Kjördæmablaðið - 19.05.1959, Side 3

kjördæmablaðið
Þriðjudaginn 19. maí 1959
3
Kosningarnar í vor snúast
um kjördæmamálið eitt
hina réttu áróðurstækni íhalds-
flokksins.
VII.
,.Deildu og drottnaðu", sögðu
Rómverjar, og reyndu að vekja
innbyrðis deilur meðal þjóða, er
þeir voru að yfirvinna. „Deildu
og drottnaðu“, hugsaði Hákon
gamli, er hann atti saman ís-
lenzkum höfðingjum, til þess að
auðveldara væri að leggja land-
ið undir sig. „Deildu og drottn-
aðu“, hugsar íhaldið, er það berst
fyrir'hlutfallskosningum. Öllum
íhaldsmönnum, eins og öðrum,
er ljóst, að hlutfallskosningar
lyfta undir smáflokka. En þeir
treysta á eigin samheldni, eigið
skipulag og áróðurstækni um það
að þeirra flokkur muni ekki
klofna. Hins vegar muni vinstri
flokkarnir verða fleiri og veikari
með hlutfallskjöri og léttara að
ná völdum og halda þeim, ef ekki
þarf. ef til vill, að kaupa nema
einn smáflokk með þvi t. d. að
bjóða öllum aðalráðamönnum
flokksins embætti eða vegtyllur,
t. d. ráðherrastól nokkra mánuði.
Efalaust reikna áróðursmeist-
arar ihaldsflokksins þarna rétt.
_ Hlutfallskosningar geta eflt
flokkshagsmuni þeirra um stund
ar sakir, jafnvel um árabil. En
hitt ætti að vera ljóst, að þær
geta skapað háskalegan þjóðar-
glundroða, svo sem mörg erlend
dæmi sanna.
Eg hygg, að við rólega íhugun
muni flestir komast að raun um
eftirfarandi afleiðingar af sam-
þykkt kjördæmatillagnanna:
1. Héruðin eru svipt þúsund ára
gömlum rétti til þess að eiga
sér sinn sérstaka fulltrúa á
þingi.
2. Persónulegt samband milli
kjósenda og þingmanns rofn-
ar. Miklu minni hvöt verður
fyrir þingmann að leita álits
kjósenda. Flokksstjórnin en
eigi kjósendur heima í héraði,
fá húsbóndavald yfir þing-
mönnum.
v
3. Vald Reykjavíkur vex mjog
mikið bæði vegna aukins þing
mannafjölda og bættrar að-
stöðu flokksstjórna til áhrifa
á þingmannakjör út um land.
4. Miklu meiri hætta verður á
því með hlutfallskjöri, að þing
ið verði kloflð í marga veika
smáflokka, og eríiðara verði
að mynda sterka og ábyrga
ríkisstjórn.
VIII.
Setjum nú svo, að byltinga-
mennina bresti ekki kjarkinn til
þess að bera fram tillögur sínar
og fái þær samþykktar af Alþingi
því, er nú situr. Hvað er þá fyrir
hendi?
Ekki er hugsanlegt, að íhalds-
foringjarnir komi fram tillögum
sínum nú á þingi, nema að beita
hörðum flokksaga. Mundi t. d.
Pétri Ottesen verða það sársauka
laust að láta það verða sitt síð-
asta verk á Alþingi að leggja að
velli sitt kjördæmi? Manni verð-
ur á að spyrja um hugarfar fleiri
gamalla íhaldsþingmanna.
En kjósendur mega ekki láta
beita sig slíkri flokkskúgun. Eina
rétta svarið við byltingartillög-
unum er það, að um allt land
verði hafin samtök um það að
bægja frá þingsetu öllum sem
fylgja byltingartillögunum.
Ihaldsflokkurinn, er að stjórn-
inni stendur, ætlar að knýja
fram tvennar kosningar á þessu
ári. — Samkvæmt anda stjórn-
arskrárinnar eiga kosningarnar
í vor þá að snúast um stjórnar-
skrármálið einvörðungu. Það á
ekki að koma til greina, hvar
kjósandi eða frambjóðandi hafa
áður staðið í flokki. Engin dæg-
urmál eiga heldur að hafa áhrif.
