Nýtt land - 26.09.1941, Qupperneq 1

£ ÚTGEFANDI:
Jafnaðarmannafélag ,■
# Reykjavíkur.
Félagsprentsmiðjan
h.f.
NYTTLAN D
Ritstjóri:
Arnór Sigurjónsson.
Sími 1019.
AFGREIDSLA:
Grettisgii' >i 16.
Sími 57;ifi.
IV. ÁRG.
REYKJAVÍK, FÖSTUDAGINN 26. SEPTEMBER 1941.
33. TBL.
BÆKUR
James Harpole:
Úr dagbókum skurðlæknisins.
Dr. G. Claessen þýddi.
/\HÆTT er aS mæla með bók
þessari til skemmtilesturs, þó
aS ekki sé annaS. Höfundurinn
virSist munu hafa einstakan hæfi-
leika til þess' aS gera þaS efni, sem
hann ritar um, heillandi til lest-
urs, jafnvel æsilega heillandi. Svo
er þarna ýmislegur fróSleikur um
læknavísindi nútímans, og nafn
þýöandans er trygging fyrir þvi,
aS sá fróSleikur sé áreiSanlegur.
Rétt er þó, aS menn geri sér grein
fyrir þvi, aS raktir eru þarna ein-
stakir þættir út úr samfelldri mik-
illi fléttu atvika og örlaga og sýn-
ast sumir þáttanna þá ef til vill
vera enn gildari en þeir raunveru-
lega eru. Þetta er ekki fyrir þaS,
aS höfundurinn sé aS falsa neitt,
því aS hann gerir grein fyrir þessu
í bókinni sjálfri, ef eftir því er
tekiS, heldur er þaS áSeins til þess
aS gera slcýrari grein fyrir hverju
hinu einstaka, sem frá er sagt.
Frásagnirnar eru um ýmislega
sigurvinninga læknavísindanna á
síSari tímum, hvernig tekizt hefur
aS fá dularfull fyrirbrigSi skýrS
og vinna sigur á einstökum sjúk-
dómum, ýmist aS nokkru eSa full-
komlega. Hofundurinn hefur lag
á því, að láta þetta allt vera tengt
því starfi, sem hann sjálfur hefur
unniS, og þeirri reynslu, sem hann
persónulega hefur fengiS í því
starfi, og þó getur hann jafnframt
brugSiS sér út yfir öll lönd og
langt aftur í tímann. Þannig skýr-
ir hann, aS því er virSist alveg
fullnægjandi þaS, sem biblían seg-
ir um íall Sanakeribs, og hefur oft
veriS ^lvoSaS annaS hvort sem
þjóSsaga eSa kraftaverk, en viS
þekkjum flest af kvæSi Byrons í
þýSingu Matthiasar:
Eins og laufin á vorin á gróandi
grund
var hinn gunnsterki herinn um
sólarlagsstund
eins og laufin á haustin um hél-
aSan völl
lágu heiSingjar dauSir, er sól skein
á völl.
Því aS fárengill GuSs kom þá niS-
dimmu nótt
og lés náþyt í andlit^ sofandi drótt
á hvert andlit féll hræleiftur hel-
kalt og stirt
og hvert hjarta tók viSbragS og
stóS síSan kyrrt.
Um skýringuna skal annars vísaS
til bókar Harpoles, enda er hún
aSeins ein af mörgum, er telja má
samkynja.
Bók þessari má enn telja þaS til
ágætis, aS hún getur hjálpaS al-
þýSu rnanna til þess aS líta á störf
læknavísindanna og læknanna
meS virSingu og þó ekki sem ó-
skiljanlega leyndardóma. En
hræSslu- og hjátrúarblandin virS-
ing ahnennings fyrir launhelgum
læknanna er Gtt af því, sem nauS-
synlegt er aS losna viS. Hér sem
annarsstaðar þurfum viS aS fá
skilning í staS hjátrúar, og þessi
bók leggur sinn skerf til þess, og
þaS á mjög elskulegan hátt.
