Tíminn - 04.11.1922, Blaðsíða 1

Tíminn - 04.11.1922, Blaðsíða 1
(Sjaíbtei og afgmoslumaour 'Cimans cr Stgurgeir ^riftrifsfon, Sambanösbúsinu, HeYfjatnf. ^fareibsía íímans er í Sambanösfyúsinu. (Dpin öaglega 9—\2 f. í) Sími <?>%• YI. ár. Reykjavík 4. nóvember 1922 46. blað Landmandsbankinn og íslandsbanki. Út af greininni í síðasta blaði Tímans um fordæmi Dana í banka- málum hafa greinar birst í Vísi í gær og í fyrradag. þykir Vísi samanburður sá, er Tíminn gerði, á framkomu Dana annarsvegar í Landmandsbankamálinu og Is- lendinga hinsvegar í Islands- bankamálinu, mjög ósanngjarn í garð íslandsbanka. Aðalástæðan sem Vísir færir fram er sú, að bankastjórn Landmandsbankans sé uppvís að glæpsamlegu framferði. En Tím- inn muni ekki saka stjórn Is- landsbanka um slíkt. Er hið síðartalda öldungis rétt, því að í Tímanum hefir aldrei staðið eitt orð í þá átt. En hitt verður að teljast mjög vafasamt, að stjórn Landmands- bankans sé sek um glæpsamlega stjórn bankans. Sá er þetta ritar hefir lesið alla sögu Landmandsbankamáls- ins í elsta og áreiðanlegasta blaði Dana, „Berlingske Tidende". pess er ekki getiö með einu orði í því blaði að um glæpsamlegt fr&m- ferði sé að ræða hjá stjórn bank- ans. Rannsóknarnefnd situr að starfi, sem á að fella dóm um stjórn bankans. það er mjög óvið- urkvæmilegt að fella glæpamanns- nafn á menn, meðan verið er að rannsaka mál þeirra. Rannsóknarnefndin er skipuð vegna þess, að það eitt telja Danir nægilegt tilefni til opin- berrar rannsóknar, að banki skuli hafa beðið 144 miljóna króna tap. Samanburður Tímans á Land- mandsbankanum og Islandsbanka er því fullkomlega réttmætur og um hvorugan lá í samanburðin- um aðdróttun um glæpsamlegt framferði. En eitt verður að leiðrétta í greininni í síðasta tölublaði Tím- ans. Tap Islaadsbanka, sem opin- berlega er viðurkent og afskrif- að, er ekki „á þriðju miljón króna", eins og þar var sagt, heldur um 5 miljónir króna. Og þar sem Danir eru 30 sinn- um fleiri en við Islendingar, þá þá er þetta tap, 5 milj. kr., sem íslandsbanki þegar hefir viður- kent, hlutfallslega jafnmikið og hið áætlaða tap Landmandsbank- ans. Er það á allra vitorði, að meg- inið af þessu viðurkenda tapi Is- landsbanka stafar af nokkrum kaupmönnum og útgerðarmönnum. Hefir bankinn neyðst til að gefa sumum þeirra upp skuldirnar, en aðrir hafa orðið gjaldþrota. þann- ig hefir bankinn t. d. gefið upp eða tapað á Geo Copland fisk- kaupmann 1 miljón og 933 þús- undum króna, Elíasi Stefánssyni útgerðarmanni 300 þúsund krón- um, Ólafi Davíðssyni fiskkaup- manni í Hafnarfirði 320 þúsund krónum, Helga Zoega kaupmanni 900 þúsund krónum, Carli Sæ- mundsen kaupmanni 100 þúsund krónum [það var hjá honum--sem Magnús Guðmundsson fjármála- ráðherra dró óhæfilega lengi að innheimta tekjuskattinn og mun ríkið þar hafa tapað 190 þúsund- um króna], Geir Pálssyni 36 þús- und krónum, Sigurði kaupmanni þorsteinssyni 100 þúsund krón- um, félaginu Kári á Isafirði 20 þúsund krónum, Lofti Loftssyni útgerðarmanni 700 þúsund krón- um. Eru þetta nokkur dæmi, en þarna er talin nálega hálf fimta miljón króna. En enginn veit hitt með neinni vissu, hvort tap Islandsbanka er ekki enn meira en þessar