Barnablaðið - 15.05.2016, Side 7

BARNABLAÐIÐ 7
Hver er
munurinn á
orðatiltæki og
málshætti?
VÍSINDAVEFURINN
Drátthagi blýanturinn
HVÍTASUNNUHELGIN
R
E
K
E
N
N
A
R
IN
N
.I
S
Hvítasunnudagur er haldinn hátíðlegur í kristinni trú og er ásamt
jólum og páskum ein af höfuðhátíðum kirkjunnar. Hvítasunna
er tileinkuðheilögum anda semer, ásamtGuði föður almáttugum
og Jesú Kristi, sú þrenning sem kristnirmenn trúa á. Á þessum
degi tóku postularnir á móti heilögum anda í fyrsta sinn, hófu
að bera útboðskap kristinnar trúar ámörgum tungumálumog
því er litið á hvítasunnudag sem stofndagkirkjunnar.
Mánudagurinn eftir hvítasunnu kallast annar í hvíta-
sunnu og þá á almenningur frí á Íslandi. Um þetta
leyti eru fermingar líka algengar og því er helgin
einnig fyrsta stóra ferðahelgi sumarsins.
Flokkaðu feitletruðu nafnorðin í karlkyns,
kvenkyns og hvorugkyns orð.
Hægt er að nota hjálparorðin hann,
hún og það til að finna þau.
Karlkyn (kk) Kvenkyn (kvk) Hvorugkyn (hk)
Málshátturinn getur staðið
einn og skilst án samheng
is.
Engin regla er til um það h
venær
setning telst málsháttur. L
jóðlína,
sem oft er gripið til, og ver
ður
sjálfstæð utan ljóðsins get
ur
talist málsháttur. Sama gi
ldir um
fleygar setningar í ritverku
m, forn-
um og nýjum, ef þær geta
staðið
sjálfstæðar án fyrra umhv
erfis.
Þannig standa til dæmis e
ftir-
farandi setningar úr Njáls
sögu
sjálfstætt án þess samhen
gis
sem þær voru upphaflega
hluti
af: illa gefast ill ráð, allt or
kar
tvímælis, þá er gert er og k
öld
eru kvenna ráð.
Orðatiltæki er víðara hugta
k en
málsháttur. Undir það flok
kast
einkum orðtök, talshættir,
fastar
líkingar og fleyg orð. Orðtö
k geta
verið fullmótaðar setninga
r sem
fela í sér fullyrðingu en sta
nda
ekki algerlega sjálfstæðar
, þær
skiljast af samhenginu. Dæ
mi
um þetta er: allt ber að sa
ma
brunni ‘allt bendir í sömu á
tt’.
Þarna verða menn að vita
hvað
átt er við með brunnur til a
ð
skilja hvað við er átt.
Algengara er að orðatiltæk
i sé
ekki fullgerð setning heldu
r fast
orðasamband og merking
þá
venjulega breytt. Dæmi um
þetta
er að hafa eitthvað til brun
ns að
bera ‘vera gæddur einhver
jum
eiginleika’ (Stúlkan hefur m
argt
til brunns að bera). Samba
nd af
þessu tagi kalla sumir tals
hátt.
Með föstum líkingum er á
tt
orðatiltæki sem hafa bein
a
merkingu og felst gjarnan
í þeim
samanburður eða líking vi
ð
eitthvað. Dæmi: gera einh
verjum
bjarnargreiða (þ.e. greiða
eins
og björn) ‘valda einhverjum
óvart
tjóni eða meini’.
Fleyg orð eru setningar sem
geta
vel skilist þótt þær standi
einar.
Oft er um að ræða setning
ar eða
hluta úr setningum sem ei
nhver
hefur sagt við ákveðið tæk
ifæri
sem menn jafnvel þekkja
ekki
lengur. Dæmi. Vissi ég ekk
i
bankabygg!, veit ég það Sv
einki
og þetta á nú við lífið hans
Láka.
Svarið er af Vísindavefnum
og birt
með góðfúslegu leyfi Vísind
avefsins.