ÞýSingin virSist vera mjög viS
hæfi bókarinnar. Á einstaka staS
bregSur fyrir „lækna-íslenzku“, aS
því er virSist aS óþörfu. En annars
einkennir mest málfar þýðandans
yfirlætislaus einfaldleiki og. skýr-
leiki. Lesandinn finnur þaS ekki,
aS hann sé aS lesa þýdda bók.
Næsta blað kemur
út 10, október.
Aukaþing er í uppsiglingu
Þingmenii kvaddir til flokksfnnda.
Og svo á sögu þeirra aS vera
INGMENN „þjóÖstjórnar“-
flokkanna hafa nú veriÖ kall-
aSir saman til flokksfunda í byrj-
ítn næsta mánaSar. Framsóknar-
flokkurinn reiS á þetta vaSiS, og
var þetta ráð tekiS á miðstjórnar-
fundi flokksins um fyrri helgi (rétt
um miðjan mánuðinn). Hinir „þeir
ábyrgu" urðu að taka sama ráðið,
enda er samkomulagið innan stjórn-
arinnar orðið þvílíkt, að við spreng-
ingu liggur á hverjum degi, og þyk-
ir þvi öllum „hinum ábyrgu flokk-
um“ nauðsyn að hafa lið sitt her-
vætt, þó að ekki sé annað.
Þetta varð fyrst opinberlega upp-
skátt látið með viðtali við forsætis-
ráðherra, er Mbl. irti 23. þ. m. Þyk-
ir við eiga, að birta þetta viðtal
hér öðru sinni, svo sem hvern ann-
an skemmtilestur:
„— Hvaða mál eru það aðallega,
sem stjórnin hyggst að ræða við
þingmennina? spurðum vér for-
sætisráðherra.
— Aðallega eru það dýrtíðarmál-
in, og svo nokkur önnur mál, svar-
ar forsætisráðherrann.
— Búizt þér við, að þingiÖ verði
kvatt saman til aukafundar?
— Það getur farið svo, svarar
f or sætisráðherrann. Endanlega
verður ])etta þó ekki ákveðið, fyrr
en málið hefur verið rætt við þing-
menn stuðningsflokka stjórnarinn-
ar. En það er ekki ólíklegt, að þing-
ið verSi kvatt saman til skyndi-
fundar og þá strax upp úr viðræðu-
fundunum meS þingmönnunum.
— Getið þér gefið nokkrar nán-
ari upplýsingar um viðhorf mál-
anna, sem þarna verða rædd?
— Ekki að svo stöddu, svarar
forsætisráðherrann.“
Þetta viðtal er nú ef til vill eft-
irtektarverðast fyrir það, sem for-
sætisráðherra lætur ósagt, en heyra
má í gegn. Það hljómar nákvæm-
lega eins og það, er Napóleon sagði
við Thiers, þegar hann bjóst fil
Heljarslóðarorustu : „Eru ekki rosa-
bullurnar mínar hermannlegar ?“ og
„Eg held eg verði nú skki votur
í þessari peysu!“
En Mbl. segir frá eigin brjósti
um samtalið, eftir að það hefur
orið fram venjulegar „þjóðstjórn-
ar“-afsakanir og sakað Breta um
vanefndir „hinna mörgu og fögru
loforða“:
„Svo eru það dýrtíðarmálin. Al-
þingi tók það ráð, að kasta þeim
í hendur ríkisstjórnarinnar eftir að
hafa samið dýrtíðarlögin, sem voru
svo afkáraleg og vitlaus, að illmögu-
legt vár að framkvæma þau þann-
ig, að nokkur áhrif hefði á dýrtíð-
ina í þá áttina, að draga úr henni.
.... Útkoman hlaut að verða sú,
að framleiðendur reyndu hver um
sig að koma verðlagi sinnar vöru
sem hæst upp, i von um að fá sem
mesta uppbót úr dýrtíðarsjóði. Auð-
vitað gat þetta ekki haft aðrar af-
leiðingar en þær, að dýrtiðin yxi
nú hraðar en nokkru sinni áður.
