Málfríður - 15.03.2009, Blaðsíða 15

MÁLFRÍÐUR 1
innflytjendur,  eða  þeir  sem  læra  önnur  tungumál 
sem erlent mál, nái  jafngóðum tökum á málinu og 
þeir sem fæddir eru í viðkomandi landi. Ég hef hitt 
marga  útlendinga  sem  tala  frábæra  íslensku,  en 
verð að viðurkenna að í kennslu minni geri ég ekki 
þá kröfu til nemenda minna að þeir tali eins og þeir 
séu uppaldir frá unga aldri í enskumælandi landi og 
satt best að segja geri ég mér fulla grein fyrir mínum 
eigin takmörkunum í þeim efnum. Í þessu samhengi 
dettur mér  í hug skrif Vivan Cook sem heldur því 
fram að það sé viðtekin venja að líta svo á að sá sem 
tileinkar sér annað tungumál og nær góðri færni sé 
engu  að  síður  verri  málnotandi  en  sá  sem  á  þetta 
tungumál að móðurmáli. Viðmiðið hefur ævinlega 
verið  móðurmálsnotendur  og  hvernig  þeir  tala  og 
beita málinu. Samkvæmt Vivan Cook er þessi sam-
anburður ekki réttmætur. Hann hafnar því að hægt 
sé  að  dæma  málfærni  og  tungutak  fólks  gott  eða 
vont, því svo lengi sem tungumálið sé notað á við-
urkenndan  hátt  og  menn  geti  gert  sig  skiljanlega 
innan málsamfélagsins, þá sé málfarið gott. Á sama 
hátt er það millimál (e. interlanguage) sem tvítyngd-
ir nota ekki verra en mál móðurmálsnotenda heldur 
bara öðruvísi. Það að einblína á móðurmálsnotand-
ann sem fyrirmynd góðrar málfærni, hefur gert það 
að verkum að við höfum ekki komið auga á þá stað-
reynd að vel málfærir einstaklingar sem tala annað 
tungumál tala sérstakt mál sem er fullgilt tungumál. 
Cook  mælir  með  því  að  við  lítum  á  þá  sem  tala 
annað tungumál sem fjölhæfa málnotendur en ekki 
sem  lakari  móðurmálsnotendur.  Satt  best  að  segja 
gæti  ég  ekki  verið  meira  sammála.  Hyltenstam  og 
Abrahamsson  draga  þá  ályktun  af  rannsókn  sinni 
að  við  eigum  að  endurskoða  þá  kenningu  að  þeir 
sem  hefji  máltöku  hins  erlenda  máls  snemma,  nái 
sjálfkrafa sömu tökum á nýja tungumálinu og inn-
fæddir, frekar ættum við að líta svo á að „þeir standi 
jafnfætis innfæddum“ (bls. 69). Ef nemendur mínir 
ná þeirri færni þá er ég ánægð. 
Þriðja greinin í þessari ágætu bók er eftir Richard 
W. Schmidt, virtan fræðimann á sínu sviði, en hann 
fjallar um þátt meðvitundar í námi annars mál. Efni 
greinarinnar er spennandi en ég verð að viðurkenna 
að trúlega hefði ég náð inntakinu betur með því að 
lesa hana á  frummálinu.  Kannski vegna allra  nýju 
íslensku fagorðanna, ef  til vill vegna þess að ég er 
ekki nógu vel að mér í fræðunum, en ég náði efninu 
þó það vel að ég er fyllilega sammála niðurstöðum 
hans,  um  að  „tungumál  neðan  vitundarmarka  sé 
óhugsandi og inntaka (e. inntaka) sé það sem nemar 
taka meðvitað eftir meðan á henni stendur“ (bls.95). 
Eins og ég segi stundum við nemendur mína; maður 
lærir ekki  tungumál með húðinni, það er ekki nóg 
að sitja  í  tímum, heldur verður  líka að taka virkan 
þátt í kennslunni.
Joan  Kelly  Hall  er  á  svipuðum  slóðum  er  hún 
fjallar  um  gagnvirk  samskipti  innan  kennslustof-
unnar og þeim mynstrum sem geta einkennt sam-
skipti í kennslustundum. En hún bendir á mikilvægi 
samskipta  á  hinu  erlenda  máli  innan  kennslustof-
unnar  og  hlutverk  kennarans  í  að  dýpka  skilning 
nemenda.  Hún  ræðir  annars  vegar  um  IRE-sam-
skipti,  sem  í  íslenskri  þýðingu  kallas  kveikja-svar-
mat eitthvað sem við könumst eflaust flest við, þ.e. 
spurning frá kennaranum kallar á ákveðið svar frá 
nemandanum sem fær svo svörun frá kennaranum 
sem metur hvort svarið er rétt eða rangt. Í framhald-
inu  bendir  hún  á  n.k.  útvíkkun  þessarar  aðferðar 
(IRF), sem er kveikja – svar – eftirfylgni, þ.e. kenn-
arinn  fylgir  eftir  svörum  nemendanna  með  því  að 
biðja þá um frekari skýringar, tjá sig, skýra mál sitt, 
fjalla um svör annarra nemenda eða tengja svör sín 
eigin  reynslu.  Það  að  kennarinn  tók  upp  þráðinn 
og  rétti  nemendunum  til  frekari  útlistunar,  opnaði 
frekari  umræður,  sem  hvatti  nemendur  til  að  nota 
markmálið. Höfundur bendir einnig á að rannsókn-
ir  staðfesta  mikilvægi  samræðuformsins  í  kennslu 
til að hún verði merkingarbær og ögrandi á mark-
málinu frá byrjun. Sem kennarar þekkjum við það 
öll að um leið og við getum fylgt því eftir sem verið 
er  að  fjalla  um  hverju  sinni  og  tengt  það  reynslu 
nemenda, þá fáum við óteljandi svör á markmálinu 
og ef vel  tekst  til þá hætta nemendur að  læra með 
húðinni og heilinn tekur við.
Síðasta greinin um rannsóknir og kenningar fjallar 
um frálagstilgátuna: Kenningar og rannsóknir (The 
Output Hypothesis). Þar færir Merill Swain rök fyrir 
því að  frálag sé ekki afurð heldur ferli, þ.e. hluti af 
námsferli nemandans, og að nemandinn prófar sig 
áfram  miðað  við  endurgjöf  hverju  sinni,  þ.e.  hann 
fær staðfestingu á því að hann notaði málið rétt eða 
lærir  af  þeim  mistökum  sem  hann  gerir.  Nemandi 
sem  skilar  breyttu  frálagi  út  frá  svörun  umhverf-
isins er líklegri til að læra form tungumálsins en sá 
sem gerir það ekki. Það að nemandinn fái tækifæri 
til að nota tungumálið á virkan hátt, hvort sem er í 
tali eða ritun, fái viðbrögð og endurskoði málnotkun 
sína eftir því, getur sagt til um hvort tileinkun hefur 
átt sér stað eða ekki. Það tók mig nokkurn tíma að 
meðtaka  þessa  grein  enda  fræðin  flókin  en  spenn-
andi og svei mér þá ef hér er ekki staðfest ýmislegt 
sem við vitum sem höfum kennt erlend mál. Virkur 
nemandi lærir en sá óvirki ekki.