Ísafold - 09.01.1915, Page 1

Kemur út tvisvar
í viku. VerSárg.
4kr., erlendis 5 kr.
eða l^dollar; borg-
ist fyrir mið'jan júlí
erlendis fyrirfram.
Lausasala 5 a. eint.
Uppsögn (skrifl.)
bundin vlð áramót,
er ógild néma kom-
in sé tll útgefanda
fyrir 1. oktbr. og
só kaupandl skuld-
laus við blaöið.
Reykjavik, laugardaginn 9. janúar 1915.
3. tölublaö
Landsbankinn
með
útbúum hans
hefir nú sett á stofn
nýja deild við sparisjóðinn,
þar sem ávísa má á innstæðuna.
Geta nú þeir sem óska, fengið sér ávísanabækur hjá Lands-
bankanum og útbúum hans, og lagt fé sitt t þá deild.
Landsbankinn tekur því við fé til ávöxtunar:
1. í venjulegar sparisjóðsbœkur
2. í sparisjóðsbœkur, sem ávísa má á
j. á innlánsskíríeini
4. á hlaupareikning og
j. gefur út sparimerki fyrir börn.
Stjórn Landsbankans.
-XLII. árg.
Alþ^ufél.bókasafn Templaras. 8 kl. 7—9
Borgarstjóraskrifstofan opin yirka daga 11 -8
og 5—7
Bsejarfógetaskrifstofan opin v. d. 10—2 og ~7
Bœjargjaldkerinn Lanf&sv. 5 kl. 12—8 og *
íslandsbanki opinn 10—21/* og 51/*—7.
K.F.U.M. Lestrar-og skrifstofa 8&rd,—10 jiöd.
Alm. fnndir fid. og sd. 81/* siðd.
Landakotskirkja. öuðsþj. 9 og 6 & helgvin
Landakotsspítali f. sjúkravitj. 11—1.
Landsbankinn U-21/*, 61/*—01/*. Bankastj. 12 2
Landsbókasafn 12—S og 6—8. Útl&n 1—8
Landsbúnaðarfólagsskrifstofan opin frá 12—2
Landsíóhirðir 10—2 og 6—6.
Landsskjalasafnið hvern virkan dag kl. 12—2
Landssiminn opinn dagiangt (8—9) virka da^a
helga daga 10—12 og 4—7.
N&ttúrngripasafnið opið l1/*—21/* & sunnnd.
Pósthúsið opið virka d. 9—7, sunnud. 9—1.
SamAbyrgð Islands 10—12 og 4—6
8tjórnarr&bsskrifstofnrnar opnar 10—4 dagl.
Talsimi Reykjavikur Pósth.8 opinn daglangt
8—10 virka daga, helga daga 10—9.
Vifil8taðahœlið. Heimsóknartimi 12—1
Þjóðmenjasafnib opið sd., þd. fmd. 12—2,
Hjörtur Hjartarsoa yhrdóms-
lögmaður, Bókhl.stíg io. Sími 28.
Venjul. heima 12^/g—2 og 4—5l/t.
Skrifstofa
Eimskipafélags Islands.
Landsbankanum (uppi).
Opin daglega kl. 5—7.
Talsími 409.
Danir
og stjórnmál vor.
Svo hét greina-flokkur, sem hr
Einar Hjörkiýsson reit í lsafold í
janúarmánuði 1912.
Þingið næsta á undan hafði sam-
þykt stjórnarskrárfrumvarp, þar sem
burtu voru feld orðin »i ríkisráði*.
Fregnir höfðu borist um, að kon-
ungur mundi synja stjórnarskránni
staðfestingar, vegna þessarar burt-
fellingar.
Úi af þessu reit hr. E. H. sér-
staka grein um uppburð sérmálanna
fyrir konungi (Isaf. 27. jan. 1912)
og er ærið lærdómsríkt að sjá hve
snildarlega (I) E. H. frá 1912 og
og Skalla-Grími i Lögr. 1914—1915
kemur saman.
