Faxi - 01.04.1970, Page 4

Skúli Magnússon:
Drög að sögu Keflavíkur
Framhald.
Til var hér örnefni í Vatnsnesvík sem
var Þýzkavör. Það mun nú komið undir
höfnina og mun hafa verið ekki langt frá
þar sem Olíusamlagið stendur nú. Þetta
mun vera eina örnefnið sem minnir á
forna verzlun frá 16. öld eða fyrr. Skúli
Magnússon landfógeti segir svo í lýsingu á
Gullbringusýslu, sem hann reit á árunum
1782—84: Á flóanum milli Keflavíkur og
Stapa er Vatnsnesvík, var þar verzlunar-
staður til forna, en sennilega áður en verzl-
un hófst í Keflavík. En þarna er höfn enn
þá verri (en í Keflavík) í a-n-austlægri átt
og austan stormi, og er auk þess svo ná-
lægt Keflavík, að ekki er veruleg þörf
fyrir hana. Hvers vegna verzlað var á
Vatnsnesvík frekar en á Keflavík er ekki
gott að segja, en líklega hefur það verið
vegna þess, að konungur átti Keflavík,
eins og áður segir, en Vatnsnesvík til-
heyrði Njarðvíkurlandi og því hægara
fyrir þá sem ekki voru þegnar Danakon-
ungs að verzla þar.
Sama árið og Danir hófu verzlun í
Keflavík, eða 1579, fékk Jóhann Bockholt,
höfuðsmaður verzlunarleyfi í öllum höfn-
um Gullbringusýslu (nema Grindavík)
Hólminum, Hafnarfirði, Straumi, Vatns-
leysu, Keflavík og Bátsendum. Heldur
lítið mun hafa kveðið að þessari verzlun.
Næstu árin eru svo Hamborgarar vel
fastir í sessi og hurfu ekki á brott úr
Keflavík, að fullu, fyrr en árið 1625. Eftir
það má segja, að Danir hafi verið svo til
einráðir, þó ætíð hafi verið stunduð tölu-
verð launverzlun þrátt fyrir ströng viður-
lög við slíku.
Þann 20. apríl 1602 var ákveðið með til-
skipun af Danakonungi Kristjáni IV, að
einokunarverzlun Dana skyldi lögleidd.
Konungur veitti borgurum í Kaupmanna-
höfn, Málmey og Helsingjaeyri einkaleyfi
til að verzla á Islandi næstu 12 árin. Var
höfnum skipt á milli borganna og fengu
Kaupmannahafnarmenn -í sinn hlut
Grindavík, Keflavík, Hafnarfjörð, ísa-
fjörð, og Hofsós. Það voru 8 menn sem
ráku verzlunina í Keflavík og voru það
allt merkir borgarar í Kaupmannahöfn.
Lögðu þeir sig í líma við að flæma Ham-
borgara í burtu og tókst það eins og áður
er getið.
Merkastur þeirra Keflavíkurkaupmanna
var Mads Hansen, borgarstjóri í Kaup-
mannahöfn. Hann var maður stórauðugur
og átti miklar hallir í borginni.
Árið 1603 kom til Keflavíkur þýzkur
maður, að nafni Jóhann Holtsgreven, sem
var í þjónustu Helsingjaeyrarkaupmanna
og réðst kaupmaður í Spákonufellshöfða.
Hann kom hingað þar eð ís hamlaði sigl-
ingum til Húnaflóa og landsmenn báðu
hann um það.
Kaupsvið Keflavíkurverzlunarinnar var
lengi fram eftir frekar óglöggt og olli
talsverðum deilum. Kaupsviðið náði frá
Garðskaga að Vogastapa, eða nánar til-
tekið yfir Garðinn, Leiruna, Keflavíkina
sjálfa og Njarðvíkur. Keflavíku'r-kaup-
maður taldi sér þó heimilt að seilast að-
eins lengra allt inní Voga og Brunnastaða-
hverfi á Vatnsleysuströnd. Árið 1683 var
svo loks prófað í máli þessu, þar eð Hafn-
arfjarðar-kaupmenn töldu sér heimilt að
verzla við bændur úr áðurnefndum hverf-
um. Dómur í máli þessu fór á þá leið, að
það þótti sannað, að bændur hefðu verzlað
í Hafnarfirði öll 40 árin þar á undan. Lík-
aði Keflavíkur-kaupmönnum þetta mein
illa en fengu eigi neitt að gert. Árið 1703
voru 400 manns innan kaupsviðs Kefla-
víkur-verzlunar.