.... Og þar sem ríkisstjórnin sá
sér ekki fært að grípa í taumana
með öruggu eftirliti með verðlag-
inu. var ekki annað úrræði fyrir
hana, en að gefast alveg upp við
að framkvæma dýrtíðarlögin. Þenn-
an kostinn valdi hún. Og nú hefur
ríkisstjórnin í hyggju að kasta mál-
inu aftur i Alþingi. Allt er þetta
ein samfelld raunasaga."
Svona er nú ástandið á „kær-
leiksheimili“ „þjóðstjórnarinnar"
núna, samkomulagið, mannslundin
og úrræðin. Menn skulu lesa Mbl.
vandlega sem heimild, en gæta þess
að gera það ekki að forsjá sinni.
Sumir tala um kosnjngar upp úr
])essu aukaþingi. Ólíklega þarf að
gera ráð fyrir þeim. „Þjóðstjórnin"
sjálf veit ekki enn, að hún er dauða-
dæmd, hún heldur jafnvel að hún
sé „sterk" og hafi „sterka" aðstöðu.
lá'átt fyrir ósamkomulagið má hú-
ast við, að enn náist málamynda-
sættir í hráð. Og sannast mála er,
að það er æskilegast. „Þjóðstjórn-
in“ þarf að vinna sér betur til húð-
arinnar, svo að jafnvel þeir allra
skilningslausustu sjái, að öll henn-
ar pólitík er „ein samfelld rauna-
saga". Við megum ekki við ])vi, Is-
lendingar að fá hana afturgengna
eftir kosningar. Því borgar sig að
p YRIR BOTNI SEYÐIS-
* FJARÐAR og meöfram inn-
anveröum ströndum hans liggur
Seyöisfjaröarkaupstaður, um-
kringdur háum, tignarlegum fjöll-
um. Á öndverðri þessari öld og
fram um 1920 var blómlegt at-
vinnulif á Seyðisfirði. Á þeim ár-
um var rekin þaðan mikil útgerð
og verzlun var þar hin fjörugasta.
Seyðfirðingar höfðu þá oft góðan
hagnað af viðskiptum við erlenda
sjómenn, frá Frakklandi, Noregi
og Færeyjum, er stunduðu fisk- og
síldveiðar frá Seyðisfirði. Sótti
verkalýður af Suðurlandi þá mjög
sumaratvinnu sina til Austfjarða.
'Með fiskjveiðálöggjöfinni hu^fu
viðskiptin við hin erlendu fiski-
skip, og kom það allhart niður á
Austfirðingum og olli verulegri
truflun á atvinnulífi margra Seyð-
firðinga, þar sem mikilvæg grein
’ þess var nú úr sögunni.
Aflaleysi og hrun.
KÖMMU síðar djó mjög úr
þeirri fiskisæld, er ríkt hafði
á veiðistöðvum Austufjarða, og
hafa aflabrögð verið þar mjög lé-
leg á síðari árum. Viðskiptabann-
ið við útlendinga og aflaleysið olli
hvorttveggja miklu hruni í at-
vinnulífi Seyðisfjarðar, og sáust
þess greinilegust merki, er flestar
eldri verzlanir bæjarins hrundu
niður og urðu gjaldþrota. Síðasta
stórfyrirtækið á Seyðisfiröi, verzl-
un Stefáns Th. Jónssonar, féll meö
hruni íslandsbanka. Eins og vænta
mátti hafði þetta hrun aðalatvinnu-
vega bæjarins, verzlana og útgerð-
ar, mjög alvarleg og lamandi áhrif
á allt líf í bænum, þar sem bærinn
hafði fyrst og fremst byggzt upp
af sjávarútvegi og verzlun. En við
hruninu varð ekkert gert. Og svo
fór, að með óáran í viðskipta- og
fjármálalífinu og framhaldandi
aflaleysi, hurfu framleiðslutækin
úr bænum.