E. H. bendir á að sé »nokkuð
áreiðanlegt í stjórnmálasögu vorri,
þá sé það það, að þingin 1902 og
1903 hafi samþykt ríkisráðs-ákvæðið
með þeim skilningi, að því gætu
íslendingar breytt siðar, ef þeim
sýndist svo«. Og hann bendir þessu
til sönnunar á orð Hannesar Haf-
steins á þingi 1903 (Alþ.t. B. 1903
14—15) að hér væri lögtekið ákvæði,
>sem aýtur nuetti breyta d stjórnskipu-
legan hátt, úr pví pað einu sinni er
dreqið inn undir löggjajarsvið landsinsr.
Þessu næst bendir E. H. á, að
Danir hafi sama skilning á þessu,
sbr. aths. við 6. gr. Uppkastsins,
þar sera segir meðai annars, að Is-
land skuli hafa »full og óskert um-
ráð allra mála sinna annara (en sam-
málanna samkv. Uppk.), par með
talinn uppburður mála fyrir konungi
og skipun ráðherra*.
Og síðan heldur E. H. áfram:
»Þessi ummæli verða ekki skilin
annan veg en þann, að eftir skoðun
þessara stjórnmálamanna höfum vér
fult vald til þess að taka táðherra
vorn út úr rikisráðinu, ef vér viljum
það. Og enginn getur skilið þetta
svo, sem það vald sé þvi skilyrði
bundið, að vér göngum að Uppkast-
inu. Um það er ekki nokkurt orð,
hvorki í Uppkastinu sjálfu, né held-
ur í athugasemdunum. Þetta er
ekkert annað en skilningur nefndar-
manna á því sambandi, sem nú er
milli landanna. Svo að íslendingum
verður naumast láð það með réttu,
að þeim komi það nú á óvart, að
þeir geti ekki fengið staðfesting á
stjórnarskrárfrumvarpinu, af því að
rikisráðsákvæðið er felt úr«.
Vér spyrjum: Er oss þá síður
láandi nú, að oss komi á óvart það
sem gerðist í rikisráðinu 30. nóv?
Þegar E. H. ritar þessa grein 1912,
hafði alþingi 1911 gengið það lengra
en þingið 1913 og 1914, að það
hafði beint ýelt úr stjórnarskránni
orðin »í ríkisráði« án þess að setja
nokkuð i staðinn.
Um staðfestingarsynjan af kon-
ungs hálfu á þessum grundvelli, fer
hann þessum orðum:
»Og þó að Danir hafi nú orðið
undarlega bráðir á sér, ekki athugað
málið rækilega áður en þeir fóru að
ræða það, þá get eg ekki trúað þvi,
að þeir haldi mótmælum sínum til
streitu, né fái konung til þess að
taka til annars eins örþrifaráðs eins
og staðfestingarsynjunin væri — út
af ekki meira máli — konung, sem
í öllum efnum hefir sýnt það, að
hann vill vera vinur vor.
Því að vér verðum vandlega að
hafa það hugfast, að það er ekki
gerandi að gamni sínu að synja lög-
um staðfestingar, þar sem þingræðið
hefir verið viðurkent, eins og hér á
landi, svo framarlega sem þingmenn
og kjósendur svíkjast ekki sjálfir úr
leik.
Vér skulum snöggvast líta á,
hvernig málið mundi fara.
Gerum ráð fyrir að stjórnarskráin
yrði samþykt á næsta þingi óbreytt,
eins og frá henni var gengið 1911.
Ráðherra vor, hver sem hann þá
verður, fer með hana til konungs og
ræður honum til að staðfesta hana.
Konnngur synjar. Ráðherra fær lausn.
En konungur verður að fá einhvern
ráðherra í staðinn, sem tekur að sér
ábyrgð á synjuninni. Sá maður yrði
að líkindum vandfundinn, sem vildi
leggja út í þá baráttu. Gerum samt
ráð fyrir, að hann fengist. Hann
sæi það auðvitað sjálfur, að ekki væri
honum til neins að reyna að fá fylgi
sömu þingmnnna, sem samþykt hefðu
stjórnarskrána. Þeir mundu láta verða
sitt fyrsa verk að fella hann, — og
sennilega að stofna til málshöfðunar
gegn honum. Svo að hann mundi
H konung til að rjúfa þing og efna
til nýrra kosninga.