Keflavík var ein af þeim höfnum, sem
kaupmenn græddu hvað mest á, og árið
1636 er talið að hreinn gróði af verzlun-
inni hafi verið um 1679 ríkisdalir. 1655 er
hagnaðurinn þó ekki nærri eins góður eða,
735 ríkisdalir. Aðallega voru fluttar út
sjávarafurðir og Keflavík var alla tíð fiski-
höfn, en einnig voru til sláturhafnir, eink-
um í héruðum er að sveitum lágu. Var
oft töluvert tap á þeim höfnum, en slíkt
gat einnig skeð með fiskihafnirnar, eink-
um ef aflabrestur varð.
Árið 1691 voru fluttar út eftirtaldar
vörutegundir frá Keflavík:
Harðfiskur 116 lestir 5800
Hert ýsa 5 — 180
Saltfiskur þurr 4 — 240
Söltuð ýsa 2 — 75
Hertur titlingur ... 1 Zi 36
Söltuð skata tals 120 — 10
Þorskur salt. bl 10 tunn. 50
Ýsa 12 — 48
Lýsi 22 — 264
Nautakjöt 4 — 24
Smjör................ 1 Zi— 24 —
Lax ................. 3 — 24 —
Sokkar ........... 3000 pör 250 —
Vaðmál ............ 900 álnir 112 —
Samtals 7137 rd.
Árið 1684 fær maður að nafni Olaf Jen-
sen Klow Keflavík á leigu og verzlaði til
aldamótanna 1700. Maður þessi var frekar
vel látinn og hafði, ásamt öðrum, á leigu
tvær hafnir á Norðurlandi og greiddu þeir
í leigu 840 rd. fyrir þessar 3 hafnir, en
seinna hækkaði leigan í 1530 rd.
I gömlum heimildum er sagt frá því, að
verzlunarhúsin í Keflavík hefðu staðið á
hólma nokkrum skammt frá landi, m. a.
segir Jón Aðals frá þessu í bók sinni Ein-
okunarverzlun Dana á íslandi. En því
miður er nú ekki gott að átta sig á, hvar
sá hólmi hefði átt að vera. A. m. k. er
hólminn algjörlega horfinn og nú er dýpi
mikið fyrir öllu Keflavíkurlandi.
Eitt af því sem Keflavíkurkaupmenn
áttu við að stríða í Keflavík var hafn-
leysan. I norðan og austan stormum er oft
brimasamt á Keflavík og þá varð að hafa
skipin vel dúðuð akkerum. Oft kom það
fyrir, að skip slitnaði og rak á land upp,
og þá var ekki mikið hægt að gera, því á
báða bóga eru klettar og fyrir botni grýtt
fjaran. Árið 1703 varð skipsskaði við Kefla-
vík og fórust 4 menn.
Um Keflavík segir Skúli Magnússon
landfógeti, í Lýsingu á Gullbringusýslu,
svo: Á verzlunarstaðnum Keflavík er opið
og illt skipalægi, sem snýr til norð-austurs.
Verður að hafa góð akkeri og kaðla, svo
að skipin reki ekki á land í n-a-stormum,
en komi það fyrir, verður engu bjargað,
ef illa vill til. Akkerisbotninn er góður og
dýpi 14 faðmar. Hækkar og lækkar 7—12
fet, þegar stórstreymt er. Þarna er eigi
unnt að ferma eða afferma nema í góðu
veðri, því að sé brim við land, geta bátar
ekki lent, ef þeir eru hlaðnir vörum.
Eins og áður er getið, lagði konungur
undir sig eignir Skálholtsstóls hér á Suð-
urnesjum árið 1562. Aðalstaðurinn var
Stafnes og var þar stunduð allmikið út-
gerð. Eitt af því, sem bændur konungs-
jarða urðu að gera, var að lána menn frá
sér til sjóróðra á konungsskipum. Voru
þessar róðrakvaðir allillræmdar og lögðust
eigi niður fyrr en þ. 12. des. 1769, er kon-
ungsútgerð á íslandi var lögð niður (sjá
Afnám konungsútgerðar, 12. des. 1769, og
upphaf Keflavíkurbyggðar, eftir dr. Fríðu
Sigurðsson í jólabl. Faxa 1969). Eftir af-
nám konungsútgerðar frá Stafnesi kemur
48 — FAXI