Tíminn - 26.08.1983, Page 9

FÖSTUDAGUR -26. ÁGÚST 1983
®nuhm
menningarmál
■ Snarstefjun er snar þáttur í allri
músík-iðkun. í raun er hún sem ..impro-
visatio" frumstig allrar músík-sköpunar.
Og stór hluti músík-forða heims er
þannig til orðinn (þjóðlag).
Af hljóðfærum til snarstefjunar hefir
orgel löngum verið eftirsótt. Sérhver
fullfær organisti á því að búa yfir tiltækri
leikni í snarstefjun. Mörgum hér verður
minnistæð heimsókn Antons Heiller,
austurríska organistans, sem stöplaði
upp volduga tónbyggingu við gamla
grallara-lagið „Skaparinn stjarna, herra
hreinn", með snilldarlegri snarstefjun
sinni. Nú er hann látinn, en margir aðrir
halda upppi merki hans.
Alþjóðamót snarstefjunar
Af einskærri tilviljun var ég svo hepp-
inn að vera viðstaddur alþjóðlega keppni
í orgel-snarstefjun í St. Sebalduskirkj-
unni í Núrnberg í júlí sl. Var keppt um
hinn alkunna meistaratitil í snarstefjun,
sem kenndur er við tónskáldið Johann
Pachelbel. Keppnin fer fram sem opin-
ber konsert og eru veitt tvennskonar
verðlaun: verðlaun dómnefndar 50 þús.
Hratt
Organistinn Naji Hakim handhafi Pachelbel-verðlaunanna
búinn mótaði sína sónötu sem passacagl-
íu, kóral með tilbrigðum og rondó-tokk-
ötu. Einkum var sannfærandi skýr upp-
bygging kóral-tilbrigða hans og leiftr-
andi litskipti í lokakafla, allt borið uppi
af mikilli handverkslegri kunnáttu, yfir-
burða leiktækni og listrænu ímyndunar-
afli. Hann hlaut þá líka flest stig
dómnefndar,. þó að knappt væri forskot
hans.
Svíinn leysti upp stef sín í fjörlegri
upphafs-tokkötu með skemmtilega dint-
óttu, punktuðu hljöðfalli. Miðkafli var
aría um kóral-stefið, fallega sveigð á
háhvelfdum línum, en úthald brást á
lokaspretti: stefja-gegnfærsla var óskýr í
annars vel innsettri hermiröddun , svo
að útkoman var krambóleruð fúga.
Þýzkur keppinautur hans sýndi á
snertlaborðum meiri mælsku og sérstak-
lega meiri rökvísi í tökum sínum á
fúgunni, þessu statt og stöðugt vanda-
samasta formi. Hér voru innsetningar
hnitmiðaðar og gagnraddir eðlilcga lif-
andi. Samfelldni heildar var þó ekki sent
ákjósanlegust, og skar sig þar miðkafli
(meditatio) nokkuð úr, með ofur-lýrískri
viðkvæmni sinni.
geð, svo að unga organista-stúlkan frá
Krakau hreppti áheyrenda-verðlaun.
Skapandi ákvörðun
augnabliks
Þessi snarstefjunjar-konsert var ein-
staklega skemmtilegur áheyrnar. Mis-
munandi skapgerð fjögurra þjóða kom
hér fram í skapandi athöfn augnabliks,
þeirri kunnáttusamlegu þrekraun að
semja tónverk svo til fyrirvaralaust, að
hrista fullmótaða tónsmíð fram úr ermi
utanhafnar, ef svo mætti segja, enda
þótt glæsibragur leiktækni verði þyngri
á metum en tónsmíðaleg staðfesta. Við-
bragðshörð hugsun er hér meginskilyrði
í slíkri hraðskák á snertlaborði.
Þrátt fyrir hofmannlega litauðgi Lí-
banon, innilega dreymni Svíþjóðar, rök-
vísa festu Þýzkalands og blómstrandi
hljómsæld Póllands, þá var eitt einkenni
sameiginlegt öllum keppendum: Viss
tign hófsemdar bjó með leik þeirra,
niótuð af klassískri arfleifð, stundum
blandin stríðri hljómferð og djörfum
innskotum, þó þannig, að aldrei raskað-
ist hæfilegt hlutfall milli notkunar mis-
flýgur skapandi stund
— eftir dr. HaMgrfm Helgason
krónur og verðlaun áheyrenda (skrifleg
atkvæðagreiðsla) 10 þús. krónur. Voru
þetta svo lifandi-skapandi hljómleikar
og nýstárlegir, að minnisstæðir verða.