Bæjarbúar óviðbúnir að mæta
hinum nýju örðugleikum.
SVO SKYNDILEGA hafði
þetta hrun borið að, þótt.hinn
duldi aödragandi þess væri lang-
ur, aö íbúar bæjarins áttu erfitt
með að átta sig á hinum nýju og
alvarlegu viöhorfum. Þeir höfðu
snemma vanizt því, að hlíta forsjá
einstakra kaupsýslumanna og lát-
hún hjari til vors og sé þá eilif-
lega úr sögunni. Engin hætta er á.
að hún gangi af sér dauðann, þó
a‘Ö hana beri undan nú. DauÖinn
nær henni, þvi aÖ hún hefur ekki
hugmynd urn, hvað hún getur gert
af sér eða á af sér að gera.
Rifrildi á „kærleiksheimilinu".
þingflokkafundir, nýir leynisamn-
ingar milli „höfðingja" þingflokk-
anna, aukaþing til ])ess að sam-
þykkja ný dýrtíðarlög, sem eru ó-
f ramkvæmanleg eða eigi verða
framkvæmd af „þjóðstjórninni",
nýtt rifrildi, nýtt „þing", nýir samn-
ingar, ný dýrtíðarlög, sem ekki
verða framkvæmd ■—■ þetta er hinn
varðaði vegur, sem bíður hinna „á-
hyrgu flokka".
iö sér það vel lynda, án þess að
gera ráð fyrir því, að til félags-
legra úrræða í atvinnumálum
þyrfti að taka. Það hafði aldrei
reynt á félagslega forustu í mál-
um bæjarins. Félagslegur þroski
bæjarbúa var því eðlilega ekki
mikill, þegar þeir stóðu skyndilega
frammi fyrir því vandamáli, að
skipa málum sínum með nýjum
hætti á félagslegum grunni, sviptir
forustu öflugra atvinnurekenda.
Hin pólitíska forhlið bæjarlífsins
var einnig byggð upp á hugsjónum
gamla tímans um forsjá fárra ein-
staklinga, er umráð skyldu hafa
yfir fé og fólki. En þær hugsjónir
hrundu einnig með gömlu fésýslu-
mönnunum.
Tímabil félagslegrar sjálfs-
bjargarstefnu hefst.
ýM ÞESSAR MUNDIR var þó
” vakinn nokkur skilningur
meiri hlutans í bænum fyrir þvi,
að nýja skipan þyrfti að gera á
málum bæjarins og hið félagslega
framtak yrði að leysa einstaklings-
framtakið af hólmi í þeirri mynd,
er það áður var. Meiri hluti bæjar-
stjórnar var nú skipaður mönnum,
er báru traust til félagslegra átaka,
þótt skilyrði til slíkra átaka væru
hin örðugustu, þar sem allur þorri
bæjarbúa hafði alizt upp í hinum
gamla skóla, er prédikað hafi trú
á for^já vissra einstaklinga, en
vantrú á félagslegan mátt fólksins
sjálfs. Og þegar þar við bœtist
ótal aðrir örðugleikar fyrir við-
reisn bæjarins, má enginn láta sér
við bregða, þótt ekki hafi miklu
verið áorkað í því efni á skömm-
um tíma. Enda hafa hin mestu
kreppuár lagt þungan hramm á
þann nýgræðing, sem fulltrúar
bæjarins hafa reynt að skapa og
hlynna að í atvinnulífinu. Má þar
til nefna forustu bæjarstjórnar í
samvinnu við sjómenn fyrir því,
að stofnað var Samvinnufélag, er
réðist í að kaupa nokkra vélknúna
fiskibáta. Þessi tilraun í þá átt, aö
endurvekja gamlan og eðlilegan at-
vinnuveg bæjarins var mjög virð-
ingarverð og hefur ekki verið unn-
in fyrir gíg, þótt Samvinnufélag-
inu tækist ekki að standa af sér
erfiðleikana, né sigra þá, sem m. a.
má að einhverju leyti kenna erfið-
um viðskiptum við lánsstofnanir,
aö ógleymdu aflaleysinu og fisk-
lokið.
