Breiðholtsblaðið - 01.07.2013, Blaðsíða 9

Ef beygt er til hægri af Breið holts braut inn á Stekkj ar bakka eru rúst­ir síð asta Breið holts bæj­
ar ins ekki langt und an. Litl ar
heim ild ir eru til um fyrstu byggð
í Breið holti, en get um hef ur
ver ið að því leitt að mjög fljót­
lega eft ir land nám, jafn vel á 10.
og 11. öld, hafi nokkr ar hlið­
ar jarð ir ris ið í land ar eign Ing­
ólfs land náms manns til að nýta
þau hlunn indi sem við kom andi
jarð ir gáfu af sér. Í Breið holti
hef ur þá ver ið nytj að ur skóg ur­
inn sem þar var þá. Aðr ar slík ar
jarð ir voru t.d. (Sel tjarn ar­) Nes,
Laug ar nes, (El liða­) Vatn, Vatns­
endi og Klepp ur og eft ir 1300
einnig (Fífu­) Hvamm ur (sem
um tíma hét Hvamm kot) og svo
Digra nes. Í Þor láks sögu helga
er get ið um bæ og kirkju í Breið­
holti árið 1325 og árið 1395 er
jörð in kom in í eigu kon ungs við
siða skipt in 1550.
Árið 1898 keypti bresk ur mað­
ur, Mr. Pay ne að nafni, jörð ina
Breið holt fyr ir 10.500, krón ur
sem þá þótti mjög hátt verð. Til
sam an burð ar hafði Reykja vík ur­
bær keypt tvær jarð ir árið 1885
fyr ir 10.200,­ krón ur. Það voru
jarð irn ar Laug ar nes og Klepp ur.
Árið 1906 keypti svo bæj ar sjóð ur
í Reykja vík jörð ina Breið holt af
Mr. Pay ne ásamt jörð un um Árbæ,
Ár túni og El liða ám. Að al for send­
an var bygg ing vatns veitu fyr ir
Reykja vík ur bæ.
40 kýr og 70 hæn ur
Hlaða og fjós síð asta Breið­
holts bónd ans var þar sem Gróðr­
ar stöð in Alaska var starf rækt.
Eig andi Alaska, Jón H. Björns son,
lands lags arki tekt, keypti 18 hekt­
ara lands með erfða festu rétti árið
1960 og voru þá 40 kýr í fjós inu
og 70 hæn ur í skemmu rétt fyr ir
ofan. Jón starf rækti teikni stofu í
húsi sem hann byggði áfast við
gömlu hlöð una. Með nýrri byggð
í Selja hverfi sagði borg in erfða­
festu samn ingn um upp. Það var
1971, en árið 1977 var ákveð ið
að stærð gróðr ar stöðv ar inn ar
skyldi vera tveir hekt ar ar og gert
var ráð fyr ir ein býl is húsi inn an
þess svæð is, en ná kvæm stað­
setn ing þess ekki ákveð in. Þeg ar
Jón hugð ist byggja ein býl is hús ið
töldu ná grann ar hans að hús ið
myndi raska forn minj um á þess­
um stað auk þess að skyggja á
út sýni til Esj unn ar, séð frá þeirra
hús um. Þeir fóru þess á leit að
ein býl is hús Jóns yrði lækk að um
90 sm. Jón hélt þá borg ara fund
við rúst ir gamla Breið holts bæj­
ar ins sem var inn an hans lóð ar­
marka eða rétt ofan við vænt an­
legt ein býl is hús hans.