Því skal stuttlega frá þeim sagt.
Dómnefndarmenn voru frá fjórum
þjóðum og keppendur líka, nefnilega:
Naji Hakim, Englendingur, búsettur í
París, fæddur í Líbanon; Lars Aaberg
frá Svíþjóð; Gerd Wachowski frá
Þýzkalandi; Anna Buczek frá Póllandi.
Dómnefnd úthlutaði öllum sömu
verkefni 45 mínútum áður en keppni
hófst: Lúther-kórallinn „Heimili vort og
húsin með“ og eigið, uppfundið stef
nefndar. Þessi tvennskonar efniviður
skyldi notaður í kóral-sónötu í þrem
köflum. Dómsúrskurður miðaðist við
eftirtalin atriði: 1) Lausn formbyggingar.
2) Kontrapunktísk úrvinnsla. 3) Með-
ferð hljómtaks. 4) Framsetning við hæfi
og með réttri nýtingu orgels. 5) Hug-
kvæmni og tónsmíðaleg nýtni. 6) List-
ræn heildarverkun.
Spennandi keppni á
fímm snertlaborðum
Orgel kirkjunnar, með 120 röddum,
fjórum handborðum og einu fótborði,
reyndist vera forkunnar-gott, bæði hár-
fínt og stór-voldugt að hljómi. Líbanon-
Pólverjinn svalg í stórum teygum
safaríka hljóma. Með keim af barns-
legum innileik og glaðlyndi þræddi hún
saman litríkt perluband: prelúdía - me-
ditatio - introductio og passacaglía.
Kórallinn hvarf aftur til uppruna síns og
varð að þjóðlagi, þar sem næm tónvísi
uppgötvaði fínlega millitóna, og hug-
leiðingin hvíslaði blíðum bjarkaþyt. En
út frá þessari skapstillingu stefndi hún til
hátignarlegra hljómsins hæða. Þessi
frammistaða féll kappmótsgestum bezt í
hljóms og samhljóms. - Að öllu saman-
lögðu var þetta eftirminnileg stund, þar
sem heyra mátti, hvcrnig augnablik
verður að skapandi tíma.
Dr. Hallgrímur Helgason
P.S: Þótt langt sé unt liðið vildi ég
leiðrétta fyrirsögn mína í grein þ. 7. júní
sl. Rétt er hún: „Friður teður tún og
engi“ (íslenskur málsháttur), en ekki
„Friðurinn treður tún og engi.“
H.H.
■ Háskólinn í Köln bauð greinarhöf-
undi að halda um ofangreint efni fyrirlest-
ur við Músíkvísindastofnun háskólans
28. júní sl. Forstöðumaður hennar er
próf. dr. Heinrich Húschen, sem nú
lætur af störfum á hausti komanda eftir
árangursríkan starfsferil. Auk fjöl-
margra vísindarita, m.a. um merkar
rannsóknir á sviði miðalda-tónmennta,
hefir hann brautskráð fimmtíu kandí-
datatil doktors-gráðu í músíkvísindum.
Þessi tala ein sýnir, hve mikil rækt er
lögð við þessa hugvísinda-grein; en auk
háskólans í Köln eru reknar músíkvís-
indastofnanir við sextán aðra háskóla í
vestur-þýska sambandslýðveldinu. Mikil
músík-arfleifð er skuldbindandi fyrir
upplýsingu um fortíð, stöðu nútíðar og
þróun framtíðar.
Mikilvægi þessarar menntagreinar
verður æ ljósari, enda hafa háskólar
allra Norðurlanda nema íslands sett upp
kennslustól í músíkvísindum, og jafnvel
vanþróaðar þjóðir Afríku feta sömu
slóð (Zambia).
Hvað er músík?
Grundvallarspurningin er: Hvað er
músík? Er hún náttúrufyrirbæri,
■ Jón Leifs.
eitt að bera Ijós að myrkum skúnia-
skotum margra alda fáfræði og fásinnis
er þrekvirki, sem seint vcrður þakkað.