Eg held ekki, að mikinn speking
muni þurfa til þess að spá í eyðurnar
um það, hvernigþærkosningarmundu
fara. Þar sem öllum er bersýnileg
barátta, milli alþingis annars vegar og
Dana hins vegar, út af þvi, sem allir
íslendingar skoða sem islenzkt sérmál,
þar er enginn vafi á kosningaúrslit-
um. Ráðherra mundi falla við litinn
orðstír. Og konungur ætti þá ekki
kost á nokkuru ráðherraefni, sem gæti
gert sér minstu vonir um stuðning
þingsins. Annaðhvort yrði þá kon-
ungurað láta undan, eða stjórnaland-
inu i samvinnuleysi og baráttu við
þingið.
Hvorttveggja mundi honum þykja
óyndisúrræði. Einkum samt það að
leggja út í baráttu við þing og þjóð
— út af þvi einu deiluefni, að ís-
lendingar vilja koma einu atriði stjórn-
arskrár sinnar i sama horf eins og
Danir hafa sjálfir áður frá því gengið !
Hann talar því næst um, að við
megum eigi láta það hafa áhrif á oss,
þótt eigi blási byrlega í Danmörku,
því ef við gerðum það »væri fengin
reynd þess, að ekki þurfi ann-
að til þess að hrekja oss
út af brautinni en það, að
Danir láti skila því til vor,
að þeim sé í lófa lagið að
beita gegn oss konungin-
um í bersýnilegum sérmál-
um vorum. (Leturbr. vor).
Eg geng að því vísu, að um Sjálf-
siæðismenn þurfi engan kvíðboga að
bera í þessu efni. Og eg trúi því
ekki heldur, að Heimastjórnarmenn
muni vilja bregðast í öðru eins máli.
Sjálfsagt mega orð hr. Hannesar Haf-
steins sin mikils með þeim. Og þó
að sæmd og vansæmd allra þiug-
manna velti mjög á þvi, hve traustir
þeir reynast í þessu máli, þá er samt
afstaða Hannesar Hafsteins til þess
alveg sérstök. Honum truði þingið
1903. Hann taldi því trú um, að
ekkert væri að óttast með ríkisráðs-
ákvæðinu, ekkert væri »að orðið,
annað en það, að lögtekið hefði verið
ákvæði, sem aftur mætti breyta á
stjórnskipulegan hátt, úr því að einu
sinni er dregið inn undir löggjafar-
svið landsins*.
Nú er svo komið, að honum er
sérstaklega skylt að sanna orð sín.
Honum væri það sérstök sæmd og
sérstakur sigur, að Íslendíngar verði
ekki undir í þessu máli — úr því að
lagt "hefir verið út í það á annað
borð, og þið eftir hans eigin tillög-
um og flokksbræðra hans. Og að
sama skapi yrði það honum sérstök
vansæmd, ef úrslitin yrðu annan veg«.
Svona reit E. H. 1912, og berið
það saman við það, sem Skallagrím-
ur ritar nú í Lögréttu út af atburð-
unum i ríkisráði 30. nóv.
Væri hann sami maðurinn nú og
þá, mundi hann þá eigi hafa tekið
nokkuð dýpra i árinni um »lítið til-
efni til heitrar og tvísýnnar stjórn-
máladeilu* af Dana hálfu, þar sem
nú er eigi farið fram á annað en
að Danii viðurkenni það, sem E. H.
segir að þeir hafi heitið í aths. við
6. grein Uppkastsins, að uppburður
íslenzkra mála fyrir konungi skuli
vera sérmál.
Vér þurfum eigi að skýra þetta
frekar. Grein E. H., sem að ofan
getur, er ágætlega rituð vörn fyrir
hinn íslenzka málstað, sem Sjálfstæð-
ismenn með ráðherra í broddi fylk-
ingar, eru nú að reyna að balda uppi
inn á við og út á við. Grein E.
