Morgunblaðið - 22.06.1986, Page 2

Morgunblaðið - 22.06.1986, Page 2
2 C MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 22. JÚNÍ1986 í tónlist að lokinni seinni heimsstyijöldinni. Um hríð var hann nemandi Jóns Þórarinssonar, sem kom með nýklass- ísku stefnuna og tónsmíðaferðir Hindemiths heim frá Bandaríkjunum. Ekki er að sjá áhrif úr þessari átt í fyrstu verkum Jóns. Aftur á móti eru greinileg áhrif frá Béla Bartók í Sónötunni fyrir fiðlu og píanó, sem samin var árið 1952. Bartók dó árið 1945 í New York einmana oggleymd- ur. Á næstu árum breiddist tónlist hans út með undra- hraða, og má sjá áhrif hans víða hjá jafnöldrum Jóns. En Jón vinnur á mjög persónulegan hátt úr áhrifum Bartóks. í fyrstu verkum Jóns kveður oft við þjóðlegan tón, t.d. í fiðlusvítunni Systumar í Garðshomi. Það er ekki undarlegt. Jón er sonur Sigurðar Nordals og alinn upp á heimili þar sem íslensk menning að fomu og nýju sat í öndvegi. Það kann að hafa verið hinn þjóðlegi tónn hjá Bartók, sem heillaði Jón. Fiðlusónatan er um margt einkennandi fyrir stíl Jóns á þessum tíma. Og í henni er að finna mörg einkenni, sem hafa loðað við verk Jóns síðan. Stíllinn er frjáls-tónal. Mig gmnar að það hafi aldrei skipt Jón miklu máli hvort hann væri tónal eða altónal. Raunar hefur verið gert alltof mikið úr þessum andstæðum, og þessi skipting tónlistar í tvo flokka segir ekki ýkja mikið, og er um margt villandi. Hún var líka uppmnnin hjá hópi afturhaldssamra manna og öfundsjúkra og hugsuð miklum listamönnum, eins og Schönberg, Berg og Webem til hnjóðs. í fiðlusónötu Jóns blandast saman díatónísk og krómatísk hugsun í flóknum hlutföllum með mismunandi sterkum áhrifum fmmtóns. Þetta er líkt og hjá Alban Berg, sem er einn mesti áhrifa- valdur Jóns, tónal og atónal hugsun flæða saman líkt og þegar ferskvatn og sjór mætast. Óllu mikilvægari er sjálf tónsmíðaaðferð Jóns og fram- setningarmáti. Smærri hlutum verksins er raðað haglega saman í trausta heild og minnir helst á þá list Steinars bónda í gijótgarðagerð, sem Halldór Laxness lýsir ógleym- anlega í Paradísarheimt. I fiðlusónötunni má auðveldlega greina hið hefðbundna sónötuform. Það form var í rauninni aldrei til, aðeins tilbúningur skólagrána sem aldrei gátu sett saman skammlausa sónötu. Formið hjá Jóni er aldrei stirt mót hugsunarinnar, né eftirlíking eldri verka, heldur einskonar áttaviti sem siglt er eftir milli viðkomustaða. Tóndæmi II Jón dvaldi í Sviss á árunum 1949-1951 við nám hjá Willy Burkhart, þekktum svissneskum meistara._ Og svo ferðaðist hann um Evrópu, dvaldi í Róm og París. Á þessum árum stóðu jafnaldrar hans fyrir mikilli endurskoðun allra viðtekinna gilda á tónlistarsviðinu. Leitað var nýrra og róttækra leiða til að skapa og móta tónlist framtíðarinnar. Nokkrir þessara höfunda hafa haft mikil áhrif síðan: Boulez í Frakklandi, Nono og Berio á Ítalíu, Cage í Banda- ríkjunum og Stockhausen í Þýskalandi. Hópur þessi hefur oft verið kenndur við Darmstadt, en þar í borg voru og eru haldin sumamámskeið um nútímatónlist. Varð Jón fyrstur íslendinga til að sækja þau. En þessir höfundar voru mjög ólíkir að upplagi, og er vafasamt að spyrða þá saman, hvað þá tala um „skóla". Ég held að aðdáun þeirra Sónata Fyrir fidlu og pítnó Allegro moderato (J • 921 ^. , -/ W. F . / rWwf ufáéL Ped. 1 íl 1 1 ■ .fTTT~i.