Vöntun á samgönguvegum, húsakosti,
þéttbýliskjörnum, hljóðfærum, marg-
breyttu menningarlífi og frjóvgandi
snertingu við umheiminn, allt þetta
snertir þroska einstáklings letjandi og
hlýtur því að verða mælistika, þegar
ævi-úttekt er gerð.
Þjóðlegur skóli
Til þess að verða alþjóðleg, verður
músík fyrst að vera þjóðleg. Þetta sann-
ast á þjóðlegum skólum Evrópu á 19.
öld. Grieg bar hróður Noregs um víða
veröld, af því að hann kvað við séreigin-
legan tón í norskri alþýðumúsík. Jón
Leifs eygði sömu nauðsyn fyrir hönd
sinnar eigin þjóðar. Munurinn var bara
sá, að Norðmenn voru farnir að semja
symfóníur, er Mozart fæddist í Salzburg
árið 1756, en íslendingar kunnu aðeins
að kveða rímur og fara í tvísöng.
Því bar að taka af fullu raunsæi og
hefja þá bæði rímur og tvísöng á hærra
svið í tónmenntalegum búningi. En sá
búningur mátti hvorki „forgylla né for-
plástra" sannferðugt eðli. Náttúran varð
frelsisþrá, þá var einnig Jón gagntekinn
af ásetningi endurreisnar. Fornaldar
frægð skyldi endurvakin, ckki sem orð-
skálda afbragð, heldur sem nýr hetju-
tónn aldagamallar sönghefðar.
Þessi arfur átti að virkja þjóð til dáða,
bera hróður hennar um heimsins álfur
og vekja mcð henni sjálfri sigurvissu og
trú á cigin framtíð. Svo stór fyrirheit
verða sjaldnast tekin í einu stökki, allra
síst ef heimahagar eru mestan part
rumba-flákar og brok-móar í stað gamal-
gróins vall-lendis og ræktaðra túna.
Arfur alþýðunnar
Hétju-kvæði eru ævaforn ljóðgrein
Evrópu, allt frá dögum Hómers, og
tvísöngur (organum) er upphaf fjölrödd-
unar. Þcssi upprunalegu form mannlegr-
ar hugsunar hafa löngum verið og eru
enn rannsóknarefni vísindamanna.
Aðal-verðleikar Jóns Leifs eru í því
fólgnir, að hann tekur þennan arf ís-
lenskrar alþýðu sem uppistöðu í nær
öllum sínum tónsmíðum. Hetjan er
honum ævarandi fyrirmynd, hvort sem
hún birtist í Eddu-kvæðum, íslendinga-
sögum eða rímum. Þannig hrærist hann
allur í rammíslenskum hugarheimi og
Jón Leifs og staða hans
í íslenskri músíksögu
— eftir dr. Hallgrím Heígason
handverk, afþreyja, þjónandi fylginaut-
ur, óafvitandi hugsun sálar, huglýsandi
list, róandi eða hvetjandi afl, tilrauna-
starfsemi, tilviljunarleikur, töfravald,
guðsdýrkun, undirleikandi starfstjáning,
frumstæð ástríðu-útlausn eða göfug sál-
speglun? Svarið verður: Hún getur verið
allt þetta. Með efnivið sínum, tóninum,
getur hún birt skynjun, tilfinningu,
hugsun, skilvit, ástríðu. Boðskapur
hennar getur verið ýmist siðbætandi eða
siðspillandi, allt eftir ríkjandi siðgæðis-
ástandi hvers tímaskeiðs. En uppruna-
legur tilgangur var þó sá, að sköpuður
tóna skyldi vera samfélagsaðstoð sem
einskonar siðareglumeistari (Platon),
uppfræðari, spámaður, vinur guða og
manna.
Af þessu leiddi nú, að hagleg samsetn-
ing tóna sem list skyldi á velfarnaðartím-
um vera ímynd gleði og uppbyggingar,
boðandi bjartsýni, sem einnig á neyðar-
tímum gæti aukið manninum huggun og
þrek. Hlutverk listar var að hjálpa
manninum, styrkja hann í stríði; og
sagan hefir sýnt, að eingöngu sú list, sem
gædd er þessum eiginleikum, heldur
áfram að lifa.
