgi
hlýtur hún og.
Eg hefi nú drepið á nokkur helztu
stórmálin, sem stjórnin hefir beitt sér
fyrir og þegar komið í höfn. — En
hitt er og vitanlegt, að hún hefir
mörg nauðsynjamál önnur á prjónunum,
sem enn eru ókomin í framkvæmd,
en eru á leiðinni.
Peningamál landsins hefir hún t. d.
lagt mjög mikla rækt við — og munu
heillavænleg afskifti hennar af þeim
koma i ljós, sjálfsagt áður en langt
líður. Það vita kunnugir.
Það mun fátítt, þótt leitað sé um
víða veröld, að andófsflokkur stjórnar
hafi þurft að beita fyrir sig öðrum
eins ósannindum og bellibrögðum til
þess að vera ekki aðgerðalaus — eins
og minnihlutinn íslenzki hefir orðið
að gera í vopnaviðskiftum sínum við
stjórnina.
Það eitt í sjálfu sér er góður vott-
ur um vel unnið starf af hálfu stjórn-
arinnar.
Tel eg því víst, að þróttmikið,
hiklaust já kveði við frá miklum meiri-
hluta þjóðarinnar við spurningu þeirri,
er eg hóf mál mitt með. — Haldi
stjórnin áfram í sömu átt sem hingað
til — mun hún eiga langa og blóm-
lega lífdaga fyrir höndum.
Karl í koti.
Roosevelt
fyrverandiBandaríkjaforseti er nú kom-
inn til Evrópu úr veiðiför sinni um
miðbik Afríku. Fór hann þangað eins
og menn muna til þess að hvíla sig
eftir forsetastörfin. Hann hefir lagt
þar að velli ógrynni villidýra og kom-
ist í ýmsar hættur. Fundið hefir
hann og, að þvi er símað er, nokkr-
ar nýjar dýrategundir.
Forsetinn mikli er nú staddur á It-
Roosevelt Jorseti.
alíu, en heldur bráðlega norður í álf-
una og flytur erindi á leið sinni. Til
Norðurlanda kemur hann og í þeirri
ferð og í Khöfn eru nú að mynd-
ast samtök qm að bjóða honum að
flytja erindi í ráðhúsinu þar.
Að þessu öllu loknu fer forsetinn
heim til Bandaríkja og er ekki óhugs-
andi, að hann verði þar forseti við
næstu kosningar.
Litlu verður Vöggur feginn.
Norðmenn ófrægðir til að þóknast
Dönum.
Einhvern tíma í vetur hafði Arni í
Höfðahólum lagt þann skerf í guðs-
kistu innlimunarflokksins, að rita grein
í hafsteinska málgagnið á Akureyri
um Norðmanna-daður hér á landi
ásamt óhróðri um Norðmenn og að-
dróttun um, að þeir séu að seilast hér
til valda, beiti undirróðri í þá átt.
Eða svo gerir Dagbladet i Kristjaníu
grein fyrir innihaldi samsetnings þessa
eftir »Árna Árnason í Höfðahölum*,
í frásögn um viðtal við viðskiftaráðu-
nautinn (B. J.), 18. f. m. Þetta hafa
þeir séð undir eins, flokkshöfðingjarnir,
að dönsku mömmu mundi koma vel
og því snarað greininni á dönsku eða
þeim kafla hennar, er þar að lýtur.
Sent síðan einhverju dönsku blaði og
klausan ekki einungis þegin þar með
miklum þökkum, heldur gengið staf-
laust blað úr blaði nær um alla Dan-
mörku, ef ekki víðar. Því að »litlu
verður Vöggur feginn«. Ekkert spurt
um, hve merkur er höfundurinn að
þessum samsetningi, né málgagnið mik-
ils metið og víðlesið, sem það flytur.
Sjálfsagt að gera þetta að almennings-
áliti á íslandi.
Viðskiftaráðunauturinn mótmælir ein-
dregið öllum þeim heimskuvaðli. Segir,
að því fari mjög fjarri, að Norðmenn
hafi kynt sig illa á íslandi. Vér höf-
um þvert á móti mikið gott til þeirra
að segja. Nefnir svo sem dæmi þess
Otto Wathne, sem hafi kent íslend-
ingum að veiða síld og örvað þá til
meiri atorku og framtakssemi en áð
ur þektist. Vottur um álit íslendinga
á þeim Norðmanni sé minningarmark
það, er Seyðfirðingar hafi reist honum
þar í kaupstaðnum.