Minj ar eyði lagð ar
Á fund in um greindi Jón frá
stað setn ingu gamla Breið holts­
bæj ar ins og þeim forn minj um
sem hugs an lega gætu leynst í
jörðu í næsta ná grenni. Ofan við
sjálf an bæ inn var Kirkju hóll þar
sem kirkj an í Breið holti hef ur
stað ið og mjög senni lega kirkju­
garð ur því að bónd inn sem bjó
í Breið holti til árs ins 1936 hafði
fund ið manna bein rétt hjá gamla
kirkju stæð inu, en graf ið þau aft­
ur á sama stað. Önn ur hús sem
þarna voru áður voru t.d. hest­
hús, tað kofi, skemma og einnig
kart öflu garð ur. Frá sjálf um bæn­
um lágu trað ir nið ur að hellu­
lögðu vaði sem var á Kópa vogs­
lækn um sem á upp tök sín ofar
í holt inu. Trað irn ar lágu í átt að
Hvamm koti, síð ar Fífu hvamm­
ur, þar sem langafi Jóns, Björn
að nafni, bjó á 19. öld. Við nán­
ari at hug un kom í ljós að þeg ar
ná grann ar hans voru að byggja
sín hús og garða um hverf is þau
höfðu þeir, senni lega óaf vit að,
rutt burt gömlu tröð un um. Ein­
nig höfðu borg ar starfs menn graf­
ið fyr ir leiðsl um og gang stíg og
eyði lagt minj ar um kofa og fjós.
Árið 1981 var hluti þessa svæð is
frið lýst ur.
Jón greindi einnig frá því að
langafi hans sem bjó í Hvamm­
koti hafi átt kirkju sókn í Breið­
holti. Eitt sinn voru þrjú börn
hans að koma heim frá kirkju og
fóru yfir fyrr greint vað á lækn um.
Í vor leys ing um gat stund um vax­
ið snögg lega í lækn um og hann
orð ið hættu leg ur yf ir ferð ar. Það
gerð ist einmitt í þetta sinn svo að
tvö systk in in drukkn uðu. Matth­
í as Jochums son orti minn ing ar­
ljóð um þenn an at hurð, Börn in í
Hvamm koti.
Lít il sund laug
Guð rún Jóns dótt ir sem er á
ní ræð is aldri hef ur sterk ar taug­
ar til Breið holts enda ólst hún
upp í gamla Breið holts bæn um
og flutti það an árið 1936. Fað ir
henn ar hef ur mjög senni lega ver­
ið síð asti ábú and inn þar, en bær­
inn var rif inn kring um 1940. Það
var hann sem fann manna bein í
gamla kirkju garð in um við kirkj­
una. Hann bjó einnig til litla sund­
laug með því að hlaða í kring um
vol gr ur sem þarna eru. Þar lærðu
dæt ur hans að synda. Syst urn ar
fóru einnig með rjóma, smjör og
skyr (og stund um mjólk) gang­
andi yfir Kópa vogs holt ið alla
leið til Reykja vík ur til þeirra sem
höfðu pant að þess ar af urð ir hjá
föð ur þeirra. Þær gengu á ís lensk­
um skóm, en sjald an var far ið á
hest um. Ferð in tók heil an dag,
fram og til baka.
Birg is braut eft ir
Birgi Ís leifi
Mörg ör nefni mætti telja upp í
Breið holts hverf un um, en að eins
örfá þeirra verða nefnd hér til við­
bót ar. Þrætu engi var t.d. kall að­
ur ákveð inn stað ur þar sem nú
er Norð ur­Mjódd, Mó holt þar
sem nú standa fjöl býlsi hús in í
Bakka­ og Stekkja hverfi, Fálk hóll
milli nú ver andi Fifusels og Dal­
sels og Græna gróf á svæð inu frá
Keilu felli í Fella hverfi nið ur að
Skeið vell in um. Að norð an verðu,
niðurund an Ritu hól um í Hóla­
hverfi, við Vatns enda veg með­
fram El liða án um var bær sem
kall að ist Eddu bær. Hús freyj an
þar mál aði í tóm stund um og hélt
mál verka sýn ingu í Eddu bæ ein­
hvern tíma á sjö unda ára tugn um
áður en byggð in reis í holt inu fyr­
ir ofan. Myndefn ið var bæði blóm
og út sýn ið frá bæj ar hlað inu til
borg ar inn ar. Neðst í brekkunni,
nokkru vest ar, rétt hjá stífl unni,
er Drauga klett ur. Einnig hafa orð­
ið til ný ör nefni sem líka eiga sína
sögu og skýr ing ar. Gat an sem
ligg ur frá Höfða bakka brú upp í
Fella­ og Hóla hverfi er köll uð Birg­
is braut, enda lögð í borg ar stjóra­
tíð Birg is Ís leifs Gunn ars son ar. Í
El liða ár daln um heit ir ákveð ið gil
Indíána gil, en þar hafa börn úr
Breið holts hverf un um leik ið sér í
Indíána leik.