Að erja ókunnan akur
Próf. Húschen bauð fyrirlesara vel-
kominn og minntist með þökkum sumars
1971, er hann hefði talað við sömu
stofnun um íslenskar miðalda-tón-
menntir. Hann kvað nafn Jóns Leifs
vera kunnugt mörgum þar um slóðir, en
því miður þekktu menn lítið af verkum
hans, og ættu þau kynni vonandi eftir að
aukast. Hver þjóð yrði fyrst og fremst að
hygla sínum eigin höfundum, og þar
væri framboð mikið. Hins vegar yrðu
samanburðar-músíkvísindi að kapp-
kosta að erja ókunna akra, kynnast
tóntekt (intonatio) annarra þjóða, allt
frá einföldustu tjáningu þjóðlags upp til
stærri verka, er bergmáluðu sömu
tóntekt. Þessi fyrirlestur væri vel þeginn
upphafsáfangi á þeirri leið. Fullur salur
áheyrenda fagnaði ummælum próf.
Húschens um leið og hann gaf fyrirlesara
orðið.
Hér verður nú ekki rakið efni máls,
aðeins drepið á örfá atriði varðandi
fyrirsögn. - Staða Jóns Leifs í íslenskri
músíksögu er margra hluta vegna ein-
stæð: 1) Hann stefnir að stofnun þjóðlegs
skóla. 2) Hann semur stórbrotnari verk
en fyrirrennarar hans. 3) Hann stjórnar
fyrstur íslendinga mörgum hljómsveit-
um. 4) Hann ryður braut hugmynd um
andlegan eignarrétt og raunfærir þá
mannréttindastefnú.
Svo mörg nýmæli frumherja hljóta að
tryggja háan sess. En sjaldan fær sá lof,
sem á Ijósinu heldur, enda var Jón alla
sína ævi umdeildurpersónuleiki. En það
að vera söm við sig.
Með framkvæmd þessarar hugmyndar
lagði Jón hornstein að íslenskum skóla.
Hvort sá skóli er fullreistur, má fyrst
sannprófa, er öll verk hans hafa verið
gerð landslýð kunn; en fjöldi verka hans
hvílir enn í þagnargildi. Meðan svo er
verða einberir sleggjudómar allar full-
yrðingar í þá átt að honum hafi mistekist
stofnun þjóðlegs skóla.
Vormaður íslands
f reynd var Jón ákafur hugsjónamað-
ur, stór í sniðum og mikilvirkur. Hug-
sjón hans var mikilleiki íslands. Að því
leyti var hann líkur Einari Benedikts-
syni. Jafnvel Hvítbláinn var þeim sam-
eiginlegt þjóðartákn: Rís þú, unga ís-
lands merki. Svo sem vormenn íslands,
sprottnir úr röðum ungmennafélags-
hreyfingarinnar upp úr síðustu alda-
mótum, innblásnir umbótalöngun og
sumpart samnorrænum.
Saga hetjunnar er saga verka hans, og
það cr líka saga ævi hans sjálfs. Stöðugur
mótbyr lét hann aldrei hvika frá þeirri
leið, er hann sjálfur hafði markað sér.
Dýpstur sannleikur fólst í skauti náttúr-
unnar, þaðan sem hans eigin náttúru-
þjóð hafði sótt söngva sína um aldaraðir;
og þessi hljómandi frumlind var lífsins
leiðsögustef, bæði þjóðar og hans sjálfs.
Að öllu þessu athuguðu, sprettur fram
sú spurning, hvort ný umræða um þenn-
an frumherja sé ekki brýn nauðsyn. Um
sína ævidaga hlaut hann aldrei neins
konar viðurkenningu, engin heiðurs-
merki, engan sess í háum listlaunaflokki.
Um réttmæti þess eða rangmæti má
ræða. Þögnin skýrir ekkert nema sjálft
sinnuleysið'og tómlætið.
Fyrirlesturinn í Köln var tilraun til
þess að vekja athygli á miklum braut-
ryðjanda, stórkostlegri hugmynd hans,
starfsviðhorfi og forgöngu-baráttu. Hon-
um var tekið með einskærri þökk og
áhugaríkum undirtektum, er leiddu fram
fjölmargar fyrirspurnir úr hópi áheyr-
enda.
Dr. Hallgrímur Helgason