Hver og einn kjósandi á að
.spyrja sjálfan sig, hvort hann
Yfirlýst áform nokkurra
stjórnmálamanna í Reykja-
vík, um að beita sér fyrir ein-
hliða breytingu á stjórnar-
skrá landsins á þá lund að
leggja niður og þurrka út öll
kjördæmi í landinu utan
Reykjavíkur, hefir að vonum
vakið feikna athygli.
Er þó vafamál að enn sé
nógu almennt búið að gera sér
fulla grein fyrir hversu af-
drifaríkar afleiðingar þessi
fyrirhyggjuiitla umbylting
kann að hafa í för með sér,
takist svo ógæfusamlega til að
hún komist á.
Augljóst er, að tilefni þessa
ráðabruggs er það, að hinir
öru fólksflutningar kalla nú
á nýja breytingu til þess að
fólkið í hinu nýja þéttbýli fái
aukið áhrifavald um skipan
alþingis frá því sem nú er.
Eðiiiegt að þingmönnum
þéttbýlisins fjölgi
Enginn stjórnmálaflokkur
mun neita því að réttmætt og
sjálfsagt sé að breyta ákvæð-
um um skipan alþingis í þá
átt að fulltrúum hins nýja
þéttbýlis fjölgi nokkuð. Þessu
til sönnunar er stefnuyfirlýs-
ing fyrrv. ríkisstjórnar við
myndun hennar 1956. Breytir
þar engu um þótt svo ógæfu-
samlega tækist til, að það
stjórnarsamstarf rofnaði af
öðrum ástæðum áður en þetta
stefnumál og fleiri komust í
framkvæmd. Samkvæmt eðli
málsins hlaut afgreiðsla þessa
máls einmitt að bíða til loka
kjörtímabilsins.
Má slá því föstu, að stjórn-
arskrárbreyting til fjölgunar
þingmönnum fyrir þéttbýlið,
gæti hlotið ljúft samþykki
meginhluta þjóðarinnar, væri
um það eitt út af fyrir sig að
ræða.
Hinn raunverulegi
tilgangur
Yfirlýsingar og skrif þeirra
stjórnmálamanna, sem vikið
var að í upphafi, bera með sér
að áform þeirra er ekki eitt
saman það, að bera fram til
sigurs réttarbætur fyrir íbúa
þéttbýlisins.
Áform þeirra er annað og
álítur k j ördæmabr ey tinguna
heppilega, ekki fyrir flokk þann,
er hann hefir fylgt að undan-
förnu, heldur fyrir íslenzkt
stjórnarfar, íslenzkt þjóðlíf og
menningu á ókomnum áratugum
og öldum. Ef svarið verðuj nei-
kvætt, má kjósandinn engu
skeyta gömlum flokksböndum,
heldur kjósa þann einn frambjóð
anda, sem öruggur er á móti til-
lögunum.
Vel má vera, að flokksfylgi
íhaldsflokksins og áröðurstækni
verði svo sterk, að nokkurt fylgi
fáist með tillögunum í Reykjavík
og í riki Ólafs Thors. En frá hin-
um dreifðu byggðum ætti svarið
að verða svo einróma nei, að ald-
rei framar reyni nokkur flokkur
að ráðast á stjórnarskrá landsins
og reyna að fá henni reytt, ein-
vörðungu vegna sinna flokks-
hagsmuna.
Ystafelli, 20. febr. 1959.
Jón Sigurðsson.
meira. Áform þeirra er að losa
um undirstöður stjórnarfars-
ins i landinu með því að af-
nema kjördæmin. Jafnframt
og þar með á að draga úr
höndum fólksins í dreifbýlinu
eitt aðalhaldreipi þess. Skera
á líftaug þess, ef svo vill verk-
ast.
Hér er fast að orðum kveð-
ið, svo fast að rök verða að
fylgja, sem sanna réttmæti
þeirra, ef þau eiga ekki ógild
að falla.
Hinn almenni kosningarétt-
ur og hin afmörkuðu umdæmi
einstakra fulltrúa — kjör-
dæmi þingmanna — eru sú
undirstaða, sem allt stjórnar-
kerfi okkar byggist á. Á þess-
um grundvelli hafa stjórn-
málafiokkarnir byggt, háð
baráttu, sigrað og verið sigr-
aðir. En stjórnmálaflokkarnir
hafa sínar takmarkanir.