Þá minnist hann á, að fjöldi Norð-
manna hafi unnið að símalagning hér
á landi og kynt sig mætavel við það
starf. Hann hælir sérstaklega yfir-
manni landssímans (Forberg).
Innlimun Finnlands.
Hneykslisfrumvarp.
Pjóðartortíming(?)
---- Kh. */4 1910.
Þess var getið hér í fréttum fyrir
nokkru síðan. að 67 austurríkskir og
þýzkir vísindamenn hefðu sent Rússa-
stjórn áskorun út af meðferðiuni á
Finnlandi — og enn síðar, seinast
sem skrifað var héðan, að 8 lögvitr-
ingar úr ýmsum löndum hefðu samið
álitsskjal um rétt?rstöðu Finnlands þar
sem sú varð niðurstaðan, að landið
væri sjálfstætt ríki að lögum.
Rússar hafa svarað þessu núna á
dögumím. Svarið er á þá leið, að
Stolypin, yfirráðgjafi Rússa — maður-
inn, sem hefir látið sér það um munn
fara, að réttur mætti sín meira en vald
á Rússlandi — hefir lagt fyrir rúss-
neska þingið frumvarp um algerða
innlimun Finnlands. Lagajrumvarp-
inu er trygður Jyrirjram meiri-
hluti í pinginu, svo að nú á \að höggva
sundur sjáljstjórn pá, er Finnar haja
hajt í 100 ár.
I frumvarpinu eru talin upp mál
þau, er telja beri til löggjafar ríkisins
og Rússar eigi einir að ráða, án íhlut-
unar finska þingsins (landdagsins).
Það eru þau mál, er nú skal greina:
Hluttaka Finnlands í ríkiskostnað-
inum, og þar að lútandi ákvæði um
fjárgreiðslur Finnlands til ríkissjóðs
Rússlands, skatta og gjöld; herþjón-
fStolypin yjirráðgjafi.
usta finsku þjóðarinnar og aðrar jkvað-
ir, er að ófriði lúta; réttindi þau, er
Rússum bera, þeim er búsettir eru á
Finnlandi, en hafa ekki öðlast finskan
þegnrétt; ákvæði um mál þau, er vegna
ríkisins skulu numin undan finsku
dómsvaldi; ákvæði um félög, fundi og
og þess háttar; prentfrelsis-lög fyrir
Finnland og ákvæði um innflutning á
prentuðu útlendu máli; tollsambönd
milli Finnlands og annara hluta Rúss-
lands; myntarmál Finnlands, póst- og
símastjórn; ákvæði um loftskipaferðir;
járnbrautastjórn Finnlands í sambandi
við samgöngur ríkisins og við sam-
göngur við aðra hluta Rússlands og
við önnur lönd; réttindi útlendinga á
Finnlandi. Ennfremur eru í frumvarp-
inu ákvæði um hluttöku Finnlands í
»ríkisráðinu« og þjóðþinginu. Finski
landdagurinn á að kjósa einn fulltrúa
í ríkisráðið til 9 ára og 5 á þjóðþing-
ið; eiga 4 þeirra að vera finskir borg-
arar, en sá fimti rússneskur maður,
sem heima á í Finnlandi. Eigi má
kjósa þá, er eigi hafa rússneska tungu
á valdi sínu.
Af sérmálum Finnlands verður eft-
ir þessu sama sem ekkert eftir.
Stjórnarskrárbaráttan á Finnlandi.
Þegar Finnland kormst undir Rúss-
land árið 1809, gaf Alexander I. Rússa-
keisari út yfirlýsingu, í Borgá, þess
efnis, að Finnland skyldi hafa sjálf-
stjórn, sérstaka stjórnarskrá og um-
boðsvald. Rússar höfðu ekkert á hendi
nema utanríkismálin. I hásætisræð-
unni í landdeginum í Borgá sagði
keisarinn, að upp frá þessu væru Finn-
ar »teknir í tölu þjóðanna*, »að þeir
hefðu sín lög fyrir sig« og »væru