= Jj , pg -/ * - - ^— ri rw— á verkum Webems hafí verið það eina sem þeir áttu sameiginlegt. Verk Webems höfðu fræðilega þýðingu fyrir þessa menn á sjötta áratugnum, og upp úr þeim spratt seríalisminn eða röðunartæknin. Seríalisminn er útvikkun á tólftónaaðferð Schönbergs, lögmál raðarinnar voru látin gilda um allar eigindir hljóðsins, hæð þess, lengd, styrk og blæ. Jón fylgdist vel með því, sem var að gerast, en seríal hugsun hafði lítil bein áhrif á hann. Ég held raunar að Jón hafi aldrei verið mjög upptekinn af fræðilegri hlið tón- smíða, það var miklu fremur fagurfræði Webems og læri- sveina hans sem höfðaði til hans. Verk Jóns em nær alls staðar mjög tær og gagnsæ. Maður heyrir allt, ekkert er falið. Öllum aukaatriðum er sleppt, Gerðin ber uppi verkið. Hvert smáatriði á heymarsviði skiptir máli, allt er aðalat- riði. Vandvirkni Jóns er slík að hún nálgast nostur. Stfllinn getur orðið fágaður um of að mínu mati. En hinn sérkenni- Iegi og persónulegi stíll Jóns minnir á víravirki. Píanókonsertinn er lykilverk á sköpunarferli Jóns. Með honum tókst Jóni að fínna sköpunargáfu sinni farveg í umfangsmiklu og flóknu formi. Konsertinn er saminn árið 1956, um líkt leyti og Jón kom heim frá námi, þetta verk er einstakt í tónbókmenntum okkar. Þar heyrðist í fyrsta sinn hérlendis ómur frá ótal nýjungum ungrar kynslóðar sem var að vinna sér sess. Seint mun ég gleyma þeim áhrifum sem frumflutningur þessa verks hafði á mig, ungling, sem sat í hrifningarvímu á efri svölum Þjóðleik- hússins það kvöld. Ég veit ekki hvort viðmót manna hefur áhrif á andlegar afurðir þeirra. En fas Jóns er alltaf drengjalegt, og það virðist ekki ætla að eldast af honum. Það er eitthvað drengjalegt við píanókonsertinn, hann er verk ungs manns. Frískleiki frumflutningskvöldsins fylgir þessu verki í hvert sinn, sem ég heyri það. Jón samdi píanókonsertinn fyrir sjálfan sig, en hann var mjög liðtækur píanóleikari, og þetta er hröð og glitrandi tónsmíð. Hún er litrík og skraut- leg. Ég held Jón hafí nær undantekningarlaust notað píanó í hljómsveitarverkum sínum síðan, en píanóliturinn er mjög einkennandi fyrir áferð og tónblæ í hljómsveitarverkum Jóns. Píanókonsertinn er samþjappað verk, unnið úr ör- smáu frumi: tónbilaafstöðu tveggja þríunda, stórrar og lít- illar, sem skarast í tíma, og ríþmafrums sem birtast strax á eftir, eins og svar, í pákum. þ-vi o 4 - T'r u litrftv^ír 1 Tóndæmi III Að loknum stuttum inngangi heyrist megjnstefíð í píanó- inu. d.Sfce4 X cin/eilís-ÞÍctuóí > . * .T F= ^ ri n= i ^ 1 ; , M* 'r—' f . . . í í Tóndæmi IV Öll er úrvinnslan tokkötuleg og reynir mjög á fæmi einleikarans. Andstefíð, sem er ljóðrænt og hljómrænt að gerð, myndar sterka andstöðu við glettustíl upphafsins. Tóndæmi V Eftir píanókonsertinn tekur Jón sér nokkurt hlé frá tón- smíðum. Brotaspil semur hann næst, árið 1962. Það verk er gjörólíkt píanókonsertinum. Jón er að vinna úr áhrifum Webems, og svo var ástatt um marga fleiri á þessum tíma. Hvert einasta tónskáld, gekk í gegnum innri kreppu, ef svo mætti segja, sem átti upptök sín í arfí Webems, bæði fræðilega og einnig á sviði fagurfræðinnar. Þetta var tími post-Webemistanna. Brotaspil minnir óneitanlega nokkuð á málaralist þessara ára, hina geómetrísku afstraksjón; knöpp, meitluð ogdálítið meinlætafull tjáning. Tveim ámm síðar semur Jón Adagio fyrir flautu, hörpu, píanó og strengjasveit. Þetta er mjög ljóðrænt, fagurt og innhverft verk. Stfllinn er enn sem áður hvorki tónal né atónal, en umfram allt melódískur. Allar laglínur Jóns em listilega saman settar og byggjast oft upp á smáfrymum sem era í hárfínu jafnvægi hvert við annað. Tónlist Jóns er næstum alltaf fíngerð, en þó er hún stundum kröftug eins og sjá má í Stiklum frá árinu 1970. En Jón er síbreytilegur og slær oftast á nýja tilfínningalega strengi í verkum sínum. Stundum er tónlist hans þunglynd- isleg eins og í Canto elegiaco frá 1971 eða Épitaphion frá 1974. Stundum framkallar hún sterka stemmningu eins og í Langnætti frá 1975 eða Leiðslu sem er hugleiðing um Sólarljóð: Sólegsá, sanná dagstjömu, drúpa dynheimum í; en Heljargrind heyrðag á annan veg þjóta þunglega. Sól eg sá svo þótti mér sem eg sæla göfgan guð; henni eg laut hinzta sinni alda heimi í.

x

Morgunblaðið

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.