opin- berlega viðurkendu 5 miljónir króna. Samanburðurinn á bönkunum að þessu leyti er því fullkomlega réttmætur. Báðir hafa tapað öllu hlutafénu og meiru. Samanburð- urinn á framkomu Dana og Is- lendinga er sömuleiðis alveg rétt- mætur og lærdómsríkur. Danir láta rannsaka alt frá rótum, við gerum ekkert. Vísir spyr hvort Tíminn haldi enn við þá tillögu að framlag ríkissjóðs verði forgangshluta- bréf. Hefir Vísir enga ástæðu til að efast um það. Tillögur Tímans í Islandsbanka- málinu hafa frá upphafi og til þessa dags verið þær, að ríkinu bæri að rétta bankann við. Bend- ir Vísir réttilega á það, að for- gangshlutir eru bankanum öfl- ugri stoð en lán. En hinu hefir Tíminn haldið afdráttarlaust fram, að jafnframt ætti ríkið að tryggja sér það að stjórn bank- ans færi vel úr hendi. það skilyrði setti Alþingi. J>að hefir dregist í meir en ár að því skilyrði yrði fullnægt. það er öldungis óhæfilegt. Að lokum skal þess aðeins laus- lega getið, að brjóstheilindi þarf til þess að hampa mati banka- matsnefndarinnar frá 1921 á hlutabréfum Islandsbanka. Björn Kristjánsson sýndi þar fjármála- speki sína. Meiri hluti Alþingis mótmælti kosning nefndarinnar og mun sjálfur ritstjóri Vísis hafa tekið þátt í þeim mótmæl- um. Síðasti aðalfundur bankans ákvað að borga engan arð af hlutabréfunum. Og í ljósi þess að tap bankans er orðið svo mikið sem að framan greinir, munu þeir vera næsta fáir, sem vitna í það mat í alvöru. Fjármál landsins og íslandsbanki. Framtíð landsins er nú í hönd- um bankaráðs Islandsbanka. Is- landsbanki hefir nú 8 miljónir í seðlum, sem landið ábyrgist í raun og veru. Hann hefir 5—6 miljónir af enska láninu, sem öll þjóðin ábyrgist. Hann hefir margar miljónir af íslensku spari- sjóðsfé. þessi banki er aðalhjálp- arhella togaraútvegsins og síld- veiðanna. peir sem stjórna bank- anum, stýra þessum atvinnu- vegum. Mikið af þessum rekstri eykur dýrtíðina í landinu, t. d. frumverð nýju togaranna. Margir þeir menn, sem best þekkja at- vinnulíf landsins, álíta ráðs- mensku Islandsbanka á næstu ár- um vandamesta starf í landinu. Að sögn breytir landsstjórn- in um næstu áramót forstjórn bankans. Tveir af þrem gömlu bankastjórunum fara. Landsstjórn in skipar tvo menn til að gæta enska lánsins, seðlanna, og alls þess mikla fjár og valds, sem bankinn hefir. Landsstjórninni ^JtmB)*^^2EJfo\ .idYSBfc GLASGOW MIXTURE er indælt að reykja. kSmásöluverö kr. 3.50 lbs. baukar. verður að vera það Ijóst, að geysi- lega mikið liggur við að vel sé valið í þessar stöður. Atvinnulíf mikils hluta þjóðarinnar kemur til að hvíla . á herðum þeirra. Næstu kosningar snúast um Is- landsbankamálið og þá menn, sem að því hafa staðið, síðan kreppan byrjaði, ef nú mistekst með valið. I bankaráði Islandsbanka eru fjórir menn íslenskir: Sig. Egg- erz, Bjarni Jónsson frá Vogi, Guðm. Björnson og Jakob Möller. Mjög bráðlega hljóta þeir að koma saman og taka mikilsvarð- andi ákvarðanir. 1. Um það, hvort íslandsbanka á lengur að haldast uppi sú ósvinna, að hafa hærri vexti en Landsbankinn. öll þjóðin hlýtur að gera þá skilyrðislausu kröfu til hins íslenska meiri hluta í bankaráðinu, að vextir bankans verði aldrei hærri en í Lands- bankanum, og að gamalt tap bankans bitni á hluthöfunum, en ekki á skilamönnum landsins. 