Vinnubrögð þeirra eru háð
duttlungum og hafa oft og
tíðum á sér yfirbragð hverful-
leikans og svipar ósjaldan til
íslenzkrar veðráttu. Þar er
ekki að finna þá festu, sem
nægir til farsæls stjórnarfars,
ef hún ætti ein að duga. Sú
festa og það aðhald, sem helzt
er að-finna í stjórnarfari okk-
ar, byggist á sambandi kjós-
endanna og þingmannsins.
Hún kemur því aðeins fram og
fær því aðeins notið sín að
þingmaðurinn sé einn um á-
byrgðina gagnvart þeim, sem
hann er fulltrúi fyrir.
Þingmaður í einmennings-
kjördæmi, stendur eða fellur
með verkum sínum.
Verkar þar jöfnum höndum
og samanslungið þaö, sem
hann vinnur fyrir sitt af-
markaða umdæmi og hitt,
sem hann afrekar fyrir þjóð-
ina alla.
Það vinnur enginn meiri-
hlutafylgi, og því síður tekst
nokkrum að halda því stund-
inni lengur, nema hann verð-
skuldi traust kjósendanna. Ef
hann verðskuldar ekki traust-
ið, þá glatar hann því, en
annar er kosinn í staðinn. Og
vei honum, ef hann er ekki
maður til að verðskulda tiltrú
kjósendanna.
Ekkert hamlar betur ofur-
valdi flokksstjórnanna en
þetta. Þingmaðurinn er háðari
kjósendum sínum en flokks-
stjórninn. Það er næstum ó-
geringur fyrir flokksstjórn að
hrófla við rótgrónum þing-
manni, þótt hún fegin vildi,
af einhverjum annarlegum á-
stæðum.
í stórum hlutfallssamsteyp-
um myndu þessir kostir nú-
verandi stjórnarfars réna
mjög fljótlega og hætt er við
að þeir hyrfu með öllu fyrr
en nokkurn varir, en við tæki
alræðisvald flokksstjórnanna
með tilheyrandi ofríki og of-
stopa og myndi þá mörgum
kotkarli þykja þröngt fyrir
dyrum.
Það er slíkt ofríki ófyrir-
leitinna flokksstjórna, sem nú
þegar ætlar að kanna mátt
sinn. Þess má enginn ganga
dulinn. Þar má enginn láta
koma að sér óvörum.
Gróðrarstíur smáflokka
Fleiri hættur fyrir stjórnar-
'farið í landinu stafa af af-
Játvarður J. Júlíusson.
námi kjördæmanna, ekki síð-
ur varhugaverðar. Er enn óséð
hvað getur af leitt, ef engum
hindrunum verður við komið.
Hið hlálega er, að þar eru
flokkarnir, sem afnámið á-
forma að bjóða sínum eigin
bana heim.
Stór kjördæmi með 8 eða
fleiri þingmönnum, kosnum
með hlutfallskosningu, eru
hinn eini lífvænlegi jarðveg-
ur, blátt áfram gróðrarstíur
fyrir smáflokka og flokksbrot,
hvert öðru andvígt og sjálfu
sér sundurþykkt. Hinir svo
köiluðu vinstri menn í land-
inu ættu að hafa getað iært
nóg af ógæfu sinni, að þeir
skuli vera klofnir i 4 flokka
og það við núverandi stjórn-
arfarsskilyrði. Það er óhugs-
andi að þeir, sem nú fylla
flokk Sjálfstæðismanna, færu
lengi varhluta af hinu sama.
Skoðanaandstæðingur og
mjög áberandi og djúpstæðar
hagsmunamótsetningar eru til
staðar í þeim flokki.
Þegar búið er að undirbúa
jarðveginn og hlúa að klofn-
ingsspírunum, þá skjóta þær
rótum, dafna og blómgast að
lokum. Þá verður óhægt um
vik að reiða öxi að þeim rót-
um. Sannast hér hið forn-
kveðna að blindur er hver í
sjálfs sín sök.
Þaö er hægt, að vissu marki,
að virða minnstu flokkunum í
landinu það til vorkunnar að
þeir freistast til að líta á
stundarhag og telja sér trú
um bætta vígstöðu við breytt
skilyrði. Hitt væri þó ólíkt ris-
meira og virðulegri afstaða að
trúa og treysta á sigur góðs
málstaðar án annarra meðal
en hans sjálfs.