Tregð ast við að flytja úr
Breið holt inu
Þannig á hvert ör nefni sína
sögu, bæði úr for tíð og nú tíð.
Kannski mun Harry Pott er gal­
dra eitt hvert nýtt ör nefni í borg­
inni, ann að hvort í Breið holti eða
ann ars stað ar. Enda þótt marg­
ir frum býl ing ar í Breið holti séu
nú rúm lega 30 árum eldri en þeg­
ar þeir fluttu þang að fyrst treg­
ast þeir við að flytja það an þótt
ald ur inn fær ist yfir og hafa sum­
ir þeg ar not fært sér íbúð ir fyr­
ir aldr aða í sínu hverfi. Börn in
þeirra kaupa svo „ætt ar óð alið“
því þau vilja líka búa áfram í
Breið holti og ala sín börn upp
þar. Hin nei kvæða ímynd sem
Breið holt ið hafði á sér í fyrstu
er ekki leng ur nei kvæð, en hef­
ur ef til vill flust á önn ur yngri
hverfi. Íbú arn ir í Breið holti hafa
að vísu átt þar bæði sorg ar­ og
gleði stund ir eins og íbú ar ann­
arra hverfa og lands hluta, en
góðu end ur minn ing arn ar hafa
yf ir hönd ina sem seg ir sína sögu
um bæði skipu lag ið og mann líf ið
í Breið holti.
Heim ild ir:
BYGGT YFIR HUG SJÓN IR,
BREIÐ HOLT, FRÁ HUG MYND AÐ
VERU LEIKA, Lista safn Reykja­
vík ur – Hafn ar hús, febr ú ar – maí
2002.
Breið holts blað ið mun áfram
birta nokkra pistla til fróð leiks um
sögu Breið holts ins í sam vinnu við
Þjón ustu mið stöð Breið holts.
9BreiðholtsblaðiðJÚLÍ 2013
Bæj ar sjóð ur kaup ir Breið holt 1906
3 m/s - raforkuframleiðsla hefst 15 m/s 28 m/s 34 m/s - raforkuframleiðsla stöðvast
Kjöraðstæður til raforkuvinnslu
Bíltúr á Búrfell
Gagnvirka orkusýningin í Búrfellsstöð við Þjórsá er skemmtileg
og lærdómsrík fyrir fólk á öllum aldri. Akstur frá Reykjavík tekur
aðeins um eina og hálfa klukkustund og við erum alltaf með
heitt á könnunni. Skammt fyrir norðan stöðina standa vindmyllur
Landsvirkjunar, þær fyrstu sinnar gerðar á Íslandi. Alla laugardaga
í júlí tekur starfsfólk á móti gestum við vindmyllurnar kl. 13-17.
Gestastofur Landsvirkjunar eru opnar frá kl. 10-17 alla daga í allt sumar:
Búrfellsstöð
Gagnvirk orkusýning og vindmyllur á Hafinu
Kröflustöð
Jarðvarmasýning í gestastofu
Fljótsdalsstöð
Gestastofa í Végarði og leiðsögn um Kárahnjúka
mið. og lau. frá kl. 14-17. Nánari upplýsingar á
www.landsvirkjun.is/heimsoknir
Hér má sjá um merki um Breið holts bæ inn neðst í Selja herf inu.
Saga Breið holts ins ann ar hluti:
Þangbakka 10 (MJÓDD) • Sími: 557-2053