2. Að segja upp tveim af gömlu forstjórum bankans. Sennilega hafa þeir þá ótrúlegu dirfsku að krefjast hárra eftirlauna. Er þá verk bankaráðsins að meta hvort þessir starfsmenn hafi gegnt svo vel starfinu á undanförnum ár- um, að ástæða sé til heiðurs- launa. 3. Að ákveða laun bankastjóra eftirleiðis. Tofte mun sum árin hafa haft um 80 þús. kr. E. Claessen nú um 40 þús. Slíkt er óhæfilegt A landi sem er jafn- fátækt og Island. Bankastjórarn- ir við íslandsbanka hafa engan rétt til hærri launa en stéttar- bræður þeirra við Landsbankann. Erlendis er það siður, þegar bönk- um er hjálpað, eins og hér stend- ur á, að skera niður öll öþarfa laun og bitlinga í stofnuninni. 4. Forstjórar Islandsbanka hafa á undanförnum árum feng- ið marga tugi þúsunda í gróða- hlut. En í raun og veru hefir bankinn tapað miljónum króna þessi sömu ár. pessar launavið- bætur eru því útborgaðar sökum misskilnings á ástandi bankans. Bankaráðið verður að krefjast þess, að hinir gömlu forstjórar skili aftur öllum „gróðahlut" sem þeir hafa fengið síðan bankinn byrjaði að tapa. Er þess gott að minnast fyrir Tofte,að landi hans, Gliickstadt, sem ekki hefir sýni- lega aðhafst neitt ólöglegt, held- ur verið óheppinn með banka- stjórn, eins og Tofte, hefir feng- ið Landmandsbankanum allar eig- ur sínar, sem taldar eru 20—30 miljónir. Og Gluckstadt biður ekki miljónir. Og Gliilkstadt biður ekki myndi ekki fá þau þótt hann bæði. 7. Með því að sumir af for- stjórum Islandsbanka kváðu nú svara einstaka skiftavinum bank- ans því, að þeir séu nú á förum, og vilji ekki taka ákvarðanir um framtíðarrekstur, sem að vissu leyti er rétt, verður landsstjórn- inni að vera ljóst, að hér á ekki að vera neitt millibilsástand. Að-, gerðaleysi og fálm næstu 8 vik- ur gæti orðið landinu dýrt. Lands- stjórnin - verður þessvegna, sök- um almennings þarfar, að út- nefna hina nýju trúnaðarmenn, eða gæslumenn enska lánsins og seðlanna, mjög fljótlega, til þess að þeir geti farið að kynna sér hag bankans, ástand viðskifta- mannanna, og hvernig best verði ráðið fram úr kreppu þeirri, sem nú vofir yfir. Landsstjórn og bankaráð bera væntanlega gæfu til að ráða þessum vandamálum til lykta, eftir því sem þörf þjóð- arinnar krefur. J. J. Athugasemd Hafþór sá, er ritar um orða- bók Sigfúsar Blöndals bókavarð- ar í síðasta blaði Tímans, fer rangt með eða misskilur nokkur atriði, og þykir mér rétt að benda honum á það, honum og öðrum til leiðbeiningar. 1. Orðabókin fjallar ekki um gamla og nýja málið, heldur eins og sæmilega greinilega segir í formálanum, aðallega um mál 19. og 20. aldarinnar, og svo er tals- vert úr ritum aftur að miðökb- um, og hefir höfundur þar mjög stuðst við safn Hallgríms Sehevings. Elsta ritið, sem dæmi eru tekin úr, minnir mig að sé nýja testamenti Odds Gottskálks- sonar. 2. Bókin er ekki „akademisk", þ. e. henni er ekki ætlað að sýna aðeins þann hluta málsins, sem málvöndunarmenn mundu telja fyrirmyndarmál, heldur málið eins og það er í tali og ritum á því tímabili, sem bókin fjallar um. Heimildarritin eru því „upp og ofan", góð og léleg, en tæp- ast að minni hyggju valin af handahófi. Að því er eg best veit, munu nú orðnir fáir þeir höfund- ar stórra orðabóka, sem fylgja í orðabókum málvöndunarstefnu, þeir telja sér hvorki skylt né fært að gerast dómarar í þeim efnum. 