Framsóknarmenn herma það eft-
ir Eysteini. aÖ hann ætli nú aö
gera sig gildandi á væntanbsgu
aukaþingi, en fái hann ekki vilj\
sinn frarn, þá sé hann ráðinn í aö
segja af sér. Eysteins vegna væri
það óskandi, að hann fengi ekki
vilja sinn og stæði svo við það að
segja af sér. Hver veit nema auka-
þingið gæti þá orðið til þess, að
einurn manni yrði bjargað frá ei-
lífri glötun. Annars verður því ekki
auðveldlega trúað að óreyndu, -—
hvorki svo miklu um þingið, né svo
góðu Eysteini til handa.
Það er svo sem ekki auðvelt að
hlakka til aukaþings að þessu sinni.
söluörðugleikunum á þeim tíma, er
það starfaði. Og þótt Samvinnu-
félagið hafi orðið að lúta í lægra
haldi í baráttunni við örðugleik-
ana og beðið ósigur, þá eru bátar
þess enn í þjónustu Seyðfirðinga.
Eru bátarnir nú í eigu dugandi sjó-
manna á Seyðisfirði. Hafa þeir síð-
ustu vertíðir fært eigendum sínum
og þeim, er við þá hafa unnið, veru-
legar tekjur. Er ekki auðvelt aö
sjá, að þær tekjur hefðu runniö
til Seyðfirðinga nú, ef bátar þess-
ir hefðu ekki verið keyptir af Sam-
vinnufélaginu á erfiðum tíma, þeg-
ar vonlaust var um, að einstakling-
ar hefðu í slíkt ráðizt. Hér verður
að sjálfsögðu engin tilraun gerð
til þess að draga fram allar þær
ástæður, er kunna að hafa valdið
nokkru um ósigur Samvinnufélags-
ins. Fyrir þá, sem að því stóðu og
síðar kunna að standa að félags-
málum bæjarins, eru þau mistök.
sem sjálfsagt hafa komið fyrir i
rekstri þess, til nokkurs lærdóms
fyrir framtíðina, ef síðar þætti
nauðsynlegt að beita samtökum.
til þess að viðhalda, auka og efla
tmdirstöðuatvinnuveg bæjarins.
Ræktunarframkvæmdir.
jÚ ERFIÐLEIKAÁRUM sjáv-
arútvegsins hafa Seyðfirðing-
ar lagt kapp á túnrækt og garð-
yrkju. Átti bæjarstjórnin á sínum
tíma frumkvæði að verulegri rækt-
un lands í FjarðardaL Hafa bæj-
arbúar notið ntikils stuðnings af
þeirri ræktun og hún reynzt þeim
þýðingarmikil atvinnubót. Munu
Seyðifirðingar hafa verið einna
fyrstir til þess af íbúum Aust-
fjarðakauptúnanna, að hefja hjá
sér ræktun í tiltölulega stórum stíl.
Hafa nú allmargir Seyðfirðingar
slcilyrði til þess að fullnægja
mjólkur- og jarðeplaþörf heimila
sinna. • Hefir jarðræktin þannig
reynzt Seyðfirðingum farsæll
styrkur í atvinnuleysisörðugleikum
síðustu ára. Þarf ræktunarstarf-
semi bæjarins enn að aukast, og eru
til þess nokkur skilyrði. Ræktunar-
málið er nú orðið sameiginlegt á-
hugamál allra Seyðfirðinga. Þaö
ætti líka að verða áhugamál allra
kauptúna á landinu, að eignast land
til að rækta.
En því má þó ekki gleyma, að
Seyðisfjörður er fyrst og fremst
Framh. á 4. síðu.
Sey ðisf j arðarkaupstaður.