Fréttablaðið - 12.09.2016, Blaðsíða 38

Tilurð bóka getur verið athyglisverð og þá ekki síst góðra bóka. Í vor kom út í Reykjavík ljóðabókin Neyðar­útgangur sem hefur að
geyma safn ljóða eftir pólsku skáld­
konuna Ewu Lipska í ritstjórn Olgu
Holownia. Ewa Lipska er á meðal
virtustu samtímaskálda Póllands og
Evrópu og því er hér á ferðinni mikill
fengur fyrir íslenska ljóðaunnendur
sem undirstrikar enn og aftur mikil­
vægi vandaðra þýðinga fyrir smáan
er ljóðelskan málheim.
Olga Holownia er í senn ritstjóri
og á meðal þýðenda ljóðasafnsins
sem spannar úrval verka
frá 1967 til 2015 en
Olga kom fyrst
hingað til lands
árið 1999 til
þess að læra
íslensku. „Ég
lenti í Kefla­
vík haustið
1 9 9 9 o g
n o k k r u m
d ö g u m
s e i n n a í
í s l e n s k u ­
námi. Ég var
ringluð eftir
báðar þessar
lendingar, en eins
fegin og spennt og
ég er alltaf að lenda í
Keflavík hefur samband okkar
íslenskunnar verið frekar margslung­
ið. Ég hætti í námi og svo tók ég það
upp aftur. Gerði það nokkrum sinn­
um. Það voru kennarar sem hvöttu
mig til að halda áfram í íslensku og
öðrum fögum. Dagný Kristjánsdóttir
og Terry Gunnell sáu um BA­verkefni
sem var á mörkum bókmennta og
þjóðfræði. Svo skrifaði ég doktors­
ritgerð um ljóðlist undir handleiðslu
Dagnýjar.
Ég var fjárhundur
En Ewu­bókin var einfaldlega
beint framhald af þýðingum vegna
þátttöku Ewu í Bókmenntahátíð
í Reykjavík haustið 2013. Skáldin
Óskar Árni Óskarsson, Bragi Ólafs­
son, Magnús Sigurðsson og ég þýdd­
um þau ljóð hennar sem hún las upp
á pólsku á hátíðinni. Nokkur þeirra
birtust líka á götum og strætisvögn­
um í Reykjavík á vegum Lestrarhá­
tíðar sem Bókmenntaborgin skipu­
leggur árlega. Aðalsteinn Ásberg fékk
áhuga á að gefa út stærra ljóðaúrval
og samþykkti, sem betur fer, að við
yrðum fimm þýðendur en ekki einn
eins og algengast er. Áslaug Agnars­
dóttir, frábær þýðandi úr rússnesku,
bættist í samvinnuhópinn, sem var
tilvalið því að þannig fengum við
enn eina nálgunina á Ewu­ljóðin.
Þýðendurnir völdu sér ljóð sem
höfðuðu til þeirra og það tryggði
bókinni fjölbreytileika. Annars hefði
þetta orðið afar einhliða og eintóna
úrval. Ég passaði upp á að ljóðin
væru úr öllum ljóðabókum Ewu og
þýddi aðallega það sem ekki var til
í öðrum þýðingum. Sem ritstjóri var
ég sem sagt ekki forystu kind heldur
fjárhundur sem reyndi að smala
ljóðum í Excel­skjalið og þýðendum
á fundi. Vinnufundir okkar, líka með
Aðalsteini, gögnuðust bókinni, og
ekki síst mér. Ein af ástæðum þess
að ég ákvað að takast á við þetta
verkefni var sú að við gátum unnið
það saman.
Hópur skurðlækna
Góður félagsskapur finnst mér það
mest skapandi við þýðingarvinnu,
sem er annars mjög einmanalegt
starf, og ég hefði aldrei treyst mér
til að standa ein fyrir bókinni.
Ég viðurkenni að það
var beinlínis hroka­
fullt af mér að
þýða ljóð yfir
á tungumál
sem er ekki
mitt móð­
urmál, en
jafnframt
var mjög
freistandi
að ögra
í s l e n s k­
u n n i
með ein­
kennilegum
m y n d u m
Ewu. Íslensku
þýðendurnir og
guðmóðir þessa ljóða­
úrvals, Hildur Finnsdóttir,
gengu úr skugga um að ögrunin
færi ekki alveg úr böndunum og að
myndhverfingar í eignarfalli væru
nokkurn veginn innan marka.
Í ljóðinu Þýðendur mínir segir
Ewa að þýðendur séu eins og skurð­
læknar. Þetta er ansi sterk mynd.
Ábyrgðin strax þyngri. Ég bjóst
aldrei við að ég myndi þýða ljóð
hennar yfir á annað mál, og allra
síst þegar ég las þau sem unglingur.