3. Próf. Guðm. Finnbogason hefir hvorki lesið yfir handrit né prófarkir; var að vísu ráðgert, að hann liti yfir próförk, en það fórst fyrir sökum annríkis hans. Hverjir fjallar hafa aðallega um handrit og prófarkir inun svo skýrt tekið fram í formálanum, að óþarft sé á að villast. 4. Frambruðartáknunin er mið- uð við þann framburð, sem höf- undur hyggur almennastan; það telur höfundur og samverkamenn hans réttast og í samræmi við efni bókarinnar að öðru leyti; vill hann ekki þar fremur en annars- staðar leggja dóm á, hvað sé fegurst eða réttast samkvæmt uppruna, enda yrði það vafalaust sleggjudómur. Framburður sá, sem sýndur er í bókinni fyrst og fremst, mun í öllum aðalatrið- um hafður á öllu svæðinu frá ' Hornafirði, um alt Suður- og Vesturland og að minsta kosti að mörkum Húnavatns- og Skaga- fjarðarsýslu. Á þessu svæði munu hafa búið, síðast þegar manntal var tekið, um 67000 manns eða 70—75% af öllum landsbúum. þar við bætist svo, að allmikill hluti búenda í Suður-Múlasýslu að minsta kosti hafa ekki „norð- lenskan" framburð nema að nokkru leyti: þeir segja að vísu taka, láta, tapa eins og Norðling- ar, en bera hins vegar orð eins og hjálpa, henta o. s. frv. fram eins og Sunnlendingar. þetta mun því tvímælalaust langalgeng- •asti framburðurinn. þó hefir norð- lenskum framburði verið gert svo hátt undir höfðu í bókinni, að hann er sýndur jafnframt hin- um, og hugsast gæti, að sumum öðrum en Norðlingum þætti það misráðið, því að það liggur í aug- um uppi, að sú ráðstöfun lengir bókina eigi alllítið. Jón ófeigsson. Krítarstrikíð. Hr. Á. G. hefir ekki talið ein- hlítt að svara mér hér í Tíman- um. Hann getur ekki stilt sig um að setja smáklausu í Bjarma. þar dregur hann fram helstu rökin. En þau eru vitanlega þau, að eg eigi að vera þröngsýnn og þrung- inn kristindómshatri. Eg var þröngsýnn sökum þess að eg gat ekki fallist á þá skoðun, að djöf- ullinn hefði skapað heiminn með öllum þeim sýnilegu dásemdar- verkum,- sem í honum eru. Og eg er auðsjáanlega þrunginn kristin- dómshatri, þegar eg bendi á að gestrisni sé sprottin af mannkost- um en ekki af einhverri sérstakri trú. Sömuleiðis hlýtur það að vera sprottið af kristindómshatri, að eg bendi á að kona ein, er getið er um í þjóðsögum okkar, Höfða- brekku-Jóka, hafi haldið fram kenningum kirkjunnar eftir dauð- ann, engu ósleitilegar en hr. Á. G. mun hafa gert hér fyrstu ár- in, áður en hann fór að hopa frá rétttrúnaðinum, eins og kirkjan kendi hann hér áður. Hr. Á. G. sleppir úr Bjarma- grein sinni öllum ítarlegri lýsing- um sínum á mér, t. d. að eg sé ekki með öllum mjalla og að eg sé blindur af hatri, sjái ekki mun dags og nætur af ofstæki, sé með svívirðilegar árásir og skarnmokst- ur á menn o. s. frv. Gefur hann í skyn, að þær lýsingar muni ætl- aðar þeim, sem þekkja mig ekki. Hefir hann auðsjáanlega gert sér von um, að gæti hann talið ókunn- ugum trú um að eg væri svona, þá

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.