H. rítur vendilega í tætlur allan
þann óheyrða blekkingavef, sem
Skalla-Grimur er nú að þæfa í Lög-
réitu. Og fer eigi nema vel á að
E. H. frá 1912 rífi sem rækilegast
niður Skalla-Grím frá 1914—1915*
Nógu gaman mundi líka að láta
Einar Hjörleifsson frá 1908—1909
hitta vin sinn Skalla-Grim, þann er
nú klifar á þvi viku eftir viku, að
helztu málum vorum sé teflt í strand
með »kviksyndi vitleysunnar« og
hrópar hátt um »þjóðarhneisu« i
því sambandi, vegna þess, að Sjálf-
stæðismenn og ráðherra þeirra vildu
eiqi kaupa staðfesting stjórnarskrárinn-
ar með ótvírœðu landsréttinda-aýsali.
Sennilega mundi Skalla-Grímur, hefði
hann lifað 1908—1909, látið eitt-
hvað likt dynja á hr. E. H. fyrir af-
skifti hans af sambandsmálinu þá.
Eða hvað heldur hr. E. H. og
Skalla-Grimur um það?
Leikhúsið.
Galdra Loftur. Leik-
rit í þrem þáttum. Eft-
ir ýóhann Sigurjónsson.
Mikil var tilhlökkun fólks að sjá
Galdra-Loft leikinn. Fæstir höfðu
lesið leikritið, en af því hafði farið
mikið orð. Fjalla-Eyvindur var á
undan genginn, leikur, er hverjum
manni gazr vel að. Eftirvæntingin
i leikhúsinu fyrsta kvöldið var auð-
sæ — og hlustir manna sögðu
greinilega til um hug áhorf-
enda alt kvöldið, þvi að lófa-
takið fór sivaxandi með hverjum
þætti og eftir leikslok bar það ótví-
ræðan vott um fyrirhugað langlifi
Galdra-Lofts á leiksviði Reykjavíkur.
Galdra-Loftur á það og skilið bæði
leikritið og meðferðin á leiksviðinu.
Sjálft er leikritið kent við Hóla-
sveininn Galdra Loft þann, er frá
segir í þjóðsögum Jóns Arnasonar og
í hinni fróðlegu ritgerð Hannesar
Þorsteinssonar skjalavarðar, sem hefst
hér i blaðinu í dag. En sögulegt
er leikritið eigi að því leyti að veru-
lega séu þjóðsagnirnar þræddar.
Hugmyndin um aðalmanninn í leikn-
um er þaðan fengin og nafnið —
á íslenzku. En utan um hugmynd-
ina spinnur höfundurinn — ekki eft-
ir sögnunum — heldur eftir eigin
skáldhöfði sinu og fer svo snildar-
lega með, að mesta unun er að.
Leikritið nefnir höf. á dönsku
0nsket (Óskin). Galdra-Loftur óskar
og þráir að komast yfir bók máttar-
ins, er hann svo nefhir, Rauðskinnu
Gottskálks biskups grimma. Hepn-
ist það muni hann verða voldugasti
maður á jörðunni, því að þá verði
hann herra yfir »makt myrkrannac,
sem hann svo ætlar að nota til þess
að framkvæma hið góða. Hann trú-
ir á, að þessi ósk sín rætist og
stefnir allur að því marki. Ástir til
stúlku á Hólastað koma riú við sögu.
Stúlkan (Steinunn) verður þunguð af
hans völdum. Vitneskjan om það
kemur yfir hann einmitt í þann
mund, sem Galdra-Loftur verður ást-
fanginn af biskupsdótturinni, þá ný-
kominni heim. í leiksýning, þar
sem Galdra-Loftur og Steinunn gera
upp reikningana, lendir ástriðum
þeirra heiftarlega saman og í æsingu
þeytir Loftur framan í Steinunni
ósk um, að hún væri dauð. En
Steinunn missir alla lífslöngun, er
hún verður þess fullviss, að hun á
eigi lengnr ástir Lofts og — fyrir-
fer sér. — Sá atburður gerir Loft
hálfsturlaðan, því að hann er sann«
færður um, að ósk sln hafi valdið
dauða Steinunnar. Eina björgunin
finst honum vera sú, að hann nái
»háleita« markinu, vísdóms- og þekk-
ingarmarkinu, valdinu yfir myrkrun-
um — í einu orði, bók máttarins,
Rauðskinnu Gottskálks. Tilraun til að
ná henni gerir Loftur í síðasta þættin-