Sennilega skildi ég ekki baun í ljóð­
list hennar þá; sem var kannski
aðalaðdráttar aflið. En það hvernig
hún notaði tungumálið, öðruvísi en
allir aðrir, var svo spennandi. Ljóðin
hennar hafa alltaf borið mjög sterk
höfundar einkenni og hún er mikill
einfari í myndmálinu. Sumir Íslend­
ingar sem hafa lesið þýðingarnar
hafa sagt að jafnvel þótt þeir skilji
ekki alltaf orðin, skynji maður ein­
hvern veginn hvað hún eigi við. Það
má alveg segja að ég hafi farið að
skilja ljóð Ewu upp á nýtt í gegnum
íslenskuna – og það að geta hitt hana
og sent henni spurningar var að sjálf­
sögðu ómetanlegt. Hún er ótrúlega
skörp og næm kona sem hefur kennt
mér mjög mikið í gegnum tíðina.“
Athyglisbrestur og heilarækt
Aðspurð hvað það sé sem dregur
hana að ljóðlistinni þá er svar Olgu
stutt og einfalt: „Athyglisbrestur. Ég
En það
hvErnig hún
notaði tungumálið,
öðruvísi En allir
aðrir, var svo
spEnnandi. ljóðin
hEnnar hafa alltaf
borið mjög stErk
höfundar EinkEnni
og hún Er mikill
Einfari í myndmál-
inu.
Þvermóðskufullt
svar við stríðni
íslenskunnar
olga holownia kom til íslands árið 1999
í íslenskunám. í vor ritstýrði hún og var
í hópi þýðenda ljóðasafnsins neyðar­
útgangur, eftir skáldkonuna Ewu lipska.
Olga Holownia segir að það sé ekki síst athyglisbrestur sem dragi hana að ljóðinu, þar sem hið knappa form henti henni vel.
FrÉttAblAðið/Ernir
Magnús
Guðmundsson
magnus@frettabladid.is
Heimilislaust ljóð er á rölti
yfir hulduefni síðunnar.
Enginn á það. Höfundurinn gaf það
á vald örlaganna. Munaðarleysingi orðanna.
Stundum
eru ljóð eins og flækingshundar
sem gelta að ljóðlistinni.
Úr ljóðabókinni Fingrafaralesari,
eftir Ewu Lipska, frá 2015
Íslensk þýðing Olga Holownia
hEimilislaust ljóð
ræð betur við stutt form, ekki bara á
pólsku. Ég byrjaði að læra íslensku í
gegnum enskar og þýskar þýðingar
á íslenskum ljóðum, sem getur verið
misheppnuð aðferð. Maður lærir
ekki að ganga í góðum gönguskóm
heldur „á vindléttum fótum“ Jónasar
o.s.frv. En á meðan maður getur lært
málfræði af kennslubókum, er ljóð­
listin nauðsynleg til að nema blæ­
brigði. Ég lít einfaldlega á ljóðaþýð­
ingar sem heilarækt. Prósaþýðingar
krefjast reglusemi og yfirlegu. Maður
þarf að klára ákveðinn blaðsíðu­
fjölda á hverjum degi en það er hægt
að taka ljóð með sér út í göngutúr
til að leita að góðum lausnum. Það
tekur víst tíma en öðruvísi tíma. Og
ljóðaútgefendur eru kannski þolin­
móðari.“
Þrjóska og áskorun
Pólska samfélagið á Íslandi hefur
vaxið ört á undanförnum ára­
tugum og mikilvægi þýðinga því
jafnvel enn meira en ella. En Olga
segir að hún geti ekki hælt sér af
því að vera að sinna einhverri með­
vitaðri menningarstarfsemi með
því að þýða pólskar bókmenntir.
„Það væri ekki alveg sannleikanum
samkvæmt. Geirlaugur Magnússon
og Þrándur Thoroddsen voru braut­
ryðjendur á því sviði og enginn
getur farið í sporin þeirra. Það er
svo hlutverk tvítyngdu kynslóðanna
að taka við og þýða, og ekki bara
kanónuna heldur allt sem þeim
finnst róttækt og krefjandi. Tyrfin
ljóð, tilraunaskáldsögur og ekki síst
leikrit.
Mig dreymir um að þýða pólsk
framúrstefnuljóð en það mun ekki
gerast næstu 33 árin. Í mínum huga
tengist þýðingarstarfið því sem ég
nefndi hér á undan. Mér hefur alltaf
fundist að íslenskan væri að stríða
mér, og það að fara að fást við þýð­
ingar var kannski þvermóðskufullt
svar við því. Allavega var það engin
markviss stefna, og eiginlega alveg
rakalaus bíræfni, að fara að þýða yfir
á íslensku; að ég tali nú ekki um ljóð.
En þetta var áskorun og hún, eða
bara þrjóskan, eiga oft bágt með að
fallast á rök. Svo hef ég einfaldlega
gaman af „orðaígræðslu“.“
Olga Holownia og Ewa
lipska á bókmennta-
hátíð í reykjavík 2013.
Mynd/Ari HAukSSOn
1 2 . s e p t e m b e r 2 0 1 6 m Á N U D A G U r18 m e N N i N G ∙ F r É t t A b L A ð i ð
menning
1
2
-0
9
-2
0
1
6
0
4
:4
5
F
B
0
4
8
s
_
P
0
4
7
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
4
8
s
_
P
0
3
8
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
4
8
s
_
P
0
0
2
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
4
8
s
_
P
0
1
1
K
.p
1
.p
d
f
A
u
to
m
a
tio
n
P
la
te
re
m
a
k
e
: 1
A
8
9
-1
7
F
0
1
A
8
9
-1
6
B
4
1
A
8
9
-1
5
7
8
1
A
8
9
-1
4
3
C
2
7
5
X
4
0
0
.0
0
1
1
B

F
B
0
4
8
s
_
1
1
_
9
_
2
0
1
6
C
M
Y
K