Hitt er óskiljanlegt metnað-
arleysi og undirmálsmennska,
að stærsti stjórnmálaflokkur-
inn, sem nú er með þjóðinni,
skuli svo gott sem undirstrika
það, að honum sé ekki sigurs
auðið nema með hjálparmeð-
ali hlutfallskosninga. Það er
meira metnaðarleysi og meira
vantraust á eigin getu og mál-
stað en maður hefði að ó-
reyndu ætlað.
Þyki þeim mönnum, sem að
bera hita og þunga dagsins í
stjórnmálaforystunni, þungt
fyrir fæti og erfitt að starfa
saman að lausn vandamála
þj óðlíf sins við núverandi
stjórnarfarsskilyrði, hvað
verður þá eftir svo sem tvö
kjörtímabil hér frá? Ætli þeim
gengi betur eftir að hlutfalls-
kosningar væru komnar í
kring og flokkarnir orðnir 6
—7 talsins? Ætli þeim þætti
ekki sem þeir hefðu farið úr
öskunni í eldinn?
Framantalin rök gegn
stj órnarf arsumturnuninni
eiga við almennt og alls stað-
ar. Þau tala til allra, hvar í
ílokki, stétt eða stöðu sem þeir
standa og hvar sem þeir búa.
Enginn getur sloppið við á-
hrifin og afleiðingarnar.
Afnám kjördæmanna eru
fjörráð við sveitirnar
Þá er komið að því að gera
sér grein fyrir hver áhrifin
verða fyrir sveitirnar og hið
svo kallaða dreifbýli sérstak-
lega.
Er fyllsta þörf að gá vel til
alira átta. Það er óhagganleg
staöreynd, að velflestar sveit-
ir og ailar afskekktari byggðir
þessa lands standa höllum
fæti í baráttu fyrir tilveru
sinni. Samkeppnin um vinnu-
aflið, fjármagnið, framkvæmd
irnar og lífsafstöðuna alla, er
nú einu sinni svo hörð sem
raun ber vitni. Það er rikis-
valdið í landinu, sem þar hef-
ir lagt og leggur þau lóð á
vogarskálarnar, er úrslitum
valda. Svo umfangsmikil og
gagnger eru afskipti þess og
ráðstafanir allar orðnar. Hin-
ar dreifðu byggðir hafa borið
skarðan hlut frá borði þrátt
fyrir það, að þær hafa átt sér-
staka fulltrúa. Ef kjördæmin
verða lögð niður þá dreifist
ábyrgð þingmannanna. Þá
glatast að miklu leyti hið gagn
kvæma ábyrgðarsamband á
milli kjósenda og þingmanna.
Afnám kjördæmanna er fjör-
ráð við sveitirnar. Afnám kjör
dæmanna er áfall, sem sveit-
irnar mega undir engum kring
umstæðum við. Nú þegar er
aðstaðan slík, að ekkert má
út af bera. Skal það rakið
nánar.
Fyrrverandi ríklsstjórn
bætti hag lands-
byggðarinnar
Allt fram yfir stjórnarskipt
in 1956 var látlaus straumur
fólks úr sveitum landsins og
einnig úr sjávarplássum aust
anlands, norðan og vestan.
Á starfstíma fyrrv. ríkis-
stjórnar má telja að dregið
hafi nokkuð úr þessari upp-
flosnun, aðallega þó við sjáv-
arsíðuna, því að ríkisvaldið
gerði þó nokkuð til að rétta
hlut landsbyggðarinnar, frá
því sem verið hafði og beina
fjármagni í atvinnulíf þar.
Einnig var leitazt við að mæta
lánsfjárþörf bænda varðandi
ræktun og byggingar, en enn
verða bændur alveg að búa að
sínu um stofnfé búanna og
rekstursfé. Er þar ólíku sam-
an að jafna og hjá öðrum at-
vinnugreinum, sem ríki og
bankar sjá fyrir bæði stofnfé
og rekstrarfé. Þá urðu bænd-
ur allhart úti við ákvarðanir
bjargráðanna á s.l. vori, eink-
um þeir sem mest áttu ógert
og við minnstu máttu.
Stjórnarflokkunum finnst
ekkert vangert fyrir
bændur
En nú eru blikur á lofti, sem
boða ekkert gott. Þeir sömu
aðilar, sem ælta að afnema
kjördæmin, reka nú hvert
hnefahöggið af öðru á nasir
bændum og vanda þeim ekki
kveðjurnar að neinu leyti.
Hinar stórkostlegu niður-
greiðslur úr ríkisjóði, sem nú
eru ástundaðar, eru nær ein-